SANCTISSIMO, BEATISSIMOOVE PATRI. AC DOMINO N OSTRO PAVLO QVINTO . PONTIFICI MAXIMO HhQcolatis Trigautm Societatis IESV, ^ ^ ^ ^ a<^ Ortum peregrinantis WSÊ ^ux & comes Raphael, Bmc Pater, jjjfjm poftquam reducem Parentibus filiu. OTjpE incolumem, auótumque reílituerat, beneficio aflfeótos ad benefici Nu- minis encomia cohortatus 2L\x\(Jpevd LJ€i Ycucldvc* ^ confiteri honorificwn e(]t. Híec vt mihi.ab Sinis reduci diíta putem,facitinífcituta in extremum Orientem peregrinado, duce ÔC comité de íupernis mentibus vno, innumera abeodemvel beneficia proenrata, a z vel
D E D I C A T I O. vel pericula propulfata •, reditas aequè foelíx ad B. T® pedes. Ne igitur taceam,audader, fed verè ta6- men,cum peregrinantibus etiam Magis duce ftella dico '{Uidimmfiellamin Oriente, won dum quidem fo- lem,qualis iam dudu orbi fplendet Chrilliano, íed ftellam tamen,nec amplius tetras illas tot faeculoru tenebras,fedlucis Chriftianae crepufcula :hac vifa> yeni adorare Dominum,te inquam, Bme Pater, lm- " mortalis Dei vices obeunté veneraturus. Et ne de- ~\ eífent munera, Societatis noftrae tenuis apud Sinas manipulus, qui earn expeditioné Sedis Apoftolicae audoritate,íuóque iníiituto fuícepit, Saíditati tuae per me libellum oifert, in quo Sineníis «opulentiae, auruimthus Chrifto recèns nato, quia recens noto ab Neophytis incenfum, &C laborum noftrorum myrrha continetur. Ideo nihil puduit Eccleíiae Sinenlis infantiam le- gendam dare .Nam tametíi Nobilifsimae gentis ad Chrifti facra conueríio narranda fufcipitur>quç res habet fuam ex feipfa maieftatéjtamé,quç hadenus in re tanta perfeda funt,ita funt exígua (ii cum ea magnitudine, quae vel à Dei benignitateprimum, vel ab gentis indole fperari poteft,comparcntur)vt alicui fortaííe no fatis digna videri pofsint,quç Sã- ditatis tu x,ÔCChriftiani orbis oculis obtrudantur. ■ Verum
DEDIC ATI O. Verumenimverò magnitudo ilia Romana àlupíe vberibus,à paftoru latrociniis,à moenibus faltu iii- peratis,íine nota folet inchoari. Quocirca neq-, me pudebit huius Ecclefias cunas,crepundia,vnguicu~ los,&: íi quid eft infantilius proponere: nam etiam hxc in pueris folent, vt Ageíilao quondã equeftris arundo , minimè difplicere. Pofteri noftri 3 dante Domino incrementum,cíeteras infantil,prout res excreuerintjíuperaddent states. Hasc puíilla dona oblaturus* ne magnitudine de- terrerer, eftecit primus Tufculi ad pedu oículíí ad- mifsi cogreíTus>quo me humanifsimè exceptu T ua San&itas adaudendu inuitauit. Et fanè operis ma- teria fine dúbio huic Sedi debebatur,vt excufus il- le,qué tenuimus, in Euangelio euulgando modus, Apoftolicç cenfuras fubiaceret.Oportebatquidem nobilé materiam operis elegantia cohoneftari, fed vénia mereor, Bmc Pater, ex eo quòd huius tumul- tuariç fcriptioni altera pars inter náuticos clamores fcripta íit,eo in mari, quod ex India in Armuzianã Perfíci íinus infulã nauigaturjaltera Romç prçpro- perafeftinatione,poft çgritudinépropè extremam, interrupta negotiis fcriptione çoaluerit. Quin etia à nobis arbitror,quid agamus,no quo dicamus mo- do(no cnimfacilè tépus vtriq>fuppeteret)expeól:a- ã 3 ^ ri,ma
Dedica t i o. rbinaximè cu nuda Veritas de rebus ad ânimos per- mouendos loquens,inornata videatur ornatior. Et fane fanótè fpondeo,quicquid eloquétise coloribus deerit, id omne veiitacis candore compenfandum. Hxc íi B.T.vultu,quo folet,benigno íufcipiat,lae- tus accepto refpoío,per aliam viam reuertar in re- gionem meájôc in alium propé orbem,rec
\ Lectori Salutem. IBE Rhic,Le£íor candide,pof hum menon ideofuit adoptatus,vt dubiumparentem tarn impart forte commutaret fed vt verum at germanum huius foetus parentem, notum ab fitis initiis faciam,na reliquum eius vita curfumfequens narratioprope vnum comemorai,ita ille enim huius expeditionis primos impetus pro, cater is vnus generose aggrejfus, conjlanter aque ad obitum vfque perduxit. P,Matthaus Riccius, Italus, CMacerata in agro Piceno, loco nobilinatus anno 15 J i.pridte Nonas OSlobris.Vbi interfuos prima Grammatica rudiment a didicit, Magifiro P.Nicolao Beniuegni,Sacerdote feculari, qui deinde Societatem nofiram eft amplexatus.Inde in politiori literatura apud Nojlros, eretfo ibidem Societatls noflra Collegia,eruditus,quo ingenere fane iam tum fupra decimum atatls annum attigijfet,Romam a Parente mittiturJludio- rum caufa. Legibus operam dedit Roma triennium, quo tempore ex Parentis voluntate ea difceret,qua à nofro aliena funtinjlituto,nibilominust qui femel animi fui curam Patribus Macera eo Roma nunquam defiexit. Nam in Sodalitium Annunciata Virginis cooptatus, ex eorum Patrum, qui Sodalitio praerant,voluntate,fuas qua adpietatem jpetfant aãiones mode- rabatur. Demum a Domino fegregatus, Societatem I e s v , quam iam puer Macerata cogitauerat,petit ac impetrat,quo tempore P.Francifci Borgia Prapofti Generalls in Hijbaniam excurrentis abfentiam P. Hieronymus Natalis Roma fupplebat. Ingreffus ejl Societatem die Affumpta Virgini facro. Ac tametfi fciret alia effe defe Parentis fui confilia, non acquieuit tamen cami & fanguini ,fed Parentem fuum Uteris adperfuadendum appoftis,de fuo in Societatem ingrcffk reddidit certiorem.yjup ille nuncio ita percuiterfefe Romanum - primum accinxerit;certus quippe eum fe domo erepturum: nit igiturprimo die Tolentinum, ibtquefubita correptusfebri,vindicem a ter go Deumfenfit,nec vltra reluttatus, domum repetiit, ad filiumfcrtbit, fe Diuina voluntatifuam quoque,vti parejljibenter . Ht j v
AdLectorem. Marifirum habuit in Tjrocinio P.Alexandrum Valignanum,eum qui dein- de tot anno s Societatemin India & priuatim in Iagonia Chináque, maxima cum lande moderatus efl.Inde PhilofiophicU c Collegio Romano dcdit operam,ad annum vfique Domini 15 R'omamperuenitP, iMartinus a Silua India Orientals Procurator,cuius auxilio cum aliquot mifiionem Indicam a P.Euerardo Mercuriano Prapofio Generali quarto trauit.Roma cum Genuam peteretin Hijp , adduci non tuit,vt pratextu vifienda VirginU Lorctan a,adMaceratam diuerteret bene apprecanteprius illi ac SociU,Gregorio XIII. Pontífice Maximo,reffo itinc- re in Lufitaniam properauit.Magnameius anni partem tranfegit, naues enim prius fioltterant,quam ipfi aduenirent. Ergo anno injfequente in In- dia m foluturi,Olyfiipponam petière. Hicfileri non , quod ipjfe [ape magno animi fuifenftt commemorabat.De LufitanU Rege Sebaftiano num fita dejidcrio.Hamcum ad eumfalutandumfie contuhffientfip ex Procura- tor e audiffietRex,omnes qui ex Italia fie cum venerant nobih,nonmullos etiam lufiri loco natos,SalutU Indorumprocuranda cupidifiimos efife,&• cum LufitanU hoc in officio certare.Aderant enim Rudolphus Aquauiuafbaudfcrio an fianguine quant martyrioillufirior.Nicolaus Spinola Rugge- rius,ér Noficr de quo nunc agimus.gm omnes vitafanãitaite,velobitU in Ordine fiuo muneribus confiicui fiuerunt.Refiondiffe Rex fertur,£yam gra- tiam Prapofito Generali refer am,qui taminfiignia nobU ad rem Indicam fiubfi- diafiubmittiriNoueratbonus Princepsvnam effie e variU natiommturmU com- paginatam fub IESV vexilloSocietatem. E Lufitaniaergofolucntes, nam, cui a D.Ludouico nomen erat,veB,Goam idibus anni itfS.tenuê- re. In India quadriennium exegit, partim , partim in eloquetia profefiione,vel Goa vel Cocini ,quibus ad maior a proludebqt. Inde Sinica expeditioni a Vifitatore defiinatur,quam cum annosfiere trkfinta traãa(fiet,eofludio ac euetu,quo mox diem infiareperfentifceret,animum applicuit ad expeditions huius primor dia in ali- qucm commentariorumordinem redigenda, confilio/vtficriptoricuipiam - riam expeditam fuppeditaret.Erant enimcomplurima qua alius qui ea traciaueratfe principiorum quodammodo tenebrU eruijfiet. Bos taries paticU ante obitum menfibus,autpotius diebus,vtcumqtte abfoluerat ,reli- 3is folum aliquot lacunU,qua ex Amalibus domiciltorum nofiromm fierius ad sum //cR •
•AD L E C T O r E M. tó2r* totequorumpencufi tanti vmmvn . , mnsfene.Scri- tlx JeofermeneMer, 7-^XS«« «#<"» ^Ssã8$KS6SSS: ZZnZé í Átiím [timonem eonuertendo, f»mi. fmnm qaidern ZaabZfnni reram loeoLqne 4" it**» ■ "f mi° ?#»«»" -«&! VtbnkefM vnritt in hen lac»»*, vt ^""^ZloZ- dend I multa,aurenda plemqut,qua vm modeflta cum de [eloquentur,jci o ferattvelUmterattigeratJtaquetamtfilo0, fapfis labor, arrrehs [um tamen ccelo manque ftdnnde mitme , «£'«' nauticorum hominumtumultuam mmnotio confL meal ante finem tiki quàmitmem afiexf turn iter decwYiffemVewm wftis ex caujis, £*•/# ia m in f , Atari»*.*«■ ^»****£? 11mm in \ia impeffpartem, Hebpdim dcueni. mde per «tdmrranenrn mate > * CyplJrham, « Jmf* Hydrnntmn Deed» temiffa igiturfuitfcriptio,donee Roma bolt tnrbala itemmf»erit,&ex menti morbojempor» angnftm eta, neoue enm id ago,itte Ledor,dificnSpotm lepore epm 7 \e qua quiiemveritnte nihdeft quod cet affequiytamneque PamMatthao v • perientiA,vtfalli potttijfe vUmtrnXUme ,d affero.fi i fuffe exploratumyvel oeuXis teftibnt, velreliq«mmS'c,or»mfid,,ait demque ftnnalium mftrmtm teft'monm cemprobatmn. In idem emmregn grejfitafumfolitmfted etiam'fiex mbilifimaa em:Proa fauM. firas omnespercurriié" tattus expeditions negotia jum, ^ . ;; u ■. f e r /. v' > . % ."X
Ad Lectorem. fíac ideo te,Lettor,monenda latius putaui quorundam, qua ctenus de re Sinica prodieruntyvanetate perturberis. Ex its enim qui batfenut de rebut Sinduo genera, Alteram eorum eft,quipleraque vel ipfi commenliaudita pro uteris eunlgarunt.Ab hoc numero ne nojlros quidem e Societate exclude, qui Sinarum Negotiatorumfdefubnixi non aduerlebant eos}vel res gere,vel qua non fatis habebant explorata,pro exploratis adferre.Vnde cum tan- dem ali quando No [Iris in regni interiora adit us patuijfet, animadtterfum eft mult arum rerumfidem intercidere,quin etiam ex eo ipfo tempore,quo Noftris in* grejfus patuit,primes potiftimum annis,nonnulla fortaftcs non explorata cum li- ter is nojlris nauigajfe. Neque nimftmul atque Europam om- nia pernofcisfted oportet,vt annorum diuturnitas, Prouinciarum lufratio fermo- nis patrif peritia, librorum letlio, ad jidem faciendum cum omnia fimits hactenus ajfecuti,id fane conftcitur, poftremam banc cater as omnesfuperiores autoritatefuperare,fr i nihil ad veritatem detejfequan- tum mor talis tenuitas venid digna err or is admifttiquod ft aliqutando aduerteri- mu-SyCuris pojlerioribtts,priorum Magiftris,vti emendetur, adlalborabimus. In- terim his fruere,Lector, dum cxaffiorafuftordque5Si enim Optimus (JWaximus pof tot itinerumanfracfus jlattoni me reftitucrit, ac vitam produxeritfpondeo me de Sinenfis regni moribus volunen iuftum, in quod etiam Sinarum Annates a quatuor fere annorum per contínuos feculortim gradus deductosjn compendium reda£ex Ethicis Si- narum librisfeleãiores quajlibetfententias Latino habitu tranfmij[umm,vt in- telligatilr qtàm aptafint ad rem Chriftiana. cms gentis ingenta,qua ita appofite de moribus diftutauit. Interim hocvelutpragufta ferculo contentus ejlo, & breuitatem nostram piis rei Chriftiana ne Sociorum pau.cita.ti acceptam refer, & noftram aqui boníque barbariem confulas velim,qua peregrino fermone perdifcendo fcribendíque defuetudinef/luefcens,non potuit auriurn tuarum rimo indicio fatis nitidi'fcrnire. Vale. Roma decimoquaito Kalendas Februarias, annoSalutishumana c 13 I d c XV. Nicolavs Trigavtivs. INDEX . • / m x- (
ÍNDEX O MNIVM CAP1TVM j HVIVS HISTORIA. Capita libri primi. /. Criptionts hums caufi & modus. Sinarum regnum admijfi ,ftatknem ta- pag-i merf in eo nonàumimpetrarunt. 145 J J jye nominemagnitu- IV* Sciauquinum Patres euocantur \ &fa- dine Regni Sinarum. 3 cultM imparam adis extruenda, fe- ll/. Quarts remrnfttferax Sinenfis ager.9 diff figenda. 15S IV. De artibus apud Sinas mechankis. 18 V Cum Sims de legis nojira capitibus pau- V De artibus apud Sinas liberalibus, decf latimab Sociisagicceptum. 16 5 literatomm çradtbus. 24 VI. AbfemeP .^ichaele Ruggerwgram VI. De Sinenfis Reipublica adminijtratio- calumnta P.Matth&us Riccius hberatur, ne & çjftíathematicis operibus infiuporem VII. De Sinarum ritibusnonnullis. Co Sinas adducit. 17I VIID De corporis linearnentis, cultu ha- VII Legationem Hijpams ad Sinarum bituque3& aliis apud Sinas confuetudine Regem Tatres impetrarunt. 182 receptis. 85 VIL Ali] duo Sect] huic expeditioni dcjti- IX. De ritibus apud Sinas fuperfiitiofis3& nantur, & in regnum admittuntur 3 in aliis erroribus. 89 Trouinciam deindeCcquianamdnofrris X. Varia apud Sinas falfaReligionisfeita. - excurátur. *$7 IOO IX. E nouaSededimittuntur. In Proum- X L De Saracenis ac Iudais, acfidei de- ciam QuamfiP,Michael Ruggenus ex- mumChrijtianaapud Sinasvefiigiis. 114 currit. l9$ • X. P.Eduardus Superior Amacaum re- Capita libri lecundi. , initútur >& Soei] vexati 9graui deinde I. B.Francifcus Xauerius Chrijtianam apud calumnta liberantur. l97 Sinas exp edit ion em avvreditur, fednon XI. P.çjfrfichaèl Ruggeri us <*y4macaum ingreditur. 12 4 petit, ibi% retinem. P.Eduardus Sciau- II. Huius expeditionis principia iterum ab quinum redit ? Cp I oci] populanfu rorefu Soeietate IE S Vinttauramur. 136 ' tigantur. 2°* V 7 T <7 )•
Index XII. VifitMorP .Michaèiem Romammit- XI. In Chkmf Prculncu metnpoli now tit jprocuraturum a Pont. Max.ad Re- fedes erigitur. 29$ gem Sinmm legation em. P.^Antomus- XIE Qtm Regit s propinquis P. Matthaus Almeida Sinas petit , edqtte fedes nouo famdiaritatem contrahk , & cumaliis ex Aíetropoli labore fat igatur. 208 quibufdam 3 qui fe concionatores appella- XIIL Gjuatocttmfhilhià Sociisidtem- bant. 300 ports in Sciauchinefi fede laborat.mn.11 j XI11. Socius P. Matthto Nanciamtm XIV. Extremas Sciauchina Sedis labor, mittitur 3 & a Nofris sides propria com- gr Sociorum expulfo. 221 pdrantur, 305 r> •». i-l • XIV* XauceiP.LazarusÇatanettsinvert* Ctipii.3 libn tcrcij. • 1 * r , I _ r J ti labore fittgatur, çr ali] duo Soctj euo- I. Sinenfs expeditioChriftianainftauratur, cantur. . 307 gr Xaucei nona fedes erigitur* 231 p . . / /. aAmac ai Parres reuocatos auditur.ZJi- apita 1 n quarti. fitator ad rem Sinicam ftabiliendam ac- /. P.Matthaus fccudp Nanchmu redit. jit cingitur. 242 //. A NanchinenfiProregeSP.Matthaus III. Nobilis Magiftrat usfilius 3Chiutai- euocatur , /Wtf cym Noftris Pechinum so nomine, Xaucei fe P. Matthaidifci- nauigat. 318 pulum profitetur 3 & cum ineovicinam III. PechinenfinegotiofrwJbratentato>No- vrbem a P.excurritur. 243 Nanchinum reuertumtur. 328 / Primus in Xauceana fede labor 3& IV* Hyeme prauenti Noftri infiu?nine hy~ P. Eduardi Reãoris in earn aduentus. bernant. P. Matthaw itinere terrefiri 2 j 2 Nanchinum repetens> tctiam fedem eri- V\ P.Antonius <*AImeida moritur,P.Fran- git. 337 ci feus de Petris eifitffcitur. 256 K is* Mathematicis dfciplinis magna VI* In vrbem Nanhiuna excurritP .Mat- Noftris author it as Nachni accrefcit.3 4 8 aliquot ihi Chrifto aggregate VE Nanchini viriprimore; P.Adatthaifit- 161 miliaritatem ambierunt. ; 3 5 <5* F"J J. NoElurni latronesdomum inuadunt, VIE P.Matthaus Riccius cumcelebrifa- Socium vtrumque vulnerant, £r /&- crificulo de lege nojlra dfceptat. 3 61 dicibus darnnati 3 Noftromm ope libe- VIIE Ex Hybernis Nojtri Nanchinum rantur. 166 incólumes appellant3& aides cornoda com- VII EP.Francifcus de Petris moritur 3P. parantur. 368 Lazarus Qxtaneus in eius locum fibre- IX. P.Lazarus Cataneus Amacaum petit, gatur. 273 Nanchini vero pnmitk Neophytorum IX. In Regiam Nanchmenfem P. Mat- baptizAntur. 372 thaus pergit. 176 X. Expeditionem Pequincnfem Noftri de- X. P.Matthaus Riccius Nanchino turpiter nuo aggrediuntur. 377 eieBus 3 in Chiamfi SProumcUmetropo- XI.§}u
C A P i X V M. »— ..j_ * XILNojbri eximprouifio Pechinum ab Re- aggregatur. 4 96 ge cum finis donis euocant nr. 595 VII. P e chine nfis Domicilij res gcfia: dcmm XIII. No/hi drituum sJAfagifiratibus coèrnpta: Euclides Sinice editai. 501 comprehenfi, in arcem Legatorum retrufi VIII. P. Alexander Valignanus Vifita- funt. 405 to>\& primus expeditions huiusfundator XIV. Nofirorum fiatio in vrbe tandem ?n oritur Amacai. 50 S pofi libellum a noflris Regi datum con fir- IX. In Cantomenfi Aíetropoli grani tumuL matur. 415 tu in Nofiros excitato Fritter nofter Fran- X V Amicitia noftromm cum viris duo bus cfiats Alaninef ccciditur. f 11 grauijjimis artHj]imc,& cumfrutin con- X. Cantonienjitumidtu fc dato T. Cataneus trafta. 411 cum altero Socio ad fiationem [nam intra XVL Infigni dedec ore per eos dies not at a regmm redit. 521 Jimulacrorum Jefla Nofiros imminenti X I. Ex India Cataium lufiraturus mitti- periculo liberauit. 427 tur enojbra Societate Eenediblus Goèfius X VI I. In Xauceana Sede quid halien hs Lufeanus. 2 <> gejhtm fit. 433 XII. Reliqunm itineris fataium vfique,quo d XVIII. Qui bus per eos an nos lab oribus Sinarum regnum efie compertum efi.tfy Xauceana Sedesfiuerit agitata. 444 XIIL Fratris nofiri Tcnedilli mors intra XIX. Nanquinenfis Ecclefia progrejfus. Sin enfie regnum pofiquam ad eum exct- 456 piendutn e Ncfiris vnus Pechino miffits XX. P.Emanuel Diaz, ab Amacaenfi Re- adueniffet. 54G ãore in Sinenfiem expeditionem mittitur. XIV Nancianigranijfimusin Nofiros tit- 462. l multus exoritur. 554 , . Capita libri quinti, examkto lahreçefia. j 64 x A EI. Geographicam orbs dejeripttonem a L E Iaponia reuerfius Amacaum Vifitator a Mattbao editam Rex ipfe intra Tala- huius expeditions res componit. 468 tiumrecudiiubet,& Pechinenfis Ecclcfia IL Quanta legi Chrifiiana dignitas e libris npuisincrementis augetur. 5 6S P.Matthai hoc tempore excufis accejferit. XVII. Rei Chrifiiana apud Nanchinenfies 475 progreffus• f 74 III. Paulus m Philofephico ,^JA4artinus in XVIII. In patria Dolhris Pauli vrbe militari Senatu, Dofforum gradus affe- Scianhai nomine vtiliter biennij fiatio P. quuntur. 479 Cataneus lab or at. 58 l IV Quidfiuperioribus annis in Sede Nan- XIX. in Sede Xauceana res eo tempore c ian igefium fMerit* 484 geFlanarrantur. {8S V. Quid in Xauceano domicilio hoc ipfe XX-Defoelici T.AIatthriobitu. 594 tempore ageretur. 489 XX LP. aJAfatrhao Riccio ab Rege fiepuL VI Res Qorifiiana Nanchinenfis belle pro- tura,7foflris ades fiacra & profana défi- ce dit, & amicus nofier Chiutaiso Chrifio gnatur. 6 00 ■ : T C ~ V T • - - r t FINIS CAPITVM, W X
F E RT> IN A N D F-S <*A L B E R F $ Societatis IE S F Vicarius' Generalis. . W>^ M °PUS>CU1 titulus eft, Be apud Sinas, ab lllli Societate I e s v fufepta,à PP. Matthxo Riccio,& Nicolao Tri- gault confcriptum, tres eiufdem Societatis Theologi recognouerinr, ac in lucem edi poííe probauerint; facultatem concedimus, vt tvpis mandetur, il ita iis,ad quos pertinec, videbitur. In quorum fidem has literas manu noftra fubfcriptas, &: iigillo noftro muniras dediinus. Romx 3o.Maij,anno 16rj. Ferdinanbvs Alber. ' V. \ '■ k l ♦ \ii' ' ' v - «4 * v • - AJ « .» > « • \ ■ > v » L f. " k » - 1 \ .. À (. - Facultas R. "'P. Vrouincialis Societatis I e s v in Trouincia Lugdunenji. \\ % L % \ ' t / W ? L ^ ' ■ » - * * ' » ♦ - * ' • • i * '■ fjgg G o Antonius Suffrenus Societatis I e s v in Prouincia Lug- dunenii Prxpofitus Prouincialis, Opus quod infcribitur, Be ex- peelitione Chrijliana Apud Sinas ab Societate Iesv fufcepta,z PP.Matthxo Riecio,& Nicolao Trigault in lucem emiftum, iuxta priuilegium ei- de Societati à Regibus Chriftianiftimis Henrico 111.1 o. Maij 1583. Henrico IV. 10. Decembris 1606.& Ludouico XIII. nuncre- gnante, 14. Februarij 161 x. conceftum, quo Bibliopoliis omnibus prohibetur, ne libros ab hominibus noftrx Societatis compoiltos, abfqueSuperiorumeiuspermiilioneimprimant,permitto Hora- tio Cardon Lugdunenii Bibliopolx, vt ad fex primos annos imprimere, ac libere diuendere poflit. Batum Lugduni die 10. Aprilis J 616, Ant. Svffrenvs,
x_APP RO RATIO. Wf% Cannes Clavdivs Deville in Sacra TheologiaMagifter, MS & in Sandi Pauli tugdunefis Canonicus, & in hac Lugdunefi DÍàcccãf Domino Dionyfio Simone.de Marquem51 Illuftriifimo & Reuerendiifimo Archiepifcòpo librorum Cenfor defignatus: fidem facimus in hoc opere cuius infcriptio eft, De chrijliana expeditione apud Sinas ab Societate Iesv fifcepta,\PP. Matthaeo Riccio,&: Nicolao Tri- o-ault elaborato,nihil contra Romana & Catholicam fide,aut bonos mores contineri. Lugduni apud Sandum Paulum Idib. April. 161C. Deville. R.D.B.Thoma de Mefchatin la Fayefuius libri imprimendi facultas. fàjjSjHomas de Meschatin la FAYEjComcSjCanonicus jj|jgg & Camerarius Ecclefiae Lugdunenfis, & Vicarius Generalis in Archiepifcopatu Lugdunenii:Opus infcriptu,D£ expeditione Chrijliana apud Sinas ab Societate Iesv Jufcepta} PP.Matthxo Riccio,&C Nico- lao Trigaulc confcriptumpvt in lucem edatur, facultatem concedo. Lugduni i o. Aprilis 1616. Meschatin la Faye. CONCESS 10. a\ gv .i * t rt f i * • ' \ . i - + - v^ s * t. Ibrvm huc,qui infcribitur, Be expeditione apud Sinas lHH ab Societate Iesv fufcepta,à PP.Matthço Riccio,& Nicolao Tri- gault editum, Ego Iacobus Daueyne Regis Procurator, typis man- dari,tum demum in lucem exponi confentio.Lugd. 11. Aprilis 1616. D a v E Y N E. Ibrvm hunc infcriptum, Be expeditione apud Sinas ab Societate Iesv fufceptalkPP.MatthxoRiccio,&NicolaoTri- gault elaboratum, ab FIoratio Cardon Bibliopola Lugdunenii in lucem dari permittimus:limul,ne quis citra fadam ei ab ipío potc • ftatê,denuòexcudat,interdicimus.DatumLugd.die iz.Aprilis 1616. . S E V E.
CHRISTIANA EXP ED IT IO NE A P V D SINAS AB SOCIETATE I E S V S V s C E P T A. Liber primus. Scriptionis huius caufx Sc modus. Capvtprimvm. 0 n rarò euênit, vt ingentiura expedi- tionum, rerumqj magnarum, qua: laben- tibus feculis aífurrexêre,primordiapofte- ri penitus ignorârint.Eius rei caufam non Initia rem 1 > , . r , n • • i • magnarum lemel mecum ípíe mueltigans, vix aliam (U*r^ef-_ deprehendi, quàm rerum omnium initia gnorentur. (etiam earum quie in immenfam deinde magnitudinem excrefcunt) in ortu fuo,ita exigua effe &: exi- Jia, nihil vt minus quàm fecuturam deinde molem promit- tere videantur. Qua ex caufa qui res illas ex infantilibus, vt ita dicam, cunis educunt, nihil admodum laborant, res me- A mo ria
i De Christiana Expeditions moria turn quidem vt videtur indignas,memoriae commen- dare. Niíi fortè magis placet, eiufoodi negotiorum prima ràdimenta, tot tantisque difíicultatibus impediri, vt eorum andores in agendo diftentos, à fcribendo non temporis mi- nus quàm virium penúria deterreri fateamur. itts fcriptic- QVaMOBREMjVt Societatisnoftra: íngreífumin oc- nís, clufos tot feculis vaftiífimi huius regni fines, & rei Chriftia- nx primitias apud illuftrem hanc gentem, ab hoc obliuionis interim vindicare, aggreííus íum ea, qua: à P. Matthxo Ric- cio íuis commentariis ad pofteritatis memoriam quotidia- nis, poll obitum relicta funt, hiftorica narratione complecti. I d vt facerem,alia me quoque vel maximè caufa permo- uit, vt fi fortè Diuinae bonitati vifum fuerit, ex hate minima Euangelij femente, lxtam aliquando meíTem in Eccldix Catholicxhorrea congregare, pofteri fideles incelligant, à quibus inde temporibus admiranda Dei opera in huius gen- tis conueríione, fínt depraedicanda;deindc fi ex eueentu quo- dam, leu occulto Dei iudicio fperati fructus non fprouene- rint, cognofcant quantum minima noftra Societ as Iesv vel egerit, vel paíla fit ad hanc infidelitatis vclut nemorum vafiitatem perrumpendam, Sc quanto vel fudore vel in- duftria hoc ipfum nouale excolendo in fpem magnam euocârit. Porro totum hoc de quo agimos negotium, quis am- bigat, diuinum eífe, quando in animis ad Euangelij lucem adducendis, omnino verfamr ? Plus igitur veritatis candore, quàm verborum lenociniis pium lectorem in re pia delega- re conabimur. Nihil prxterea hac noftra narrationie detra- ction volo Annalibus noftris, aut priuatis fociomrn Uteris, quin earn habeant quam habere par eft in veritatis au&ori- tate firmitatem (nifi fortè cum his pugnauerfnt)neque enim inftimti noftri eft in hac hiftoria vel omnia perfequi,vel qua: perfequemur exhaurire,quin alia multa contigerint qua: nar- rari quoque potuliTent. - V ERV M
àpvd Sinas Liber. I. 3 V e r v m ex co quòd Sinicse res, fere non ratione minus, quam ipfo coclo ab Euro pads diftent, totáque hxc fcriptio - Europx foli dedicetur, coniilium mihi fuit, antequam rem inftitutam aggrediar, pauca de eius regni fitu, ritibus j legi- bus, cxterisqj id genus prxmittere, nehiftorix deinde n- lum neceífariò fxpe,& non line naufea, interrumpamus. Qua in re eum modum feruabimus,vt non nifi qux a noftris difcrepanr, quantum ad hiftorix lumen pertinebit, attinga- mus Ac tametli eiufdem argumentinon pauca volumina in Europa legantur, arbitror tamen nemini moleftum lore, hxc eadem ab noftris audire, quia iam annos ommno tn ginta in hoc regno viximus, nobiliores eius prouincias lu- ftrauimus, cum illius Optimatibus fummisq; Magiftratibus ac viris literatis quotidie familiariflime congredimur, ver- nácula Sinarum lingua loquimur, eorum ritus legesqj ex profeflo didicimus, ac denique, quod maximi refert, dies ac nodes coram libros manibus terimus. Qux omnia iis de- fuêre qui nullo vnquam tempore in hunc propè alium or- bem penetrârunt, quxque fcripferunt non oculis, fed auri- bur acceperunt, aliorum fide fubnixi. Yerum hxc intra in- ftitutx breuitatis limites reftringemus paucis huius piimi li— bri capitibus, qux non immeritò in fingulos libros excre- fcerent, fi pro dignitate tracbarentur. De nomine, [ita, (èfr magnitudine Regni Sinarum. Capvt secvndvm. v t »■ IXtremvm hoc in Oriente Imperium, Europx-no- regni Sinejis 1| ftrx innotuit variis nominibus infignitum. Anti< mum eft illud à temporibus Ptolomxi Sim. Marco Paulo Yeneto , qui nonnull^m huius regni tiotitiam A 2, Euro
4 De Christiana Expedition! Europasis ingeíllt, Cataium appellator, fed celeberrmum eft China ab Lulitanis indudum, qui immenfam nauiationem . eineníi, co appulerunt, ibique ad Auftralem cius prtem in Cantonicnfi Prouincia,hodiéq; negotiantur. Id nonen Itali & aliai nonnullae in Europa nationcs nonnihil immitarunr, Hiípamcae pronunciationis ignari,quas in nonnullisà Latina diícrepat.China enim ab Hiipanis omnibus ica eíFerur, vt ab Italis Cina. ' Ne mini quoque dubium,meo quidem iudico, videri debet,hanc eíle quam Hippophagorum regionem vacant,in hoc enim regno vniuerfo ad iia'c víque têmpora equina ve- Serico abu- cu"tur omncs xclllc ac nos bubula. Nihil etiam dubitarim dat. candem regionem quoque efle Seriçam: non enim alio in re- gno vllo ad Orientem, niíi apud Sinas, íericum, eiufque vis tanta reperitur,vt non Íncolas folum vniuerfi, opulenti asquè prope ac tenues eo induantur , ícd etiam in fínitima omnia Regna exportetur.Luíitani fanè negotiatores alia nulla mer- ce oneraiias luas libentius confarcinant, quàm Sineníi íeri- co, quod in Iaponiam Indiamque vniuerfam diftralendum immittant. Hiípani quoque Philippinarum infulaum ín- colas, naues fuás in nouam Hilpaniam orbémque illim vni- ucrfum onuftas Sinenii ferico tranfmittunt.In Sinartm quo- que Annalibus reperio operis artificium feriei annis ante Chriftum natum bis mille fexcentis triginta &c fex. It appa- tet ex hoc regno in reliquam Afiam, noftrámque Eiropam, imo & Africam,id genus opifxcij tranímigraíle. V e r v m in hac nominum varietate, nihil asquè mirum videri debet,quam hec omnia Sinis ipíis incognita eíTe &: in- audita, cum nullum apud eos veftigium fit harum appella- tionum, ac multo minus qua ex caufa toties variarint; cum tamen alia multa Sinas ipfi regno fuo impofuerint, ac fortaf- Mosvaria- in pofterum imponent.Eft enim apud eos in more,ab om- twTelni*' n*memor^a'P°^tum5vtquotiesimperandi ius exvnafami- apud Sinas. lia in aliam, pro humanarum rerum viciílitudine tranfit, ipfum
A pvd Sinas Liber í. J ípfum quoque regnum nouo nomine, ab eo qui regnare oc- cipit, iniigniatur, quod qui facit, fpeciofum aliquem regno - titulum pro arbitratu imponit, Ita olim appeilari legi- mus, quod line termino latum fonat, alias Tu, ac li quietem y voces, deinde ///>" mum Orientem demonftrari. Hanc ob caufam cum Pater Matthxus Riccius orbem terrarum Sinicis nominibus ex- preilifter, ita difpofuit, vt Sinarum Regnum in medio vife- retur,verum ipfi nunc plerique errorem ilium fuum &agno- • fcunt ôc irrident. A 5 QX1 t 3*
6 De Christiana Expeditione Moderator Qv1 vniuerfum regnum cum fummo império modera- tur' ^niuer^tatis huius Dominus appellatur, ideo quòd ar- mm vniuer- bitrentur ipíi, regnum fuum iifdem propè terminis, quibus Íííutu?' Iloc vniueríum claudi, nam vicina regna qux pauca prius nouerant, quàm cum Europxis commercia mifcerent, vix regnorum nomine dignantur; quod fi cui è noftris mirum videatur,idem fciat Sinis videri pofle, íi fcierint tot è noftris Monarchas eodem titulo infignitos, quibus in Sinarum in- gens imperium nihil vnquam iuris fuit. Atque ha;c de Re- Jtmplitaiogni nomine perftrinxifte fit fatis. Quod fpe&at ad amplitu- rim. 3inem,non immeritò Sinarum Imperium,Scriptorumjfe- culorum omnium calculo, cMagnum, prsenomen obtinuit. Nam fi agrorum fitum ac limitum fpettes, omnia orb)is ter- rarum regna,vnam quidem appellationem fortita, hodie fii- pcrat> Sc per omnia retro íecula (quantum quidem ha&enus aílecutus fum) íuperauit. Ad Auftrum enim in gradu nono fiipra decimum eleuatiíupra horizontem poli incipit, in in- íiila quam ipíi Hainam vocant, quod Auftrale mare fo>nat,&: excurrit in Septentrionem,ad fecundum ô^quadrageiimum, ad Boreales illos muros,quibus à Tartaria Sina; fixum Impe- ungituio rium diuidunt ac tuentur. In longum incipit à centeíimo regniStm- duodecimo ab infulis Fortunatis, in Prouincia quam ipfi Tunan vocant, Sc in centeíimo tricefimo ac íècundo, mari ad íolis Ortum terminatur. Hanc terminorum dimenfijnem nos ipfi variis in locis eiuídem Regni, per qua; tranfirecon- tigit , ad aftrolabiorum , Sc aliorum , quibus Mithe- matici vtuntur, inftrumentorum normam, adiun
APVD SIN AS Liber 1. 7 tius aliquid explorarint,quod erit,vt atbitror, difcrirftea exi- guum, eorum au&orkati libens cedo, & poftcriores curas prioribus iudico preferendas. E x his colligitur, hanc in vno regno amplicudinem, ma- xima ex parte intra zone temperatioris benignius coelum peratam fi* contineri, eáque omnia climata,que ab extremo eius, quod '*■ à Ctferoe Nili infula nomen accepit,ad Romanum vique ex- currant, continua excuríione compleóti. Hec tam ampla limitum circuinfcriptio,ad Boream tamen anguftior eft, ter- tia ferè parte,quam nonnulli noftri tern pons Scriptores èam protenderunt, qui ad tertium fupra qbinquagefimum gra- dum earn protulerunt. V E r v m ne cui hec etiam ipfa limitum laxitas,fi non m~ credibilis poft oculatos teftes, tamen magnam aliquam par- tem deferta incultaq; videatur, adfcribam hie quod in quo- dam Sinarum volumine excufo anno Domini 1579. cui narum Regni defcriptio titulus eft, fcriptum reperi. Id cum fi- de conuerfum lie fe habet: In Sinarum regno due funt pro- Oefiriptu uincie curiales ac Regie; Nantjuinum,quod Regiam Auftra- nit\ 1" lem, $£ Pecjuinum, quod Borealem fonat. Preter has alie funt tredecim. In his quindecim prouinciis (regna eas iure dixeris) alia diuifione centum quinquaginta o£to regiones aut potius prouincie minores (ipíl Fu vocant) numerantur. (Quarum plereque duodecim quindecimve Vrbes bene ,. ?, „ . , 1 VrbtumnU' magnas,preter villas, pagos, caftella & oppida, comprenen- dunt.) In his regionibus 147. vrbes maiores titulo in- figniunt, tametfi à reliquis vrbibus fepe dignitate potius, quàm celebritate vel amplitudine diftinguuntur. Vulgares vrbes relique, quas ipfi Hien vocant, mille fupra centum & quinquaginta due continentur. Adultorum porro capita, à quibus ve&igal Regi fingulatim penditur, j 8. milliones,vt vulgus vocat, quingenta quinquaginta millia oótingenta & capita. vnum, eo tempore quo liber excufiis erat, numerabantur. Sed in his neque muliebris fexus includitur, Et è virili pue- ' " - \:l 1 )
8 . De Christiana Expeditione ti, adolefcentesque, eunuchi , milites , propinqui Regis, Magiftratus, literatíque & alij permulti excipiuntur. Et militum quidem, tamctíi alta & decrépita ferè pax eft (ex- ccptis Tartarorum infultibus ) fupra decies centena mil- lia, ftipendio Régio aluntur, Sc perpetuo funt in armis, qui numeras vt nemini fupra fidem videatur , aduerto tres ad Boream prouincias, qualis eft vna quae L eat um vo- catur, propè dimidiatas, fub vexillo ac ftipendio régio mi- , litare. , . ' • Regm ve- R e g n a fínitima Sinarum Império vedigalia ad Or turn ãigaiía. tria, ad Occafum tria fupra quinquaginta,ad Auftrum fupra quinquagintaquinque, ad Boream vero tria eodermvolumi- ne numerantur. Aduerto tamen hodie, longè paiuciora de- bitum vectigal perloluere, ea vero quae hodiéquie perfol- uunt, plus c Sinarum regnoefferunt quàm afferant,ideoq; nihil admodum a Sinis laboratur, in vedigalium fide per- maneant nccne. A d huius regni amplitudinem, ac celebritatemi accedít, A mumtio- dettur. nib us Ian- quòd vndiquevel natura vel arte cingitur aptis ad fctuen- dum munitionibus. Ad Auftrum íimul & Ortum mari allui- tur, eoquetot infulis diftindo, vt clallibus ad continentem adiras fit vbique perdifHcilis. Ad Aquilonem ardua prxci- pitia, continuo quinque leucarum fupra quadringentas eó- quefortillimo muro coniunda,Tartarorum propè cond- imos infultus excludunt. Ab Occafu, qui Aquiloni vicinior eft, conterminus vifttur arenae litientis ager, qui multorum dierum penúria aducnarum exercitus ab Sinarum regno aut deterret, autfepclit. Occafus auftralior faltibus & monti- busfrequens notatur, & exigua admodum regna fínitima habet, que Sinae negligunt, indigna luo vel mctu vel cupidi— tate arbitrati. Quarum
» àpvd Sinas Liber I. 9 Qu&mm rerum Jit ferax Smenjis Capvt tertivm. / ' * ffppX hac tanta huius regni amplitudine, non ab Ortu fo- lum in Occafum (prout noftra excurrit Europa)verum criam ab Aufiro in Aquilonem, contingit, vt alibi nufquam toto orbe terrarum,tanta fit rerum nafcentium varietas, qua: fub eiufdem tegni ccelo producuntur; hinc enim climatum diuer/Itas, & ex ea diuêrfarum rerum feracitas pendet, nam alia Tub torrido,alia fub gélido,alia denique fub Ioue tempc- rato felicius educuntur. Sina ipíi in fuis chorographix voluminibus, fusè quid quaque Prouincia ferat, cnumerant,qua: omnia híc perfequi eílet ab inftituta breuitate alienum. Illud in vniuerfum cum âdc dici poteft,quod ab omnibus fcriptoribus aiferitur, om- - nia,qux ad humanum cultum & viétum, imo & delicias fa- ciunt,non aliunde importari, fed domi abunde nafci. Quirt etiam aufim aíferere, omnia propè, quae in Europa videmus, in hoc regno reperiri. Et fi quaj defunt, longe pluribus aliis, quibus Europa caret,compefifari. Inprimis igitur omni triticeoabuiidatapparatusftu- VrumeíHm- tnentum,hordeum,milium,panicum,íiliginem, & alia id ge- neris copiosè fuppeditat. Oriza porro, qua: quotidianus cft eotum fere commeatus, longe Europam fuperat. Legumina Legumina, vero, fed maximè phafeoli, quibus etiam ipfa iumenta at- mentáque vefcuntur,& id generis in variis prouinciis fecuh- dam ac tertiam quotannis fementem ac meífem pâtiuntut. Ex quo non minus agri cceliq; feracitas & dementia, quam geiltis induftria colliguntur. Frvctvtm quoqueacpomorufpeciès,íioliuainexd- Fmãus, pias & amygdala, è primariis nullat defunt. Importatae à no- ftris ficulnea:,nolunt fe ab Europaeis fuperari.Prjeter hxc alia funt pomafioftris incognita, qualia in Cantonieníi Prouincia B aliisq; \
Fiau. Áurea poma. io De Christiana Expeditione aliisq; Auftralibus funt, qux nomine ab Sinis accepto Licyas & Lofíganas appellamus, qua: mitiillma funt in paucis, nec vfquam alibi generantur. Indica: quoque illa: è palma nuccs, alia Indica poma ibidem viíuntur. Alia quoque fpecies eft, quam ficum Sinenfem Luíitaní vocant, iuauiífimum fimul ac ípecioliifimum pomum. Ficum ideo lolum Luíitani vo- calic, quòd iis quoque paílis vefci licet, alias enim nihil habet omnino fimilc,propiúfque accedit ad malum perftcam gran- dem, fed rubeam, ac line lanugine vel núcleo. Áurea vero mala&rcitrea omnéque ípinoíi nemoris pomum,omnem vbiquc terrarum in eo genere vel varietatem vel fuauitatem longo fuperant interuallo. Hcrbt Idem quoque conftanter videor de olerum varietate ac prarftantia, deque hortenlium herbarum apparatu poífe con- íirmare,horum enim apud Sinas, quam apud noftrates, vfus eft frequentior.Complures quippe de vulgo reperias, qui per vniueríam vitam alia nulla re vel tenuitatis, vel ctiam rcli- gionis caufa veícuntur. .. '■/ores. Nec omnium porro floram varietas deíideratuir,imò 11011 pauci noftris incogniti,non fine voluptate Conditorisq; lau- devifuntur. Verum Sinae ferè*magis eorum fpecie, quàm odore delettantunatque ita planè inaudita eft apud eos (nifi ex quo cum Europacis commcrcia mifcuêre) ars odoriferos íiiccos è floribus aut herbis lento igne educendi. I n quatuor ad Auftrum prouinciis, nobile illud apud In- dos folium quod Betre, & arbor quam Arequeiram vocant, reperitur. Folium illud fuauiter mordicans, magna, fua volu- ptate,viux calei mixtum,totos ferè dies Indi mandlunt, afle- rúntque calore illo ftomachum non parum adiuuairi. Oleum. O l e v m ex oliua,vel in edulia, vel in lucernas variè fup- plet,fed omnibus prxftat illud,quod è fefamo educitur, nam vim. dc odoriferum eft, &: vbiquc ferè abundat. Horum vina lon- ge noftris funt inferiora, tametfi contrarium ipfi íilbi perfua- dent. Cum enim vna rarior fit, nec admodum imitis, nc- * < . *• » \ gle&u
Apvd Sinas Liber 1. xx \ gletfu quodam ex ea vina xion exprimunt, fed ex oriza con- ficiunt, aliifque rebus, vnde fit vt nufquam deiit. Eovino mire fibi placent, &: fane nec infuauc elf, nec ita vti Euro- pxumadurit. S v i l l a vulgo vefcuntur,fed tamen alix quoque carnes abundant.Bubula,ouilla, caprina multa elf. Gallinx, anates, anferes vbique innumerx. Quin etiam equis, mulis, afellis, canibus xquèferè vt reliquis carnibus vefcuntur, atque venales in macellis exponuntur. Quibufdam tamen in locis nenfes. fuperllitio vel agricultura,bobus & bubalisparcit; ferina,fed maximè ceruo,lepore variisq) altilibus abundat,vilique om- nia pretio comparantur. E Q^vr & alia id generis iumenta, tametfi Europxis venu- ífate cedant,numero tamen,&: pretij vilitate v^jurxque fa- cilitate prxlf ant, íicubi ilumina obuia non gcairrant, nam ferè vniuerla regio ita fluuiis peruia elf, vtperuadi ferètota poílit,fiue ea flumina natura,fiue ars fecerit.Ex quo incrcdi- bilis omnis generis nauigiorum multitudo vitro citróque „ . f \ % NtflUlfiTTi CO nauigat,eaq; tanta,vt è noífri temporis Scriptoribus vnus af- pa. ferere non dubitauerit,nihilo pauciores in aquis,quam in co- tinenti commorarfiquod etfi fupra fidem elf hyperbole, ta- lis tamen eft, vt Sinenfia folum flumina nauiganti, minimè fupra modum efle videatur. Ego aliud aíferere fortè maiori fide aufim, non incredibile videri, tot in hoc vno regno na- uigia,quot in reliquo terrarum orbe pofle numerari, fi de iis folum agatur,qux ab aqua potabili deferuntur, nam ea qux apud Sinas maria permeant &c pauciora funt,& cum n oft ra- ti bus nullo modo conferenda. Sed ad equos redeo. Eos Si- nx domare minimè norunt, caftrati omnes manfuefcunt, quotquot ad vfus quotidianos adhibentur. Equi porro mili- tares funt propemodum innumerabiles, fed ij ita degeneres atque imbelles,vt ne hinnitum quidem equi Tartari fine fu- ga ferant, vnde inepti ferè ad prxlia elfe folent, prxterquam . quod, cum ferreis calcibus muniti non lint,filices aut ru- pd. B i pes
Pifcium varie tas. Netnora. Linutn. Bombyx, Cannabtts, Lana, 12, De Chr istiana Expeditione pes. in praeruptis. itineribus vngular teneritudo retiinere diu- tius non poteft. Magna eft in tot fluminibus pifeium varietas &: copia, nam prater pifcoíiífimum mare, ad Auftrum Solémque na- fcentem,& ea qua: dixi flumina,funt ingentes lacus,quos ob iatitudinem & profunditatem, exigua propè maria dixeris. Et propter hxc fuburbana viuaria, haud paulò frequentiora qium apud noftrates, è quibus in vfus mercatúfque quoti- dianos nullo non die pifeis educitur,qui etiam nunquam de- ficit, pifcantefque fruftratur. Sinensia nemoraLeones minimè alunt,íed magno numero Tygres, Yrfos, Lupos, Vulpes. Elephantes nonniíi Pequini in aula ad pompam multi educantur, iique aliunde addudi,neMpto regno vfpiam vifuntur. L i n v Maiyiimè norunt. Egoílipio vulgo ad ami£tum pannus texitur,cuius femen tametfi ante quadringentos an- nos eft ab exterbis importatum, ira tamen régio illius fe- rax fuifle reperta eft, vt hodie orbi vniuerfo fuíficcere pofle videattu*. O p e r i s bombyeini tanta eft copia, vt plane cum noftra Europa (niíi forte fuperior eft)certare polfc videatur. Ex iis byífinos, atque damafeeni operis pannos,quin etiam ad Eu- ropa: imitationem hodie quoque holoíèricos texuntt, aliáque opera conficiunt,qua apud nos in vfu habentur; fed in pretio tamen,tertiam partem ac farpe quartam vilius diftrahuntur.' E cannabo aliífque quibufdamherbis,varijpannite- xuntur,maximè in çftiuos vfus,tametii ex ouium ladte cafeos non exprimant,& laóte non admodum vefcantur,eióque fo- lo quod túrgida: boues prarbent,lanam tamen tondent, Sc in ea vtenda à noftris longe fuperantur, nondum enim ex ea pannos laneos intexunt, qui tamen apud Sinas in pretio im~ portati habentur.E lana conficiunt tenuiores arftiui temporis pannos,quibus vulgus ad pileos vtitur, Sc pro tapetibus, in quibus vel de noctc iacent, vel vrbanos ritus íuos,d
APVD Sinas LIBER I. 15 infra, peragunt, horum ad Boream frequentior eft vfus j qut tametii longius abfit ab Àrftico polo, quàm Europa noftra habitetur, frigus tamen haud paulò videtur aerius, nam & flumina permagna lacúfque gelu concrefcunt,cuius rei cau- fa nondum fatis eft nobis explorata, nifi earn in 1 arcaria: ni~ uales montes non remotos referamus, ad qua frigora pro- pulfanda, non infimis vulpium &C Scythicarum muftelarum peilibus abundant. Met alla apudSinas omnia,nulioexcepto,reperias li- cet. Prater as cuprumque vulgare aliud conficiunt, candi- dum inftar argenti, quod nihilo carius eft are flauo.E lique- faço verò ferro aliquantò plura opera quàm noftri conflant, vt lebetes,ollas,campanas,ac tintinnabula,mortaria, cancel- los, fornaces, bellica vel tormenta vel inftrumenta, aliáque complura,omnia noftratibus haud paulò viliora. A v r v m nec ignobile eft, tamen noftrate pretio longè Aurum. inferius. Argenti ad monetam vfus eft, qua pondere non etiam íigillo impreífo diftinguitur,atq; ita in omni commer- v cio ad ftateram pretium omne expenditur. quod eft per (c perincommodum,& addita ipííus argeti nobilicate vel igno- bilitate,qua pretio addenda eft vel detrahenda, quod etiam incommodius,nam adulterina fraus non eft infrequens.Plu- ribus tamen in locis quadrantium ex are vfus, qui in arario publico ad vfus minutiores excuduntur, argentea quoque vafa,nec non aurea à potentioribus in vfum adhibentur, fed in hac re parcior eft Sinarum luxus Europao. Muliebris ta- men mundus etiam apud Sinas maximè in capitis ornatum auri argentique multum abfumit. Vulgaris porro ad menfas fupellex fi&ilis eft, quam Europai ferè nefcio qua ex caufa Porcelamm vocant, cui parem inter fi&ilia vafa non reperias, Hue tenuitatem fiue nitorem ("pedes. Nobiliifima fingitur in Kiamíineníis Prouincia agro, in quo maifa lutea eft, è qua fingi folet. Inde in vniuerfum regnum finitimáfque Prouin- cias ac remotas in Europam vfque diftrahitur, & vbique ha- B 3 betur
14 De Christiana Expeditione betur in pretio ab iis, qui nitorem inter epulas pluris, quàm pompam faciunt. Eduliorum etiam feruentium vim patitur, nec vnquam findi folet, imò,quod mirere, frufta inter Tc íilo arreo afluta liquorem continent,nec tranfmittunt. VlTR v m quoque Sinx conflant, fed in co longè ab Eu- ropçis vincuntur. ^Edificia vulgo lignea funt,etiam regia pa- latia, ita tamen, vt parietes è lateritio plerumque opere con- furganr, qui habitationem folum difcriminant, nam teftum columnis ligneis vt plurimum fuftinetur. Hinc, &: ex naui- giorum multitudine facilè colligi poteft,arborum quanta fit vbique copia, nemorúmque felicitas. Plerumque intra eas lignorum fpecies, qux in Europa vifuntur, Quercuis eft in- frequens, fed eius vicem fupplet arterna quaedam & durifií- ma ligni fpecies,quam ideo ferrum Lufitani vocant, nam & ipfo colore accedit, &í quernam de quercu facilè coronam refert. Cedrum quoque videbis,funeftam Sinis arborem. Ea maximè ad farcophagos cadauerum vtuntur, qua; ab Sinis tanti habentur,vt faepe in funebrem loculum,fupra nnille au- jtruntinum reos non malè collocatos putent. Arundinum quoque genus £enm. cit (Lufitani Bambu vocant) cuius durities ferrea propè eft, eáque rotuda vix ambabus manibus cingitur, íi maxima eft, ac tametfi eft inanis, fuífque nodis articulífque diftinfta, fua tamè firmitate pro ardiam minorum fiepe poftibus ftratuitur. Lancearum etiam haftilia ex tenuioribus fiunt, & in ifexcen- tos alios vfus, quorum longa eíTet narratio, adhibetur. Ha: arundines non nifi in prouinciis Auftralibus gaudent,fed ea- rum tanta eft copia, vt regno fufficiant vniuerfo, víxque al- tcrius ligni vfus vilius comparetur. Fcítts qui- IN focum non lignum folum,carbones, arundines, ftipu- b/4i rcbmíámque fuppeditat,fed bituminis genus eft, quale apud Bel- "r' gas,maximè in Epifcopatu Leodienfi,eruitur, ipfi Mui vocat, quod in omnem eius generis vfum accommodatiífimè ad- hibetur,neque fumo moleftiamfaceflit.In Borealibus tamen Prouinciis copiofius eft ac prxftantius, natura fciliect necef- fitacem Sinenfium.
àpvd Sinas Liber I', 15 fit atem adiuuante.E terrx vifceribus eruitur, qua; longo tra- tlu diftrafta eius vfum perpctuant, predique moderationc copiam arguunt, & tenuiífimo cuique matériam vel in culi- nam,vel in hypocaufta fubminiftrant. Medicas herbas alit, qdas alia; regiones non nifi im- Herbarum portatas norunt,maximè Rhabarbarum,& Mufcum, qux ab Occaíu Saraceni A fix vniuerfie, & exinde Europx inferunt incredibili cÕmercij lucro, ciim hinc viliilimo pretio difira- hantur. Nam Rhabarbari libram obolis decern emptam, rns fcptenisq; aureis in Europa diuendes. Hie edam nafcitur celebre multorum morboruxn pharmacum,Lufitani Sit/hum,a\f)Sanffum vocant, ad illius, quod ex orbe nouo ad- uehitur,medendi fimilitudinem, & ita nafcitur,vc nullo co- lcnte è deíêrtis locis,folo labore,nullo pretio eruatur, indeqj incredibili lucro emolumentóque diftrahatur. Salem non in maritimis folum Prouinciis conficiunt, Sa!- fed etiam in continente aquas inuenies, è quibus nullo ne- gotio concrefcit. Itaque vbique abundat, ac nihilominus ex eo quòd fal in omnes propè humanos vfus adhibeatur, fit,vt in régios thefauros è falis commercio copioíiim veótigal in- feratur;& negotiatores,qui in fale negotiantur, fint in primis cepiofi. Saccari apud Sinas frequentior eft vfús quàm mellis, Siucarum- tametfi acquè vtrumq, abundat.Cera vero non ea fola, quam ctr* qualk apes concinnant,fed alia eft non candidior folum, fed etiam eo"fiCMtur' altera prxftantior,nam & minus glutinofa eft,& accenfa cla- rius fplendet.Ea è vermiculis quibufdam conficitur, quos in hunc vfum in arboribus educant. Aliam quoquç conficiunt ex arboris cuiufdam fru£tu,quç fuperiori minimè eft in can- dore inferior,fed tamen in fplendore longo cedit interuallo. Ovo Ni am papyri vfus apud Sinas latiu s, quàm apud papyrus, nos patet, ita varie conficitur, fed tamen quxlibet eius fpe- cics longe ab noftra fuperatur, nam nulla Sinarum charta pradi patiens aut fcriptionis ex vtraque parte. Itaque folium vnufla è noftratibus, Sinicis duobus aequiiialet,facilè quoquc » é» • M m
16 De Christiana Expedítione laceratur, nequc fert actatem. Folia quaedam quadrataeonfi - ciunt, qua: in vnius alteriúsve paííiis longitudinem ^1 lati- tudinem protenduntur,& ca qux c goífipio fit, candre fuo nc à noftrate quidem fuperatur. l.i rides. Omitto neceflaria multa,marmora variis diftiéfca co- loribus,pyropos,aliófque lapillos &: gemmas,coloresid pin- gendum non ineptos, odorifera ligna &: bitumina, iliaque fcxceta. Sed tame praatermittere nec poflum nec delco duo triáve noftris incognita. Ac primum fit frutex quidan, cuius frondibus Celebris ilia Sinarum Iaponúmque ac fiiitima- potio ex rum gentium potio,quam C vocant, decoquitur. Eus vfus frut ice ce- apud Sinas omnino eífe non poteft antiquiílimus, nam in vetuftis eorum voluminibus, nullus ad éam íignificandam hieroglvphicus chara£ter(quales funtomnes Sinarun liters) reperitur. Vnde fortaíle noftros etiam hac fronde fatus mi- nimè carere,licet fufpicari.Haec folia verno ccelo legmt, eá- que in vmbra exficcant,&: ad quotidianam deco&ionem af- feruant,quam propè continuo in potum adhibent, non fub menfas folum, fed quoties in aedes hofpes amicum vifuriis ingreditur,hac enim potione inuitatur,eáque fecund) ac ter- tiò, fi moram aliquam fecerit colloquendo. Calidífemper bibitur aut potius forbetur, &: palato non eft tempenta qua- dam amaritudine iníuauis, fed retiera íalutaris, & ad multa frequentior illius vfus. Nec vna eft huius frondis prcftantia, alia aliam folet fuperare, atque ita libram vno áureo & fatpe duobus ac tribus, fi praeftantior habita fuerit, coirparabis; apud Iapones praeftantiífima decern acíàepe duodecim ati- reis vaenit; apud quos etiam illius vílts aliquanto differt ab Sinenfi.Nam Iapones folia hsec inpuluerem reda&aferuén- tis aquae cyatho immifcent, quantum duobus aut trbus co- chlearibus continetur, eamqj potionem ita permixtim epo- tant. Sinae vero in aquae feruentis vafculum aliquot :iufmo- di folia iniiciunt: inde calida,pofteaquam horutn viu imbi- bit, epotatur,ipfa verò folia relittquuntttr. Alte
Apvd Sinas Liber. I. 17 ÀLTER.VM eft bitumen quoddam (confimile lacli) ex arboriscuiufdamcorticeexpreifum,acinftar picisglutino- vlrh's-vfiu. fum, ex eo conficiunt Sandaracham quándam,hoc Luíitani Ciaronem, Sinx CVíVocant. Eo menfas,ledicas, fupelledtilem, - domos ipfas, nauigia inficiunt, varioq, ad libitum colore; qux omnia deinde ad inftar fpeculi íplendent, & nitore Í110 oculis, lxuitate etiam manibus,cum xquali maieftate, blan- diuncur, multam fèrunt xtatem. Hinc fit vt Sinarum Ia- ponumqj xdes ita iplendeant, intuentibusqj arrideant: hoc enim velutpigmento,cuiuílibet ligni colorem cum iplendo- re mentiuntur.Hanc etiam ob caufam Sina: minus,quàm 1"C- Menfas non liqui populi apud quos eft huius bituminis vfus, mappis in- rer edendum, menfas non infternunt, nam fplendentes ac velut cryftallinx menfie , fi quid ex eduliorum adipe de iplendore deperdiderint, exigua purioris aqux infperfione leuiter affri&a inftaurantur, lxuis enim ilia duraque fuperfi- cies, cuiufuis rei permixtionem excludit. facile fortaile ar- - boris huius eifet cum Europa commercium, magno fánè bono, fed ha&enus inuentus eft nemo, qui ad hanc rem, di- gnam fanè cuiufpiam induftria, animum applicant. Prarter hoc quod dixi bitumen, oleum efle reperio expreífum è po- mo alterius arboris, fuperiori non admodum abfimile,eius deco&i vfus eft idem, fed fplendore inferior, copia vero fupcrior. Hitc eadem régio aromatis minimè caret, vel inna- Armatx tis, vel importatis. Cinnamomum & zinziber vernacula funt, ideoque copioiiora, pofterius quidem nufquam nobi- lius aut feracius. Piper, nux, aloe, ilmiliáque permulta, vel ex infulis non procul Malucis, vel è vicinis regnis importa- ra, quantum copia crefcunt, tantum opinione pretioque de- crefcunt. Abundat etiam nitro, cuius vfus minus frequens N'tri ■ 7 1 magK adfe- in puluere ad bella tormentaria ( ignitis enim huiufmodi ft OS llidoSy machinis parcius & ineptius vtuntur) quàm in ludis feftif- que publicis, qux ingeniofiifimis ad intuentium admiratio- tur. Ç nem
iS DeChristiana Expeditioue nem ignibus apud Sinas celebrantur; nihil enim efc, quod non his ignibus artificiofiffimè mentiantur. Arbore:, poma, prxlia, igneóíque in gyrum globos feliciílimè imtantur, fumptu non paruo. Viíi iunt nobis Nanquini turn cegenti- bus, primo anni menfe, qui apud illos inprimis fdtus eft, tantum pulueris infumpfiife, quantum bienni prxlb eoque continuo fufteciftet. \ 1 9 i an|^ w——w—■—9 rnmmmammm mmm—> n an i " De arttbu-s apud Smcts éftíechanicij. C A P V T QJV A R T V M. * W$s-5 ^ publica omnium fama,experientiaq3 telle,con- Pll|| ftet,hanc gêtem in paucis cfte induftriam,facilè ex Hi- periori capite colligitur,artes omnes illiberales apud earn re- peri ri, cum materia nulla deiit, merces quoque ipfa ingenia pelliciat,qux duo,artes folent in fummo collocare.die iis hoc capite nonntilla attingam, in quibus à noftris opificiibus dif- crepare videntur. Ac inprimis ex eo,quod Sinx in quotidia- obir* optfi- no b-imptu ferè parcius viuunt, euenit, vt opifices opera fua cum. non ad artis perfeclionem,fcd ad emptorum accommodent voluntatem, ideo ea non adeò elaborant, vt pretia mode- rentur.Inde lit vt operum fuorum adulterent bonitaitem,ex- terna quadam venuftate contend; quod ipfum etiam liben- tius faciunt, cum Magiftratuum rebus infudant;nam & pre- tium ab iis exfoluitur fxpe pro arbitratu, non pro mérito, & inuiti ad opera euocantur. Arcbiteãu- I n architeclura iunt omnino noftris inferiores, no»n minus ra' in xdificiorum fplendore, quàm annorum perpetuitate qua in re dubium eft,vtri alios fuperent.Sinx quippe, extmendas xdes,humanx vitx breuitate metiuntur, iibi enim, non aliis tedificant: nòftri vero oro innata libidine adfpirant ad xter- . * t , nitatem.Hinc lit vtneque animo concipere, neque iibiper- fuadere poflint,xdium noftrarum flue publicarum, due pri— ■' '** uatarum 1 * #
A PVD S IN A S L IB E R L - 19 uatarum fplendorem; & ft quando audiunt, moles noftras plura farpe ferre fécula,imo nonnullas annos mille, alias bis mille durare,obftupefcunt> cuius durationis cauíam rogati, earn referimus in alta folidáque fundamenta, quorum pro- funditas reliquam molem iuperftructam fuftinere poflit. Si- na' contra vel nulla eífodiunt, fed folíim in concuífo folo la- pides prargrandes loca ac, vel ú qua: fodiunt, vix aliquot cu- ■ bitos folent penetrare, quantumuis moles, turréfvc futura: íint excelíilfimar, atque ita raro vnius farculi a:tatem ferunt, etiam ipfa mcenia, quin íãrpius opus lit inftaurari. H is acce- dit, quod, vt fupra commemoraui, magnam partem iignear do mus íintjVel ligneis columnis fuftineantur,qua in re com- moditas elt non exigua ex eo,quòdfere parietes intablo xdi- ãcio reliquo poffunt innouari, neque enim teâra parietibus fed columnis innituntur. TYPOGR.AFHI7E apud Sinas antiquior eft aliquantò vfus,quàm apud Europaeos,nam à quinque retro feculis cer- anuV*itas' tum eft,ab iis vfu receptam, neque defunt qui aíferant, prius ea Sinas fuiífe vfos, quàm in hanc mortalitatem immortalis, fele Deus abieciífet. Yerum à noftra diífcrt non parum, qua: hieróglyphicis eorum charactcribus ob multitudinem ef-*- fet perdiíficilis, quanquam hodie in breui aliqua, characfe- res tabulae lacui ac enodi è pyro ferè malóve vel zizyzho, in- fculpunt. I n hac tabula exfcriptum folium, fed vniucrfum leuiter Lihm , , i ■ r • ■ /- ■ conglutmant, mde magno artificio, iam liccam papyrum ira mtt0, eradunt, vt nonniíi in tenuiífima facie tranfparences cliara- fteres remanere videantur, tu'm ftylis ferreis ita tabulam il~ Iam exfculpunt, vt fola charafterum vel picturx lineamenta emineant. Deinde incredibili facilitate, ac celeritate, folia pro arbitratu imprimunt,eáque farpe typographus viius, die vno,quingenta fupra mille expedit. In infculpendis quoque tabulis ita expediti funt, vt nihilo plus mihi videantur tem- poris in fculpenda, quàm noftri in componenda vna emen-t ' C z dandaqj
zo De C hristiana Expeditions dandaque confumere. Hxc excudendi ratio ad Sinicos cha- racteres ferè grandiufculos accommodatior eft,quàm ad no- ftrosmeque enim è-tcnuiílimis noftris dementis exfculpi li- gnex tabulx còmodè poíTe mihi videnturjCxterum vnu eft in hac re mirè commodumjcum enim tabulx, femel infcul- ptx,domi afferuentur,quoties libuerit, licet aliquid detrahe- - re vçl addere, non vnum folum verbulum, fed periodos etiam integras,dum tabulx nonnihil farciunturjneq; cogitur typographic, vel au&or ciim primum excudit, fimul ac fe-. mel ingentem librorum multitudinem typis edere, fed quo- ties voluerit, aut opus fuerit, volumina pro arbitratu plura paucioráve excuduntur. Quod nobis fxpe contigit, nam li- bros de rebus ad noftram religionem fpec xre campano nobilitar. ■ ' ' Et qui li ^ ' Q ' .1 ^ "
Apvd Sinas Liber I. ±i lit quidem,íi redè coniicio, videtur mihi gens, alioqui inge- niofiífima,horum artificiorum ideo rudis efte, quòd illi nul- lum vnquam cum exteris gentibus comniercium fuerit, quo naturam,nulli alias inferiorem gentium omnium, arte adiu- uaret. Piduras oleo vel vmbris infignire genti ignotum, ideoque demortuis íimiliores quàm viuis. In ftatuis ctiam statu*, infeliciores mihi efte videntur, in quibus eifingendis, om- nia fymmetriar prarcepta oculo folo metiuntur, qui farpe fal- litur, errorémque in magnis corporibus non paruum com- mittit, fed non ideo ab infanis monftrorum molibus abfti- nent ex «re,mármore ac luto educendis. Mra. campana om- Aera nia ligneis malleis pulíàntur , nec videntur poife ferreos tana- tolerare > atque ita nec fono poflunt cum noftratibus comparari. Instrvmentorvm apud eos muilcorum varietas Mufaorum eft copia, fed organis carent atque clauichordiis, & omni huiutmodi inftrumento. Fides inftrumcntis omnibus adhi- rietas fact*- bent è cruda byíTo retortas, ex animalium fibris ne confiei quidem poftenorant. Inftirumentorum tamen coneinnan- dorum fymmetria noftrar reípondet. Mufica porro ars om- ArtMufo». nis in vnius vocis fono confiftit, vocum diuerfarum difcor- dem concordiam planè ignorant. Et tamen ipíi de fua mufi- ca fibi maximè blandiuntur, quae noftrorum aurium iudicio fuperbiifimo abfona omnino iudicatur. Et quanquam ipfi fi- bi primas de muíicis concentibus arrogent, noftratia tamen organa & cartera, quae hadenus audierunt inftrumenta, ad- miratur, idemqj fortafle de noftrarum vocum harmonia iu- dicabuntjCum eius artificium fonosq; perceperint, quos ha- ctenus templa noftra non audierunt, omnium quippe rerum ferè muta funt rudimenta.Id,vt fufpicor,facit ingénua Sina- rum indoles,quae facilè peregrina fuis praefert, vbi reuera iu- dicat prarferenda. Eorum enim fuperbiam à meliorum igno- ratione,vicinarumque gentium barbarie ortam reor. Horarum H o r i s metiendis vix habent inftrumenta.Quae habent, f ™en/'ones C 3 , vel.
tt De Christiana Expeditione yel aqua vel igne menfurantur. Aquea funt velut ingentes clepfydrx.Ignea ex odorífero cinere confeda,tormentorum noftrorum fomites imitantur. Pauca etiam alia confiei ut ro- tulis ab arena velut aqua circumadis, fed omnia ad nollratia artificia,funt vmbra, & ferè multum peccant in ipfa netiêdi temporis fymmetria. E fciotericis folum norunt illud, quod ab xquacore nomen accepit, fed neque illud pro ratione lo- coram didicerant collocate. . Comcediarti Spectandis comadnsfuntaddidiflimi,eaqreno- vjkt fre- jftrates fuperant, atque ita innumera adolefcentum nultitu- iaens' do hoc exercido diftinetur. Eorum alij quaquavehum li- buerit, toto regno peregrinantur, alij in nobilioribus empo- riis commorantur, &L in publicas priuatasque celebritates adhibentur. Sed omnino regni fxx eft, nec alia facie vitiis foedior reperitur, pleriq; enim abhis aichimimis, pueruli pretio comparati choros ducere, mimos exercere,vocem in- fledere, à teneris edocentur. Omnes hx comoedix .antiqux ferè funt, vel hiftorix, vel fi&iones,& omnino pavicx recèns feribuntur. Epulis quoque ferè eelebrioribus adhibentur. Ipfi mimi cum euocantur,ad quamlibet è vulgatis agendam adueniunt comparati. Itaque comoediarum volumei conui- uatori, quam fpedare voluerit, eleduro ferunt, ipftqj con- uiux inter cdendumac potandum fpedant tanta fua volu- ptate, vt cum horis fxpe decern epulentur, tantundem tem- poris expleto fxpe epulo fpedando infumant, dum vna co- ' madia ex alia trahitur.Canendo ferè omnia pronuaciant,8c vix quidquam vulgari loquendi modo effertur. Sipitcrum Sigillorvm apud Sinasvfuseftnobihs&: ifrequens, -vfks varia* ,;s f0[um 1 iteras fuas muniunt,fed & fcriptiones, pocma- complura.Necin his aliud infculpitur nrxter nomen,cognomen, gradum, digmtatemque audoris. Non vnum adhibent.Pluribus fxpe fuorum operum princi- pia finéfquc infignfant, eáque non in cera aut re fiimih qua- piani imprtmunr, fed rubeo folum colore inficiont. Hmc
Ávvt)Sinas Liber. I. ■ t$ fieri folet,vt viri primores vas habeant in mel a figiliis plenty quae varia fua nomina (na Sina: finguli pluribus nominibus appeilanrur) inículpta habent, eáque materia ferè nobiliorc conftant,ligno, mármore, ebore,çre,cryftallo, corallio, aliiscj, lapillis nobilioribus. Eorum quoque artifices piurimi repe- riuntur,neque huiufmodi opificium apud Sinas eft illibera- le ,ex eo maximè quòd figillorum cliaracteres à vulgatis dif- fcrant, & antiquitatem, cuius apud omncs gentes magna eft venerado,fapiant, ideoque eorum artifices non illiteratos ef- fcnece/Te eft. Alia quoque ars eft huic abfimilis,conficiendi fcilicet ad r . ri • • 1 i. *1_ conficiendi omnem lcnptionem atramenti. Id exiguis velut pambtis co- cinnant,ex alei fumo.Et quoniam ipfi fuis charaâreribus ve- nuftè pingcndis addicti font prae reliquis gentibus,ideo fit vt non elegans tantum fcriptor ab iis xftimetur, & paflim om- nibus officiis colatur, fed etiam ipfi fcriptorij atramenti opi- fices non illiberales habeantur. Eo vtuntur in marmórea la- Tribut re* * t * ^ i t • t * - o iis fid- Cert* mina,eaque appnme lçui,cum aliquot aquae guttuliSjlcripto- -v- rios illos paniculos affricant, laminamque inficiunt, deinde tmtur. penicillo è pilis leporinis, quo ad fcribendum vtuntur, atra- mentum excipiunt.Harum quoque laminarum artifices per- multi vifuntur, qui magno faepe pretio nobiliora faxa laeui- gant,& cum venuftare eoncinnant. Denique tria hxc, qux ad fcribendum adhibentur, pleraque infigni ornaru con- ftant, & in pretio habentur, eo quòd in rem fuapte natura grauem,qualis eft fcriptio,à viris aequè grauibus in vfum ad-* hibentur. . A l i v d quoque eft opificium param à noftris vfurpatum. Id in conficiendis,ad conciliandum çftiuo tempore ventum, flabellis verfamr, quibus omnis hominum conditio & fexus vti folet.ln publicum nemini fine flabello prodire fas eft, ta- metfi ccelo frigido ventos arceri qiiàm euocari melius efte videatur; fedi Maieftatis potius alicuius maiorem, quàm ne- ceifitatis habent rationem,Ea varie conficiuntur: nam ii ma- tcriani
2.4 De Christiana Expeditione teriam {peitas,ex arundine,ligno, chore,cbeno, adiuncca pa- pyro,byíTo,& odorífero etiam quodam ftramine conftant: íi formam,alia íunt rornnda,alia ouata, nonulla etiam quadra— ta. Qua* funt ex vfu porro primorum virorum, è charta cân- dida eáque inaurata,pereleganter íunt confeita, &c pro arbi- tratu vel complicantur vel explicantur. In iis exíeribi íibi ía~ pe iubent íiobilem aliquam íententiam, aut poema. Et hoc eft vulgatiilimum munuículum, quod íibi inuicem in bene- uolentie teftimonium mittunt.Nóíque ipli plenam ciftulam, amicorum donaria, domi hodie liabemus, qua aliis deinde íimili beneuolentia remittamus.In iis porro conficiendis,in- numeri vbique opifices occupantur. hf ihi íemper viifum eft, hunc apud Sinas flabellorum vfum cum noftris chiirpthecis comparari poííe.Et licet víiis vtriuíque primarius contraiius efíe videatur,nam illorum in propulfando aftu,harum in ar— cendo frigore conhftit, tamenvíus velmaieftatcmvclmu— nufcula potiflimum fpe&are videtur. In hispaucisSinaabEuropais diíerepant, in aliiis longe pluribus in tanto terraruminteruallo mire coueniunt, maxi— me in vefeendi, íedendi, dormiendique rationc, in qua ipli foli cum Europais,è tot aliis getibus,nefcio qua ratione,con- fpirarunt,nam & melas,& íedilia,& leitos adhibent, quibus omnibus finitimi omnes & reliqui populi minimè vtuntur, fed in ipfo folo ftoreis inftrato fedent,vefcuntur,ac dormiút. Quodíanè notatu digniflimum videtur,& vnde facilè pluri- "%iaru reru fimilitudo,quam ne logior íim omitto, colligetur. \ _ ^ ■■ ■ ■ ** De artibus apud Sinas Liberalibus ac Scienttisydéque Literatorum gradibus. / * Capvt qvintym. £í|ff RI v s ad huius Imperij adminiftrationem quàmve- niamus,omnino neceífe eft,vt de gentis literis, feietiis, " earumej
Apvd Sinas Liber I. 25 ... K - ' carumq; gradibus pauca prarmittamus, in quo niagnam par- reni huius Reipublic# regenda: ratio confiftiti qua: a reliquis orbis terrarum v'biuis gentibus,in hac paite magno difcrepat interuallo. Ac tametii huic regno Philoiophi non imperent, dici tamen debet Reges ipfos à Philofophis gubernari. Eo- rum fcribendi componendiqj ratio, quae hieroglyphicis illis Asgyptiorum figuris iimilis eft, non parum à loquendi con- fuetudine difcrepat.Nullus enim omnino liber vulgato idio- mate fcribitur. Et íi quis fortaífe ad familiarem eonfuetudi- ratio & u nem propius accedit, is neque materia, neque opinione fefe lHendi- fupra vulgus extollit. Et tamen omnes ferè vtriufque fermo- nis voces communes funt familiari colloquio, & grauiori fcriptioni. In fola porro vocum compoiitione hare diueriltas totaconfiftit. Cvivslibet autem apud Sinas fermonis voces, ad v vnam omnes monofyllabae funt, & ne vna quide diftyllaba fin. vel polyfyllaba reperitur, quanquam funt duarum ac farpe trium vocalium in vnam fyllabam coeuntium non pauca: diphthongi.Diphthongosvoco noftro loquendi moremam neque vocalium, neq; confonatium apud Sinas vila mentio, fed vt rerum, ita vocum lingularum fuus eft hieroglyphicus charader, nec pauciores literae quàm voces numerantur, idemque eft apud eos didio,fyllaba,elementum. Si tamen in hoc opere voces Sinicas plurium aliquando fyllabarum le- gerisjfic habeto,Sinice fingulas fyllabas, fingulas voces eflc, led quia ad rem vnam iignificandam inftitut# funt, à nobis Latino more in vnam vocem efle compa&as.Ac tametft pro rerum multitudine fit numerus charaóíerum, eos tamen in- ter ie ita componunt,vt feptuaginta oduagintáve millia non excedat. Et ex iis qui decern millia nouerit, eos qui fere ne- ceífari j funt ad fcribendum chara&eres eft aflecutusma om- nes omnino noífe nec opus eft, nec eft in vniuerfo fortaífe regno qui nouerit.Horum etiam charaderu plurimum idem eft fonus,figura non eadem, imò etiam fignificatio non vna. D Vnde
i<í - De Christian a Expedit Ione Vnde fit vt aliud nullum idioma aiquiuocum jeque reperia- tur, ncquc à loquentis ore fcriptio vila excipi pot^ft ab au- dicntibus cxfcribenda, nec liber vnus ab audiefitibus cum pra'legitur intelligi, nifi librum eundcm prac oculis habeant, vt xquiuocos vocum fonos, quos aurium íudicio minime m Hitmen diftinguunt, oculorum fide figuras intuentiu, ínternofeant. ratio in lo- Imo etiam inter loquedum non raro euenit, vt alter alterius que>tdf. conceptum accurate alioqui profcrentis & polite loquentis minime alfequatur, ipfe non repetere folum cogatur, fed etiam fci'ibere,ac fi non fit ad manum ficriptorius apparatus, vel aqua fupra menfam,vel digito in acre audientifve manu, chara&eres effinguntur, idq, maximè inter literaitos elo- quentes alioqui viros accidit, quo purius ornatiuifque & ad librorum fcriptionem propius colloquuntur. Hanc acquiuo- cationem vtcumque tollunt accentibus ac tonis quinque, quos vtique fubtiles non ita pronum eft internofcere, Iris fo- norumfuorum paucitati vtcumque fubucniunt, nãfyllabam apud noftrates vnam,fepe hac tonorum varietate quintuple ccm faciunt fignificatione inter fe toto ccclo difrerentem: nullaque eft omnino diftio, qua non vno ex his icccntibus efFeratur. Vnde loquendi & intelligendi difficultas augetur, ita vt nulla mihi toto terrarum orbe lingua, aduenis aequè difficilis ad difcendum efte videatur.Sed eatamen & diuino fauore & ímprobo labore ab iis fuperatur, qui fe totos hums gentis faluti confecrarunt,qui non loqui folum, fed & legere ac fcribere,quotquot haftenus è noftra Societate hie funt,di- Hvivs rei caufam ego. quidem efte fufpicorr, quodab omni faculorum memoria, gens hxc fcriptionem expolire magis, quàm fermonem procurarit, ex eo quod omnis eius eloquentia ad noftra vfque têmpora in fola fcriptione non etiam in pronunciatione confiftat. Qijalem Ifocraus fuiife apud Grxcos legimus:hinc fit,vt familiares etiam Nuncij no verbo, fed feripto ètiá intra eandé vrbé fere tranfmittantur., HI c
Apvd Sinas Liber I. xj H i c porro fcribendi modus,quo fingulis rebus iingulos appingimus chara
2,8 De Christiana Expeditions tafíe vicinis, quas fuprà memoraui gcntibus comrmune, ve- rum apud Sinas ciufmodi elemento aim nullus vfuts, fed ne- que veftigíum; arque ideo charadercs ipíi fuos,ac figuras, à prima pueritia edifcunt, ad extremam propè fenedutem, quotquot literas profitentur. Id tametii proculdubio feien- tiis melioribus, temporis multum detrahit, idemtamen eo- rum ânimos non omnino inutiliter diftrahit, auertitq, a iu- ucnili licentia, in quam omnes quidem fed ocioíi maximè propendemus.Ex hoc etiam character um pingendorum pro literis modo, nafeitur inlignc quoddam apud Sinas fcriptio- nis genus,quo genere non paucis folum didionibus, fed fyl- labis ea dicunt, quae nos longis ambagibus minus etiam fi- gnificanter fortaífe diceremus. siniaferi- S e d quoniam de charaderibus pingendis agimus, omit- ptionufum. tcn jum criam non elt, Sinicae feriptionis íitum e diâmetro noftrae aduerfarium> nam ad dexteram a ílimmo ad imum, manu ducuntrnos à iiniftra in dextera, in latú progredimur, pbiUfophu £ nobilissimarvm fcientiatum varietat(einlolius 'díum quílc. propè Philolophiae moralis notitiam deuenere, naturalem quippe variis erroribus potius obfcurarút quam illuftrarunt. Ethica porro ipfa praecepta, ex eo quòd de Dialedica nihil attigerunt,nul o dodrinae ordinc, fed confiiíis ferie fentetiis atque ratiocinationibus tradunt, quantum duce illlo quod a natura infundi folet, lumine aífequuntur. Maximus inter ZíríZ- omnesPhilofophusSinenfisConfutiusappellatur,quemin- lofophumo- uenio quingentis quinquaginta vno annis ante Cariíti Sei- UAtoris noftri m terras aduentum in hanc lucem prodiiífe,& annis amplius feptuaginta ita vixiíTe,vt non exemplo minus, quam feriptis &c congreífibus omnes ad virtutis ftudium in- citarei. Ex qua viuendi ratione confecutus efl apud Sinas,vt mortales omnes,quotquot vbique terrarum virtute prxftitc- rut,vitae fandimonia exceílifle credatur. Et fane fi eius dida fadacp quae leguntur attenderis, paucis è noftratibus Philo- fophis Ethnicis cedere,muitos etiá eum íuperare fãcebimur. r - Earn
ÀpvD Sinas LIBER I, 2.9 Earn ob rem tanta eil viri opinio,vt nullum eius pronuncia- tum ab Sinenfibus literatis, hodieq; in dubium reuocetur, led ab omnibus xquè in Magiftri communis verba iuratur. Nec literati viri folum, fed ipíi quoque Reges eú per tot re- tro fecula, mortalium tamen, non etiam Numinis alicuius ritu venerantur, & gratum animum accepts ab eo docirinx lefe exhibere profitentur. Nam &r per cot temporum inter- ualla,illius in hanc diem pollen magno lunt apud omnes lo- co. Ec a Rcgibus familiar capiti, honoris non exigui titulus hxreditario iure eft atcributus, quern cenfus pcrmagni &; immunicates confequuntur. Non Philofophix lolum Ethicx,fed Aftrologix quoque, M*them* ac multaram difciplinarum Mathematicarum non medio- crcm funt notitiamalfecuti. In Arithmetica ramen ac Geo- metria feliciores aliquando extitere:fed hxc etiam omnia vel confequuti,vel etiam tradidêre perturbatè. Conftellationes ipfi diuerfo à noftris modo partiuntur. Et in ftellarum nu- mero fupra eas,de quibus Aftrologi noftri meminerunt,qua- dringentas addidêre, in numerum enim tenuiores quafdam vocant,qux non femper apparent. Verum hi Aftrologi nihil admodum de coeleftibus phxnomenis ad rationis cálculos - reuocandis adlaborant.Magnam partem in prxdicédis Ecli- pfium momentis,& Planetarum ac ftellarum motibus occu- pantur. Sed hxc etiam omnia mille fcatent erroribus. Deni- que omnem ferè fuam de lideribus cognofcendis fcientiam, in earn, qux à noftris Iudiciaria eft appellata, referunt, arbi- trati,quxcunque in hoc elementari orbe fiunt, ab lideribus dependere.In his tamen Mathematicis difciplinis,aliquid ab Saracenis,qui ab Occafu venerant,accepêre,fed nihil illi de- monftrationum auftoritate confirmant, fed folum tabulas qualHam reliquerunt, ad quarum normam faftos fuos, Ecli- pfes vtriufque planetx,ôí omnium motus reuocantur. Aflrologta Avctor illiusfamilixquxhodiererumpotiturvetuit, •r • 1 \»r quibtti con- ne quilquam hxc Aftrologix iudiciarix prxcepta educat Ceffa. l ' D 3 - prxter
$o De Christiana Expeditione preter eos, qui funt hereditário iure in earn rem deíignati; veritus ne ex hac íiderum noticia,qui earn fit confecuitus, res nouas in regno moliendi facultatem accipiat, & opportuni- tatem confequatur. Qui tamen hodie regnat, vários magno çenfu Mathematicos alit, eosq, vel intra palatij fines Eunu- ehos, vel extra regios Magiftratus, quorum duo funit hodie in Pequinenfi regia, tribunalia; alterum Sinarum, quii àfuis acceptam faftos Eclipfesque fubducendi rationem profi- tentur; alterum Saracenorum , quod eadem ad importa- ram ab Occafu dificiplinam reuocat,ac vtriuique deinde tri- bunalis iudicium inter fe conferunt,& alterum ab altero ad- iuuatur. Vtriqueetiam in modico colle aream ad contem- Contempla- planda fidera habent,in quo Mathematicas machinas inufi- tur fidera.tata, magnitU(£inis fufili ere conftruxerunt, que antiquita- tem aliquam pre fe ferunt. In eo colle Temper vnus aliquis Collegarum, nodurnis horis excubat, fi quid Tortè coelum inuíitata iiderum, vel alicuius Comete nouicate porttcndat, quod fi contigerit, die iniequenti, mifto ad Regem libello admonent, ac fimul exponunt, que finiftri, que leti omims fignificatio videatur. Nanquinenfium Mathematicoruni area, in edito colle intra vrbem eminet, & Mathematico- rum mftrumentorum moles, Pequinenfium Tuperat elegan- tiam, quia eo tempore in ea vrbe Reges commorabancur. jftroicgeru pE Qv- inensivm Aftrologorumiuseft,inTolisaclu- ojfu n.m. n3ç defedionibus, toto regno, predicendis, & lege lata, Ma- giftraais fimulachroruinq; Mimftri,vbique iubencur certum in locum cogi, officiorum fuoram cultu infignes, &: pknete laboranti Tubuenire, quod ereis cymbalis ad numerulm pul- Tatis, & fepe flexis poplitibus íe facere arbitrantur, coto eo tempore,quo planetas illos deficiendo laborare credent. Au- dio vereri eos, ne à ferpente, nefcio quo, per id tempus for- beantur. ' 'ol . i : Art is trie My» Artis medice precepta non parúmànoftratibusdifi- c* ifiw. CTepanc; verturt non aliter ac noftri vene pulTum exploranr. Et fanè
Apvd Sinas Liber I. Et fane funt in medendo 11011 infeliceS. Pharmacis porro v=- tuntur iimpiicibus, herb is, radiciblis, aliisque huiufmodi, Itaque ars tota Sinenlis medica herbaria fere noftrx prxce- ptis continetur. Huius artis nullus eft publicus ludus, led quifque priuatim à quolibet Magiftro eruditnr. Invtraquè regia, arti mediae gradus prxuio examine conceduncur, fed ita quaii per rraniennam nuJloq; delecfcu, nihil vt amplius auftoriraris opinionifve coníèquacur, qui eo gradu infigni- tur, quàm qui eo cãrueric, ex eo quòd nemini xgris mederi interdicitur, iiuc peritus artis medic# fueric, fiue imperitus, Denique hoc omnibus exploratum eft,neminem vel Mathe- macicis,vel Medicis prxceptionibus infudare,qui quidem in Etílica eminere fe poíle iperauerit. Atque ita nemo ferè iis dat operam, niíi quem vel rei familiaris, vel ingenij tenuitas, à fublimioribus difciplinis deterruerit, vnde fit vt vix vllo fint in pretio, nam honos alit artes,omnesq; accenduntur ad ftudia gloria, vel fpe prxmiorum, I d è contta in Ethica fcientia videre licet, ad cuius cele- briores gradus quifquis euehitur, nx ille Sinicx felicitatis apicem fibi videtur confecutus. De his fufius paulò agen- dum mihi cenfeo,non enim id Ie
3i De Christiana Expeditione funt bibliothecarum Sinenílum antiquiflimi, &: c quibus propè reliqui prodierunt, hieroglyphicos item maximam partem continent chara£teres: fanè Philofophise moralis precepta non parnm Reipublicse profutara prxícribunt.Ita- que lex ab antiquiflimis Regibus lata eft, multorum fseculo- rum vfu confirmata,vt qui literatus apud Sinas & efle &r ha- beri velit, ex his libris fuse doólrinse fundamenta habeat ne- ceife eft, in quibus non fatis eft, genuinum textus fenfum af- fequantur; fed ctiam, quod diíHcilius, vt ílibitò de íingulis pollint fententiis aptè fcribere, ideo íingulis Tetrabiblioi» illud, de quo fuprà, edilcendum, vt id prseftare poílint. Nvllvs porro ludus eft autacademia publica(quod de noftris Scriptoribus aliqui afteruêre) cuius Magiftri hos libi libros fufceperint exponendos, fed quifque Prsecepto- rem fibi pro arbitratu deligit, à quo domi fuse fuoq; fumptu Ludimagi- inftruatur. Horum porro domefticorum Ludimagiftrorum ingens eft; multitudo,tum quòd ab vno plures, charafterum Sinenílum vitio, vix poílint erudiri, turn maximè quòd in more poíitum fit, vt dixi, quemque domi fux filiorum dun- taxat ludum aperire, tametfi vnus altérve numeretut; ideo credo, ne aliorum conimercio à ftudendi contentione auer- rantur. Tns litem-IN hac fcientiâ tres literarum gradus iis, qui ex eorum nu- mmgmdue. niero examinandos íèfe prxbent,aptiqj fuerint iudicari,con- feruntur. Id porro examen in folaferè fcriptione coníiftit. Primus literatorum gradus confertur in íingulis vrbibus, eo in loco, qui ludus appellatur.Eum confert iniigni; aliquis literatus ab Rege ipfo in eum finem nominatus. Is ex officio Ttbto, gradus vero ipfe Sieucai dicitur , &: Ba.ccalavrèatum noftratem reprsefentat. Tihio igitur omnes fux pnuincise vrbes peragrat, eum gradum collaturus, cui triplex ocamen prsemittitur. Vbi Canccllarius ille, vt noftro more oquar, aduenit,quotquot ex ea vrbe eiusqj finibus ad illum gradum adfpirant, repentè concuraint , leque examini fubiciunt. Pimum / J
Apvd Sinas Liber I. 33 Primum inftituitur à Ludimagiftris illis, qui Baccalaureis, cum gradum aíTccuci funt,praffiant, dum vlteriorem adipif- gr adit cofe cantur. In iioc cxamen admittitur quilibct, & fxpe contin- ^tUurfa- git, vt quatuor quinqucve millia ex vna vrbe numercntur. Hi Ludimagiftri ilipendio regio aluntur in hunc finem. Hi deinde ad quatuor vrbis prxfecbos (qui omnes funt literati, alius enim nemo Rempublicam attingit).i Ludimagiftris re- mittuntur, qui denuo examinatos Cancellario prarfentant, fed ex vniuerio numero non amplius ducentos, quos ex me- liori icriptione digniffimos iudicauerint. Cancellarij tertium Exame n citexamen, &: omnino reliquis aufterius, nam è ducentis Cacellar!i- viginti trigintáve , non plures, pro regionis magnicudinc, quos eodem examine digniffimos inuenerit, Baccalaureos appellat, &: prxtcritorum annorum Baccalaureis aggregat, qui omnes non infimam vrbis partem dignitate reptnefen- rantjnam ab omnibus coluntur fpe futura:,ad qua accedunt, dignitatis. Talarem, pileum, &: ocreas dignitatis infigne pe- 1 • • t / 1 1 • • /* t~\ í • 1 •• / reoru foabi— culiare induunt5coq; euleu alium mil Baccalaurcum prodire tíu eorúm- eft nefas.In Magiftratuum congrcffibus honoratius affident, q»eprimU- & grauiores vrbanitatis ritus iis exhibent, quibus vulgo vriSM' non licet. Multis quoque immunitatibus gaudent,& pretcr Cancellarium fuosque illos quatuor Ludimagiftros ncmini fere fubfunt ,nec facilè exteri Magiílratus de illorum cauiis deli&ifve iudicant. Can cellar 11 muniis non.- folum in nouos fe Bacca- «- 1 1 • 1 • ■ iaureos extenclit,lcd antiqmores etiam lupenorum annorum qniorXBac- illo gradu. infignitos,incudi reddit, & quid vel profecerint, calaureorU vel defecerint, feuera trutina explorat. Ergo pro fcriptionis bonitatc quinque ordines inftituit. lis qui primo eenfentur, prxmio, poteftatem facit munia quxdam publica, fed non maxima,line iuperiore gradu gerendisin fecunda claffie recé- iitos, prsemio quoque, fed inferiore donat. Tertios nec prx- mio, led nec poena dignos cenfet. Quarti publicè vapulanr, focordia: pcenam luentes. Poftrcmi tandem Baccalaureatus E inli
34 Christiana Expeditione infignibus exuuntur, & in vulgi ordinem reiiciuntur. Id fa- ciunt, ne poftquam in Baccalaureos rccenfiti fuerint, in otio delitefcant,&: quae didicerint,obliuioni tradant. Alter gr*. Alter autem Sinenfium liceratorum gradus ap- ííatmiZ Pe^atur'& cum noftrorum Licentiatorum ordine compara- tur. Is non nifi tertio quoque anno in Prouincix metropoli Tub o&auam lunam, maiori etiam maieftate confiertur. Sed non iis omnibus, qui eo digni cenientur, fed qui inter illos certo numero digniífimi, pro Prouinciarum dignitate ac ce- lebritate plures paucioréfve. Nam in vtraque Regia, Pequi- neníi fcilicetatque Nanquinéii,quinquaginta íltpra centum ex omni Baccalaureorum numero Licentiati renunciantur; in Cequiana,Quiam Sinenfi, atque Fuquiana quinque fupra nonaginta, in reliquis pro literatorum numero ac Prouincise dignitate aliquantò pauciores. son Eaeca- I n hoc examen foli Baccalaurei, nec tamen omnes, ad- xlmenLi- tthttutur, fed è iingulis Prouincix vrbibus aut Judis, vt iam centmtoru. dixi,ab Cancellario illo Baccalaureorum minimunn triginta, aiimittutur. fummum quadraginta ex omni numero ad (criptioncm ex- cuffi/eliguntur.Et tamen hac ratione in prouinciis celebrio- ribus farpe numerus eorum, qui ad Licentiatorum ordinem adfpirant, ad quatuor millia excrefcit. Igitur anno illo, qui Licentiatis initiandis tertius quifque recurrit, qualis exempli cauiafuit annus Domini 1609. &: proximè recur ret 1612. paucis ante octaua lunam diebus, qux farpe in Septembrem menfem incidit, Magiftratus Pequinenies feledtilTunos ex vniuerfo Regno Philofophos ad centum Regi offerunt, dato libello, vt ex iis triginta in fingulas liempe Prouinc.iasbinos, nominet,qui huic Licentiatorum difcuifioni praeiint. Eorum porro alteram è Regio Collegio, quod Hanlinyuen vocant, cffe neceffe eft, cuius Collegar toto regno celeberrimi efte perhibentur. Eos vero Rex omnino non nominat niíi fub idem temporis punctual, quo citatiiTimo itinera in defigna- tam prouinciam poterunt peraenire, adhibitis quo
Apvd Sinas Liber 1. 3 p multis excubitoribus, ne quem ex ea prouincia vlla ex caufa prius alloquancur, quàm Licentiaci Tint renunciati. Exea- demquoque prouincia, ab Magiftratibus Philofophi cele- briores euocantur, à quibus Regij illi examinatores duo, in hoc examine primaqj fcriptionum difcuiTione, cum fide ad- iuuentur. I n qualibet porro metropoli, palatium ingens pro hoc Pa!at'ii P>'° examine duntaxat extrudum cernitur, alriifimis muris cin- extmãum. dum. In eo domiciliorum llationes permultar, & ab omni tumuJtu femotar, in quibus examinatores, quos dixi , dum fcríptíones difcutiunt, commorancur. Praster has, in medio paktio funt cellular fupra quater mille, quar prarter exiguam menfam &C fcabellum, & vnum hominem capere vltra nihil poifunt. Ex his cellulis nemo cum vicino colloqui, fed ncc videre quenquam poteft. V b i examinatores &; Vrbani &: Regij, quos dixi, in mc- tropolim aduenerunt, prius in eo palatio, in fua quifque fta- tione includunmr, quàm cum vllo colloqui poífint, imo à mutuis inter fe colloquiis excluduntur, toto eo tepore, quo in fcriptionum difcuiTione laboratur. Quin etiam id tempo- ris no&urnae diurnaeq; multorum militum & Magiftratuum excubise, explorant & arcent omne literarum ac fermonum commercium eorum, qui intra palatij fines degunt, cum iis, qui extra cos commorantur. In hoc porro examen tres &; iidem vbiq; dies toto regno exa' deputanuir,nonus nempe, iz. ac 15. odauar lunar dies.Et ab illucefcente aurora in primam nodem tempus fcriptioni cõ- ceditur,ianuis ftudiosè occlufis. Scribentibus porro leuis re- fedio pridie comparata fumptu publico pra'betur. Cum in palatij fines Baccalaurei admittuntur, feueriífimè exploran- tur, fecum aliquem librum aut fcriptionem deferant nec ne. Et folum finuntur penicillos aliquot quibus ad fcribendum vtuntur, & fcriptoriam laminam,de qua fuprà, atramentum, deprehenfa chartamq; deferre. Eorum porro veftes, penicilli, laminar Plin!tur- E z fcriptonar, minis.
1 ♦ » V 3 6De Christiana Expeditione fcriptorix, nc quid per fraudem contineant,explarantur. Si fraus aliqua deprehenfa fuerit, non cxcluduntur folum, fed etiam acerrimè puniuntur. T.xammãii P o s t e a qva M in palatium admiífi Baccalaurei,& fo- modtts. res cqau{*r5§(r publicis figillis obfirmatx,duo illi ab regia exa - minis prxfides,tres c Tetrabiblio ilio fentcntias in publicum exponút fuo arbitram felectas,quas íinguli totidem fcriptio- numfibi thema proponuntjè qualibet irem quinque illarum do&rinarum quaternas fentcncias,aliarum totidem fcriptio- num thema proponunt.Easq, llbi quifque deligit,qux ex ea, quam profitetur do£trina,eruuntur. Septem lias fcriptiones oportet elle non verborum folum luminibus, fed fententia- rum quoque pondere graues,obferuatis accurate Sinenils fa- cudix prxccptionibus; ncc vllam fcriptionem opatet qum- gentos numero characfercs íuperarc, quorum íinguli íingu- las dictiones noftras exxquant. D i E altero , qui biduum ad examinandorum quietem confequitur, cundem in modum recluíls, tria proponuntur, qux olim ex vcterum Annalibus eruta contigêrc, vel alia quxdam, qux impofterum poterunt euenire, teriis íingu- li fcriptionibus lententiam fuam dicunt, aut Regen dato ii- bello monent, quid co in caiu faciendum e Regn: bono vi- deretur. T e r t i o íimilitcr die trcs iis lites, ex iis proponuntur, qux in gcrendis Reipublicx muneribus dilcerneadx exigi poífunt,ternis itidcm fcriptionibus íinguli íententiam íuam explicant,quam in ea lite diiudicanda ferrent. Cellula ad Acceptis in liunc modum fuo íingulis die tfcriptionu fd!ne"dUmargumcntis'&: a
Apvd Sinas Liber I. 37 nonnifi à deputatis poilit aperiri. Id iinguli cum fingulis 11- bellis fcccrunr,eos deputatis offeruntfilli, prius in'examina- torum qtiàm manus veniant,librariorum, qui iam parati ad- funt,manu tranferibuntur: ac ne fraus efie poííit, rubeo co- lore exempla, pinguntur, ipfa porro autographa atramen- to dcfcripta erant.Tranferipta hare non autographa, fine au- ctorum nominibus examinatoribus difcutienda traduntun ipfa verò autographa, numeris fign&ta, qua: traniumptis re- fpondent,interim afiferuantur. Id fit, ne qui difcutiunt fcri- ptiones,au
# N 38 De Christiana Expeditione examinis Praefides,librum euulgat, quo totius examinis fuc- ceiTus, Licentiatorum nomina, & infigniores de qualibct propoiita materia fcriptiones hac ratione in regnim vniuer- fumimmittuntur. Sed maximè illius fcriptiones typis illis excuduntur, qui primum inter Licentiatos nomen ell forti- tus.Is Sinicè gmayuen appellatur. Hie porro liber eleganti inprimis charattere excuditur,totoque regno fpargitur,eiúf- que aliquot exemplaria Regi ofteruntur,& reliquis palatinis. I n hoc examen minimè admittútur,qui funt alterius pro- uinrix Baccalaurei. Solum in vtraque Regia pauci ex aliis prouinciis ex peculiari priuilegio, quod in ludurn Regium, cuius college funt, adfciti fint, poftquam Baccailaureatum obtinuerunt,in id Collegium, perfoluto Cameras regia: cer- to aurcorum numero, adfcifcuntur. remits X ertivs apud Sinas literatorum ordo Cin-sn appella- áomtufno- tur,& Docloratum noftratem planè repradèntat. Hie etiam ftrati re- tertio quoque anno confertur,led folum in Regia P equine li: (ptmdet. ^ Dodoru initiaiidorú annus femper eft is,qui Lacennato- rn aftum proximè infequitur.Eum porro non nifi ex vniuer- fo regno trecenti confequuntur,tametfi è fingulis prouinciis Licentiati,quoties aleam examinis fubire voluerint, ípfo iure admittantur.Inftituitur hie actus fecunda luna iifdem, quos fuprà memorauimus diebus, forma quoq; eadem,nullo pla- nè difcrimine, niíi quòd pro ratione gradus atque dignitate crefcit etiam in explorando diligentia, ne qua forte fraus fa- uórve fubrepat,ipfiquoque examinatores ègrauilfimis re- gni Magiftratibus, quos Colaos vocant, de quibus infra, exa- minis Prasfides nominantur. Finito examine, renunciatifque Doctoribus, eo ipfo an palatio,in quo etiam Licentiatos renunciari moseft,fimul omnes in palatio regio , coram praecipuis totius aula: Magi- ftratibus, quin etiam ipfe Rex olim aderat,propofito thema- te,fcriptione componunt,cuius iudicio, Magiftratuum,quos ipfi gefturi fvuit,ordo renunciatur, in tres clalfes diiftributus. Huius.
Apvd.Sinas Liber I. 39 Huius examinis magna eft celebritas, quse tota in breui fcri- pduncula coniiftit. Qui primum in Dodtorum examine lo- cum obtinuir,iilius tertius locus in hoc fecundo examine ex- tet Doãoru tra aleam verfatur. Qui vero in hoc examine primas ac fe- cundas obtinet, iniigni per totam viram dignitate iniigni- tur,praeterquam quòd maxima queque in Republica mune- ra gerit. Ea dignitas aptiífimè cum Ducis apud nos Mar- chionífve dtulo conferretur,li ea in pofteros lucreditario iu- re transferretur. H1 mox Dodtores propria vefte,pileo,& ocreis,ac reliquis Dcit"rum etiam Magiftratuum inftgnibus gaudent,& ad públicos Ma- giãracas opimiores ac nobiliores euehuntur, eo femper ordi- ne,vt nufquam Dodtores ab Licentiatis fuperentur. Haben- tur quoque in Primorum regni nrunero, &c reliquis Licen- tiads,quibus fors 11011 sequè cecidit, fuis pridie Collegis, ita repentè fuperiores exiftunt, vt credi vix poflit, nam vbique potiores partes illis ceduiit,& fpecioiioribus eos titulis com- pellant. Hi autem Licetiati,qui à Do&orum numero reiedti funt, A gradu fi fpem Dodo tatus impofterum confequendi depofuerint, ad gerendam Rempublicam admittuntur,& licèt infra Do- dtores , 11011 tamen infimos vel in regia vel foris gerunt Ma- giftratus.Si fortunam denuo tentare placuerit,domum rcpe- mnt,fedulò fe fcribendo legendóq; exercent,toto infequcn- te triennio,dum redeunce annorum circulo,in examinis are- nam iterate» defcendant.Id quoties libuerit,tentare licet. Et euenit non rarò,vt aleam decies fubeant,repugnante femper fortuna, qua fpe ladtati, vitam abfque munere publico vni- uerfam terunt,dum aut fummi,aut nihil efle volunt. H v 1 v s quoque non fecus atq; inferioris ordinis renun- ciati fucceifus/uo priuatimvolumine ab examinantibus ex- cud ítur, adferiptis, vt fuprà, nominibus & infigniori quaque fcriptione. Prater hunc librum, alius etiam quotannis edi- tur,quo Dodtorum omnium nomina,patria, parentes,officia, ' . &T quo
40 De Christiana Expeditione & quo in loco ea gcrant, defcribuntur. Ica qui annuum hoc volumen infpcxcrit, fciet quam quifque dignitatem a primo Doctoratus anno ad obitum vfque, & vbi gelferi:, quibus gradibus honorti vcl afcenderit ,vel deíccnderit, q.iod apud Sinas pro cuiufque meritis eft qnotidianum. Animorum Et eít in hac ffraduum confecutione illud admiratione di- éfs°qúi Snuquam eiufdem anni Collegx inter fe neceíTitudinem sradibm siíe contrahant. Nam non Licentiati minus quam Doctorcs, infigmti. qUi[-,Us fortuna vt faueret in eundem annum confp rauit,fèfe loco fratrumper vniueríam vitam habent, feqj mutuo Sc- propinquos ííiorum Collegarum in omnibus rebus adiuuãt, vnanimi (emper animorum confenlione. Cum ipíi.s quoque examinatoribus etiam arctius vinculum nectunt, quiale inter parentes ac filios, vel difcipulos ac magiltros, debita femper veneratione, tametíl fxpe contingat, ipfos difcipulos altius magiítro per íingulos honorum gradus aícenderc. Militar? . H o s etiam honorum gradus iifdem annis ac lociis,iildéqs titulis, iis qui militiam profitentur, concedi mos eíl.cTempus folum in fequentem lunam differri folct. Verum ex eo quòd apud Sinas ars militaris iacet, longe inferiore conferuntur apparatu. Et ita pauci ad eos adfpirant, vt omnino res mife- ra videatur. Militare hoc examen triplex quoque eit. In primo, cqueítri curlu incitati, lagittas nouem expedliunt: In fecundo, totidem fagittas in eundem fcopuni pede ihxo col- hneantrEt qui vt minimum quatuor fagittis ex equa,&: dua- bus è folo fcopum attigerunt, in tertium examen adniittun- tur. In quo de rebus militaribus,propoíita quxltione,iuben- tur feripto refpondere. Iudices deinde collato inter fe tripli- ci hoc examine,in vnaquaque prouincia, ex vniuerío nume- ro Licentiatos fere quinquaginta renunciant. Quo anno ve- ro Pequini Doctorcs nominantur, militares quoqueex 0111- ni Licentiatorum totius regni numero lelecti , triplici etiam examine prxuio, omnino centum militari Docloratu in- txamen. figniuntur. D o c t o
Apvd Sinas Liber I. 41. Doctor.es cxhoc collcgio faciliusquamLicentiati, non tamen fine largitionibus, ad. aliquam prscfe&uram mili- tarem defignantur. Vtrique, quumprimum renunciantur,fi- ue ij dePhiiofophico fiue de militari fint Senatu,fupra aediii fuarum limen ad familiae commendationem, titulum inferi- bunt Uteris cubitalibus, quo fignificatur, quam quifque di- gnitatem fit adeptus. I l l v d ad extremum prartereundum non eft, omnium 'Examnmn examínum árbitros ac Prsefides , fiue de re militari, fiue dc Mathematicis difciplinis , &: arte medendi , &: longe magis de rebus Ethicis difculfio inftituatur, è Senatu Phi- lofophico deligi, nec vllum vel Ducem, vel Mathemati- cum, vel Medicum illis adiungi; quod non parum Euro- paris noftris mirum , & fortafle ineptum videbitur. Tanta enim eft eorum , qui Ethica difciplina praecellunt, apud Sinas opinio, vt omnino videantur aptam de omnirepof- fe ferre fententiam, tametfi extra fuse profeifionis limites pngius euagetur. _ 1. 1 1 1 ,f —1 ■■ ■iin.iwuW —m »■ i J • " '■ ' ■■ » '- ■ '«» "»*" % \ 7)e Sinenjts Tsgipitblic# adwwftratione. Capvt sextvm. ' / hoc argumento non plura attingam, quàm quae ad huius commentari) finem omnino neceifaria efle iudi- cauero. Si enim id pro dignitate perfequi in animo eftet, non nifi quamplurimis capitibus, aut etiam libris res tota clauderetur. Inprimis igitur in hoc regno ab omnitem- porum ferie , fola ea gubernatio ad Rempublicam geren- Monarchical dam probata eft , quae in vnius Império Monarchicam fuftinet maieftatem. Ariftocratiae porro vel Democratiae, vel alterius cuiuilibet Policratise , vel ipfum nomenapud Sinas eft inauditum. Olim quidem fub vno Monarcha F non k
4-^ . De Christiana hxpeditioke non paucióres erant inferiorum tituli , quàm apud nos Ducum , Marchíonum, Comitum, arque cíeterorum lui- iufmodi. Verum ab annis proximè mille odingentis hi peculiarium dominiorum tituli, poteftáfque • eft omnino íublata. ; . ' -i Ac licet ab omni memoria, ciuiles tumultusbelláque minim è defuerint, íiue priufquam hxc ratio mutaretur, fiue ex quo mutata eíl, tametíi etiam hoc Imperium eílèt in va- ria regna minora diuifum, quòd nunc in Iaponicis Infulis efie audiuimus; nunquam tamen prius ab externis populis legitur vniueríim eíTe fubadum, quàm anno noílrae falutis 12.06.eTartariaDux nefcio quis, regnorumdomitor,in hoc regnum fete cum exercitu vidore immifiífet. Quifquis is fuerit, Tartarum appellabo. Is immiiío exercitu, breui fibi Sinas omnes fubegit, & acceptam tanti regni Tyranni- dem eius pofteri ad annum vfque r 5 68. propagarunt; quo tempore cum iam Tartari imperij vires deficere ccepiffent, neque iam vltra Sina: externum imperium, & Barbarum in- genium fcrrent, variis in prouinciis fub diueríls Ducibus iugum excuíTerunt. Q^v 1 ca:teros Duces,rebus prarclarè vel virtute, vel do- lo geltis fuperauit, fuit vnus è família , quem Sina: po- ftea Humvu, iníignem Ducem, auc armorum potius dilu- uium appellarunt.Is pelledis adfe auxiliaribus aliorum quo- rundam ftrenuorum Ducum copiis, breui è gregário milite tantum viribus excreuit, vt non Tartarosfolum, Regem, ac Duces império exutos expulerit, fed non minore fortu- na reliquos etiam rebelles, toto regno fuperarit, & vnus Sineníe Imperium occuparit, quod etiam eius pofteri in hanc vfque diem fceliciflimè propagarunt. Hinc fuie Mo- narchic magnae claritatis nomen , vt fuprà dixi, 7 in- diderunt. , - - imperium Sinense porro Imperium à parente in filio s, vel ad Stntn'e. propinquos régios , more noftro, deriuatur. Diuo folum trésve
I Apvd Sinas Liber I. 43 tréfve Reges antiquiffimi, regnum, morituri, non filiis, quos ad regendum ineptos iudicabant, fed aliis, tametfi nullam haberenc inter fe fanguinis neceflitudinem, commendarunt. Accidit quoque non icmel, vt is qui impotentius imperita- bat,ab impatiente iugi populo,fafcibus exuerctur, & in eius sipenjh locum eum qui viribus, ac virtute, populíque gràtia emine- {"mud* ty~ ret, fubrogarent, ac pro legitimo deinceps Rege veneraren- tur. Hoc verò in laude apud Sinas ponendum, quòd com- plines honeftam potius mortem eligere optant, quàm in in- trufi Principis verba coniurare.Etenim apud Sinenfes Philo- iophos celebre dictum : CMatrona nefcit mantos 5 ncc jidelis dims duos dom 'wos. I n hoc Império nulla: funt leges antiqua:, quales apud Leges Rei- nos duodecim Tabularum, iurífque Gafarei, quibus perpe- tuò Reípublica gubernetur. Sed qui primus è família qua- piam regnum capit, is nouas pro arbitram leges condit, quas ex eadem família pofteri obferuare coguntur, nec facilè im- mutare permittuntur. Quapropter leges ilia, qua hodie ab Sinis obferuantur, non funt Humvuo antiquiores. Omnes ille aut condidit, aut à veteribus acceptas confirmauit, euro fibi maximè fcopum praiígens , qua ratione regno pa- cem , íibi ac pofteris Imperium quàm diutillimè propa- garet. E x eo quòd huius regni fines ita longe latéque proferan- Rex o • » r . . , 0 , 1 r ^ coelí nlius tur ,8c ex ignoratione tranímarim orbis, arbitrantur Sina appellatur. Regem fuum orbi vniuerfo imperare, ideoq; fpeciofo illum nomine coeli filium Thiencu dicunt, & hodie,vt olim femper, appellat.Quia porro coelum ipfi pro íupremo Numine coluc, idemeít coeli acDei filium nominare. Vulgo tamen non hoc nomine,fed Hoamti appellatur, hoc eft, fupremus Impe- rator aut Monarcha. Cateri verò Reges longe inferiore titu- lo ab Sinis Guam appellantur. H v m v v s ille, quern dixi, non virtute folum bellica, fed ingenio quoque & folertia, inlignis fuifte perhibemr. Id virttitesy & F 2. perfuadent , ^ \
44 De Christiana Expeditione perfuadcnt ftatuta legéfque complures, quibus Rempubii- cam Sinenfem ftabiliuit. Ex iis nobiliora quedam feligam. memor Temper inftitute breuitatis, Quod (vc ex Annalium ferie conftat)omnes familie Regiç,propinquorum regiorum, vel regni procerum factiombus império exciderunt,propter- ea quòd regni habenas magnam partem moderarentur, fta- tuit, ne quifquam è régio fanguine publicum deinceps mu- nus attingeretjliue illud vrbanum elfer,fiue militare.Illis por- ro Ducibus, quorum auxilio regnum à Tartarorum Tyran- nide Iibcrarat,eoriimque pofteris,militares, hereditário iure, attribuit prefeituras. Ne verò regium genus ab omni publi- co munere Te reieitum ferret impotentius,Regunn filios,titu- lo Gtiitm, id eft, Regulorum appellatione infigniuit, annuosqj cenfus ampliílimos aífignauit. Scd eos non in prediis agríf- ve, ne clientes obtinerent, fed in annuo ftipendio, quod ex erário régio ab Magiftratibus penderetur, collocauit. Voluit eriam vt eos Magiftratus pro Regulis omnes ve:ncrarentur, fed nemo illis fubderetur. Regulorum deinceps ifíiios ac ne- potes variis titulis ita honeftauit, vt paulatim dccrefcerent cum annuo cenfu, prout à régio trunco longius per etatum gradus defcédiíTent.Cum verò ad certas etates pcrueniífent, noil amplius iis ex erário publico preberetur, quàm quan- tum ad vitam commodè tuendam, fine vllo vel opiãcio vel ncgotiatione, eífet fatis. Prouidit etiam vt Regij fanguinis puelle pro dignitate ac Regij trunci propinquitate, colloca- rcntur, &: fpecioíls plus minúfvetitulis,optimoque cenfu. eundem in modum dotarentur. immunita- S o c 11 s porro Ducibus, regníque liberatoribus, annuos %£Ti£í ccní*us liberaliflimè,&: honor um titulos fpeciofiífimè imper- r Ator Mm, tiuit,militares item Prefeituras,aliáfque immunitates largi- tus eft, fed Vrbanis Magiftratibus non fecus ferè ac reliqui fubduntur. Ex iis immunitatibus vna eft primogenitorum, apud noftrates inaudita. In lamina férrea ad inftar patere exfculpta vifuntur preclara ilia facinora, que à familie ca- k •• ' ' rite
Apvd Sinas Libe». I. 45 pite Tub Humvuo Rege ad regni liberationem patrata funt. in horum gratiam, delicti cuiuilibet impunitatem, etiam morte pled£di,impetrabit etiam tertiò,íi earn laminam Regi obtulerit; qua villi Rex quoties condonat, in ea cadari iubet indicium quoddam, ex quo intelligatur, quoties ca lamina veniam impetrarit. Id porro intelligendum eft, excepto per- duellione,eius enim conuifti, omni mox dignitate ipíl totá- que pofteritas in perpetuum exuuntur. Eius generis honores & cenfus, cum ca quam dixi temporis imminutione, generi Regij aclbccri obtinent,& alijetiam nonnulli,qui deSi- neníi Republica Regióve ftatu iníigni facinore benemeriti fiufl'c reneriuntur. y X M Í* f f A A d regendam porro Rempublicam,totiúfque Regni gu- gubernato- bernacula, foli Do&ores aut Licetiati in examinibus renun- fiti r>o~ ciati adfcifcuntur, nec earn ad rem ipíl gratia vel Magiftra- L" tuum vel ipilus etiam Regis indigent,omnia enim Reipubli- cx munera ab explorata cuiufque fcientia,virtute,prudcntia, folertiáque depedent, liue nunc primum gerere incipiant, fl- ue iam alios gefl'erint Magiftratus.Id porro Humvui leges ita praecipiunt, &: magnam partem obferuantur, excepto eo, quòd humana malitia à Gentilibus minimè religioíls quoti- die contra iura legéfque peccatur, Magistratvs omiies,íiuePhilofophici,ÍIuemilita- ris fucrint Senatus, Sinenfi lingua guonfu (Prxildes dixeris) „a. appellantur. Sed honoris iidem non officij caufa Lauye, vel Lautie nuncupantur. Id Dominum ac Parentem fonat. Luil- tani Magiftratus illos, a mandando fortafle, Mandarims vo- cant, quo nomine iam etiam apud Europxos Sinici Magi- ftratus intelliguntur. ' E t s 1 dixerim initio, Monarchicam efte huius regni ad- miniltrandi rationem,tamen e diftis facile conftat, &: e di- Ariftccra- cendis conftabit,Ariftocratix non parum admifceri. Quan- quamenimomne,quod à Magiftratibus ftatuitur, neceflc íit,ab Rege libellis ei datis confirmari; nihil tamen vlla in re F 3 decer tta,
/ 46 De Christiana Expeditione tlccernit prius, cju3.u1 3 Magiftratibus âiitè folicitctur aut moneatur. Si porro priuatus quifpiam Regi libellum obtule-" rit(quod ideo pauci faciunt, quia omnes ab cerco Magiftratu excuti prius & approbari neceíTe eft, quàm ad Regem tranf- mittantur) íi Rex annuere fe velle prx fe ferat prima concef- íione,ita fere íu b ícri b íx\^yccut Ijh/ic terejt\méque moneat quidfaciendum videatur. Indubitacum illud omnino haberi debet,quod ego ftudiosè exploram,ipfi Regi omnino non Iicere cuiquam pecuniarium múnus íargiri, aut Magiftratum conferre, aut augere, niíi ab aliquc Magiftra- tuum fuerit rogatus. Id porro non ita inteIJigendum, quaíl Rex priuata authoritate iis,qui intra palatij fines commoran- tur,munera Íargiri non poífit; facit enim id frequeinter ex an- tiqua confuetudine, ac velut lege, qua cuique licet è fumptu domeftico amicos cohoneftare,fed id inter beneficia publica minime ponitur. Siquidem Regis hasc dona, non è publico, fed ex priuato cenfii fiunt. veãigalíum Vectigalivm redditus, atque tributorum, qui fine redditw. dúbio centum quinquaginta milliones (vt vulgus 7ocat) ex- cedunt in fingidos annos, non in palatij aerarium hferuntur, nec eos Regi expendere fuo arbitratu licet, fed onnia, fiue argentum,gentis moneta, fiue oriza eiufdem commeatus, in asraria & horrea publica toto regno congeruntur. Ex iis Re- gis coniugum,filiorúmque íúmptus,nec non Regiorum pro- pinquorum,& eunuchorum,& vniuerfi famulatus regij, fup- peditantur,régio Temper Tplendore & copia,nihil tamen plus minúfve quàm legibus prxfcribitur. Inde Magiftratuum mi- litúmque ftipendiá, & cxterorum toto regno curialium mi- niftrorum foluuntur, qux Tumma maior eft, quàm noftrates fibi perfuadere poífint:hinc etiam xdificia publica, Regis pa- latiu & Regiorum propinquorum,Vrbium muri,arcium pro- pugnacula, bellicus denique omnis apparatus inftauratur, nec in hac regni amplitudine vnquam deeft, quod. erigas aut inftaures, Et, quod incredibilius videtur} annis qjuibuTdam contin
APVD Sinas Liber I. 47 contingere folet, vt ne hxc quidem tam ingens ve&igalium fumma fumptum exxquet, fed noua etiam tributa imponi neceflefit. 1 3 ?, .7^ V e r v m ad Magiilratuum ordines priuatim defcenda- Magijlratu H mus, quorum in vniuerfum duo eiTe genera reperio. Alee-ordinet' rum eft eorum,qui 11011 folum in Regia, Magiftratus aulicos gerunt,fed ex ea velut ex fpecula regnum moderantur vni- uerfum. Alterum eft Prouincialium Magiftratuu, qui fingu- las vel prouincias, vel vrbes gubernant. Vtriufque ordmis Volumin&>" quinq;autfexvoluminaiuftxmagnitudinis,toto regnovc-jbx"cfa*en~ nalia extant,& in vrbe regia Pequineníi bis menfibus iingu-t!lr" lis recuduntur, quod ex eoru ratione typographica perfacile eft.In his voluminibus aliud legitur nihil,prater nomina,pa- triam, & gradu eorum,qui toto regno id temporis Magiftra- tus gerunt. Toties porro recudi omnino neceiTe eft, nam in tanta eorum multitudine, quotidians funt vices, nam alios mori,alios priuari,alios demitti ad inferiora munera,aliorum denique parentes diem fuum obire contingit;ex quo poftre- mo cafu fit,vt ad luftum triennem,domum neceílariò,abdi- cato quolibet extemplò Magiftratu,reuertantur,de quo infrà fuo loco.Et ad eorum qui defunt loca fupplenda, nunquam non in Regia Pequineníi permulti fortunam prsftolantur. Ex hac tanta multitudine, folum eos Magiftratus attingam, quos ad infequentium librorum intelligentiã neceílàrios ef- fe iudicabo. Militare porro Senatum vniuerfum filentio in- uoluam,ne prsfcriptos inftituts breuitatis fines excedam. D1 c a m primum de Curialibus,deinde de Prouincialibus °fl"a oificiis. Curialiaergo tribunalia primaria fex numerantur. Primum Lt-pu vocant,p# enim Sinis idem eft ac tribunal,Li- Primum , Pu Magiftratuum tribunal.Id fupra cstera tribunalia eminet, . ex eo quod eius interlit,omnes omnino totius regni Philofo- phici ordinis Magiftratus,qui potiores habentur, nominate. Qm? nominatio prima feriptionum prçftãtia,cuius iudicium eft penes hoc tribunal, definitur. Et ab humilioribus omnes officiis
a 48 De Christiana Expeditione officiis initium Tumentes,ad vnum omnes,paulatim per prar Tcriptos legibus honorum gradus aTcendunt,fi quidem in in- ferioribus virtutis ac iuftitix fpecimen dederint contra ft fe- eerint, vel ad humiliores Magiftratus abiiciunur , vel om- nino priuantur. Certum enim eft, eum qui litcrarum gra- dus obtinuit, ad ipfam vfque fene&utem continuo afcenfu ad fumma quaeque adfpirare , neque vnquam nifi fua culpa reiici à regenda Republica. Porro íi eum reiici omnino ex culpa contigerit,vna cum Magiftratu fpem quo que ad Rem- publicam regendam redeundi deponit. Secundum, Altervm tribunalHopuvocant,quodapudnosALra- ®u nauigia qioque confiei curat, quaj in vfus pubheos, aut claíTes neceíTaúa Tunt; pon- tes #
Apvd Sinas Liber I. 49 tcs item, Vrbiúmque muros facit ac reficit, omnem deni- que alium curat apparatum. S e x t v m porro , quod à repetendis criminum pcenis Sextum, Hirnpttvocant, de criminibus inquirit ac iudicat. Public# quoque toto regno cuftodi# huic tribunali fubduntur. Omnia totius regni negotia ab his tribunalibus pen- dent. Quapropter in vnaquaque prouincia,&ciuitateiibi íubiecbos habent Magiftratus atque Notarios,àquibusde fingulis magna fide admonentur; atque ita non parum tanta negotiorum mole diftinenturifed multitudo, Collegiorúm- que illorum ordo leuius hoc onus facit. Nam inprimis vnus eft totius tribunalis Praefes,quem Ciam ciu vocant. Is Aífef- ^n'u^rn- fores habet duos, à dextris alterum , alterum à fimllris; hi fei- Cilam appellantur. Horum trium dignitas in vrbe regia, re- gnóque vniuerfo inter fupremas numeratur.Secundum hos ftibunal quodlibet in varia eius officia diftribuitur; quibus fingulis plures prxfunt College. His acccdunt Notarij, Cu- riales, apparitores, aliique famuli complures. Prater h#c tribunalia, aliud eft toto regno &: aula maximum, Colaos vocant, ij ferè funt tres quatuórve, non- nunquam fex; qui nihil peculiariter fibi commififum habent, fed Reipublic# inuigilant vniuerfae, & in omni negotio Re- gi funt à fecretis. Hi quotidie in Regium palatium admit- tuntur. Et cum Rex hodie definiendis publicè regni nego- tiis(qu# olim ipfe cum his Colais definiebat) non interfit, in palatio totos dies hxrent> & libellis ad Regem magno quo- tidie numero miífis, pro arbitram refpondent. Cum hoc refponfo ad Regem redeunt, à quo pro num approbantur. antiquantúrve, aut immutanmr. Quod vltimum refponfum Rex fua manu libellis adfcribit,vt deinde quod iuiferit, cxe- cutioni mandemr. Prater hos quos dixi Magiftratuum ordines,aliosq; complures, quos attingere non libet, ideo quòd à noftrati- bus vix difcrepent,alij duo funt ordines,noftris ferè inauditi. G Prior
50 De Christiana Expeditione x Prior oW/,pofterior Taulidicitunin íingulis ordinibus fupra Magifimtus fexaginta numerantur/eledi omnes Philofophi,Viri cordati "mrZf1' ac prudentes,qui iam Regi ac regno fidem fuam prius egrc- giè probarunt. Hi duo ordines Curialibus & Prouincialibus ab Rege magni ponderis negotiis extra ordinem adhiben- tur, cum magna Temper ac regia potefhte, qux veneratio- nem illis autoritatémque conciliat.Sed prx reliquis peculia- re illorum munus eft, quale apud nos Syndicorum: quod in eo verTatur,vt libellis,quoties voluerint,Regem admoneant, ftcubi contra leges in vniuerfo regno peccatur. Qua in re non foium Magiftratibus minimè parcunt, etiamft fupremi fuerint,fed ne cum ipfo quidem Rege,aut regia domo difli- mulant. Hoc mihi munus non multum à Lac
Apvd Sinas Liber I. 5 * tacis memoria dignum detur, in regni Annales tmiTcribitnr. P a v c i s abhinc annis cum vellet Rex, qui mine impe- rat, natu fecundam, íibi &: Regina chariíTimum filium, ex- clufo primogénito, contra leges in Principem inaugurari, tantus libellorum numerus confcriptus fuit, quibus factum Regis reprehendebatur, vt furore incitatus Réx, fupra ceai- tum vel oificiis priuarit,vel humilioribus addixerit. Nec ta- men hoc metu territi íibi tempcrarunt,fed die quadam om- nes,qui turn aderant,Magiftratus in vnum confpirantes, fefe in Rcgium palatium contulere,& munerum iuorum inlignia • deponentes,miferunt,qui Regem moneret, ii in hoc negotio contra leges initare pergeret, omni inpoiterum Magiftra- tu fefe abdicare,priuatófque do mum repetereúpáum regnum fuum quibus vellet commendaret. Quo audito Rex ab ea re vel inuitus abftinuit. v N v p e r etiam cum Colaorum maximus minus legiti- me fuo munere fungeretur,intra bimeitre centum fere libel- lis ab his Regiis monitoribus eft accufatus, tametíi non ne- r fcirent eumRegi gratiofum inpaucismec diu pòft extinftus eft,&: quidem (vt fama eft)pra: doloris magnitudine. Prater hos in aula Magiftratus, funt etiam ibidem non pauca Collegia in varios fines inftituta,fed omnium nobilif- nAk iimum eft,quod Hun lot yuen appellatur.In illud nonniii felc- cti Do&orcs indi&is fuprà examinibus,adfcifcuntur.Qui in regio illo Collegio verfantur, nihil omnino publici muneris attingunt,& cos,qui Rempublicam regunt,fuperant dignita- te.Vnde magno ftudio ad illud Collegium adfpiratur.Horfi munus eft fcriptiones regias componere,regni Annales con- cinnare, leges ac ftatuta fcribere. Ex his Regum ac Princi- pum Magiltri ehguntur. Toti ftudiis incumbunt, & in ipfo c^esH li '~ Collegio fuos habent honoflim gradus,quos fcriptione con- fequuntur.Inde ad grauiifimas dignitates, non tamen extra curiam,aífumuntur.Nemo ad Colai grauiífimummunus eii- gitur,niíi ex hoc Collegio.Magnum etiam quatftum faciunt G fcripdo I
y iDe Christiana Expeditions fcriptionibus in amicorum gratiam condendis. Huiufmodi funt epitafíhia,infcriptiones,ac fimilia,quae omnes ab iis cer- tatim impetrare geftiunt; qua que hoc foJo nomine, quia ab illis proficifcuntur, elegantiflima habentur. Examinibus de- mum Licentiatorum & Dodorum (à quibus pro Magiftris habentur, &: muneribus donantur) praefides funt &: arbitri. H i onmes Pequinenfis aula Magiftratus,excep>tis Colais» Nanquini quoque reperiuntur, fed inferiores oimnino ex Regis abfentia. Huius rei caufam hanc fuifle fcribunt.Hum- uanquinum vus regni fedem Nanquini fixerat.Eo mortuo, c nepotibus n™il,nurice*us vnus Tunfodidus, qui in Borealibus prouiinciis cum ieqmnum. exercitu regni fines à Tartaris recèns pulfis cum IReguli di- gnitate tuebatur; is, inquam, cum aduerterct Huiinvui pri- mogenitum regni haredem,parum induftrium ac ftrenuum, ftatuit illi regnum eripere, Sc fibi comparare. Cum itaq; Bo- reales prouincias fibi facilè adiunxiífet, Nanquinum venit cum exercitu, & quà vi, quà dolo, largitionibusqp reliquas fibi prouincias aggregauit, & patruum Nanquino expulit. Quo fado vniuerfumfibi regnum, nullo renitente, fubie-cit. Et quoniam in Aquilonaribus prouinciis plus habebat vi- rium ac fidei, & Tartaros inde ad recuperandam regni ty- rannidem credibile erat erupturos, iis in partibus confidere ftatuit;&: quidem ea in vrbe,in qua reges Tartari, cum Sinis imperitabant, morabantur. Earn vrbem ipfe Pequim, id eft, Borealem Curiam, ad fimilitudinem Auftralis, quae dicitur Nanquim nominauit. Earn mutationem vti moderatius fer- rcntNanquinenfes, eofdem iis Magiftratus ac immunitates, quibus prius fruebantur, reliquit. Adminiftr*- V e n i o nunc ad publicam in prouinciis admniftratio- tto Proum- nem Vrbcs quae curialibus prouinciis,PequineniacNan- aarum 1 , I 31 vrbium. quinenii iunt attribute, eodem, quo caeterae proiinciarum reliquarum vrbes, ordine gubernantur j fed tamei appella- tiones ad fuam cuiufque curiam diriguntur. Caeteiarum tre- decim prouinciarum regimen pedet à Magiftratu quodam, ' ' quem
Apvd Sinas Liber I. 53 quem Pucinfujòcab altero,quem Nagan^afu vocant. Prior de caufis ciuilibus,pofterior de criminalibus iudicat.Horum fe- des eft in Prouincise metropoli cum máximo apparatu. I11 vtroque porro tribunali varij func Collcgx, &í ipfi quoque Príncipes Magiftratus,qui Tauli appellantur. Hos fxpe con- tingit extra metropolim morari, ideo quòd aliquot vrbibus prsefint,eosqj deceat n5 proeul à comiífo íibi munere abeífe. Província omnes, vt fuprà dixi, in varias regiones _ ^ - A r» • • • r tnvaritu diftributse funt,quas ipii Fu appellant. Regionis cuiuíq; pro- regtones di- prius eft gubernator,quem Cifu vocant.Regiones porro iteru ftrtbuu, in Ceu &: Hten fubdiuifse,ac fi dicas, oppida nobiliora &: vul- garia;nec ea minora noftratibus vrbibus non maximis. Sin- gula: fuum quoque habent Prxfe£tum,illu Ciceu, hunc Cibien vocant: Ci enim apud Sinas gubernare innuit. Hi omnium vrbium ac regionum praefe&i,fiios habent Collegas,ac velut AíTeíTores numero quatuor,qui eos, velut auditores,ac iudi- ces,in cognofcendis ditionis fuse caufis adiuuant. Vervm hicbreuiternotâdumarbitror,confutandumqi errorem,qui in aliquos feriptores irrepfit. Nam ex eo, quòd Gubemator,eiusque curia nomen accipiant ab Vrbis,in qua «c vrbium^ refident,nomine,verbi gratia in Vrbe Náciam, ipfa régio to- attelu' ' ta,eiusque Gubernator, & curia eodem nomine appellentur Nanciamfu-,ztb\ix3Xi funt hinc aliqui,has apud Sinas folas Vr- bes eífe, quse Fu appellantur, reliquas Ceu &: Hten oppida vei pagos haberi.Quod omnino falfiífimum eífe,non è locorum dumtaxat amplitudine & frequentia colligitur, fed ex ipfo etiam publiese adminiftrationis modo.Nam ilia ipfa Vrbs, in qua totius Regionis prsefedus commoratur, nomen etiã Hten obtinet,& proprium habet Gubernatorem,quem Cibien vo- cant; fuos item, inftar reliquarum, Collegas & AíTeíTores. Ipíe vero Regionis prsefeftus in hac fua fede nihilo plus ha- bet autoritatis,quàm in reliquis ditioni fuse attributis. Id ati- tem ius eft primsc ad eum appellationis, cum caufie ab Ciceu & Cibien iudicatx,ad eum velut fuperiorem in prima appel- G 3 latione «
Í4 D e Christiana Expeditione latione remittuntur. Secunda enim appellatio, eaq; in gra- uioribus cauiis dumtaxat, ad metropolis íummos Magiftra- tu sPucimfu& Naganzafu^corumq; Collegas,pro racione can- Ex remittuntur. Imò ipfe quoque metrópoles íuum habent Cif* & Ctbien,non minus quàm eis fubordinatx regiones. In- ter omnes verò iftos Magiftratus incredibilis eft bene ordi- nate Reipublicx fymmetria. Ahj duo QV.OKI a m verò omnis Reipublice adminiftratio in pro- Magiftratu* uillciis,in Regiam Pequinenfem eft referenda , ideo in qua- libet prouincia,prxter hos Magiftratus, alij íunt duo, diftis fuperiores, fUperiores, ex Vrbe regia tranfmifli. Eorum alte:r in Prouin- cia fedem íigit,& Tutam appellatur: alter quotamnis ab Vrbe Regia mittitur,& Cmyiien nominatur. Prioris autoriras, quia magna eft in Magiftratus omnes ac fubditos,&: quia rei bel- licx preeft, & primaria Reipublicx munera attingit, cum Proregibus noftris poffe videtur comparari. Pofterioris di- gnitas eft velut CommiíTarij ac Viiltatoris.Is tamen, quiaex Regis mandato totius prouincie caufas reuidet,vrbes arcéi- que vifitat, de Magiftratibus omnibus inquirir, &: aíiquos etiam è non maximis pleftit, & in ordinem redgit, de reli- quis Regem monet, quo quifque modo fuo minere perfun- gatur: & quiavnus ex omnibus Magiftratibus ia prouinciis capitales poenas exequitur, ideo eum omnes mérito vene- rantur ac metuunt. - Prater hos Magiftratus, alij quoque íunt complures, qui varia in vrbibus, ac etiam pagis & oppidis munia exer- cent.Et prxter hos complures militum Prxfecti ac Duces,in toto regno, fed maximè in locis maritimis & conterminis, vbiqueexcubant, pro muris,poreis, pontibus, a'cibus, ac íi omnia bello arderent, cum pax vbique fit altillnaa; nam & fuos deleâus habent, militúmque luftra & pabftras propè o?- quotidianas, ames Magi- Omnes omnino totius regni Magiftratus ai nouem or- fiíttRfgni. dines reducuntur,íiue Philofophicum ípeftes,íiic militarem á v ' ■ Sena
Apvd Sinas Liber I. fj Senatum.Pro horum ordinum ratione ftipendium ex xrario stipendium publico cuique vel pecuniarium vel oriza fingulis menfibus pendicur. Quod reuera exiguum eft in tanta Magiftratuum maicftatemequc enim vllius ftipendium, vt è fupremo fuerit ordine,ad mille aureos in annos fingulos excrefcit. Et in hoc ftipendio omnes,qui eódem ordine eeníèntur,funtplanè pa- res, iiue ij lint Philofophici, flue militares; nam in re bellica iupremus ordopar accipit ftipendium cum fupremo litera- to rum ordine. Id autem intelligas velim de ftatuto cuique ordini per leges proueturnam quod extra ordinem lucris ac- quiritur, longè maius eft, quàm quod ftipendio perfoluitur. Nihil autem de aliis ago,qux cuique fua induftria, cupiditas, fortuna,largitióque ratione dignitatis parit, nam his ad ma- gnas opes ferè perueniunt. Omnes quoque Magiftratus,ftue Philofophici,flue Mi- 0rnmt ~ fitares,infimi iuxtà ac fummi,eodem pileo iniigniuntur.Is eft è velo nigro, &: vtrimque duas velut alas habet, ferè fupra fuJ^ra~ aures,ouatx figurx.ex ita pileo adhxrent,vt tamen facile ex- cidant. Hoc aiunt modo fe ad modeftè rcètáque inceden- dum cogi, & à capite leuiter infleftendo prohiberi, quod ii fecerint,Magiftratuum violant maieftatem.Idem eft etiam veftitus omnibus : exdem ocrex , quarum eft pcculiaris figura &C materia , è pelle nigra eleganti. Iniigne quoque infignt au- Magiftratuum omnium eft cingulum quoddam ipfo cor- poris ambitu laxius, & quatuor plus minus digitos latum. Id infigni opere, qua circularibus figuris, qua quadratis, ex- ornatur. In peftore quoque & à tergo duos quadrates pan- nos opere Phrvgio eleganter intextos afluunt: fed in his qua- drangulis, aut cingulis, magna eft varietas, &: pro varietate maieftas. Ex his enim mox intelligitur à peritis, è quo fint Scnatu, Philofophicone an militari, &in eoquamquif- que obtineat dignitatem. Nam in pannis illis periftroma- rum opere, quadrupedum, aut volucrum, ac florum etiam ftgurx cfficb: vifuntur. Zonae vcro iliac Senatoriae c materix f0°r^ digni
yd De Christiana Expeditione dignitate,indicant maieftatem: alia: enim è tornatili ftipite, è cornu alia:,ex vnicornu quardam, vel è Calamba ligno in- pri mis odorífero,nonnulla» ex argento atirovc, fed omnium nobiliífima: è mármore quodam pellucido,cuiIafpis nomen impofuimus, fed omnino Iafpis non eft, ac fortè Sapphiro marmori fímilius, ipfir#crvocaiit:ab Saracenis autem ab O ccafu,è regno Cafcar, à negotiatoribus importatur, & ab Sinis habetur inprimis in pretio. fed de eo erit infra ali- vmbeiu va- quis dicendi locus. Internofcuntur etiam apud Sinas jiram Magiftratus ex vmbellis ad arcendum Solan expands, quibus tedi folent in publicum prodire : alias enim è coe— ruleo colore habcnt, alias è flauo; aliis bina: geftantur ad vT%?n- PomPam>aIiis ternx,aliis non nifi vna vti licet. Diftinguun- itio ex ap-tur etiam ex apparatu, quo in publicum prodetnt:nam infi- IZTf"' mi clui^ue ccIui,:ant > maximi geftatoria fella i.i baiulorum humeris vehuntur.Sed & in baiulorum numero ell Maieftas; aliis enim non nifi quaternis vti licet,alij etiam o do adhibe- re poftunt. Sunt etiam alia permulta dignitatis ornamenta, Magiftratuumque infignia,vexilla, catenae, thurbula, fatelli- tium frequens, cuius clamoribus arcetur in vies turba. Et * tanta eft eorum veneratio, vt in vicis etiam frquentiifimis nemo compareat, fed fecedant ad hos eiulatus omnes, ld- que pro Magiftratuum dignitate magis minúfvc fadi- tatur. P R x v s hoc de Reipublicse Sinenfis adminiftratione ca- put quam claudam, openrprctium fadurus videor, fi non- Memorabi- nulla fingulatim commemorauero, in quibus ab Europxis llZ'iZSinx dlii:rcPant- Atque inprimis illud admirabile videri po- ab Europ&ú teft: tametfi hoc regnum &c limitum amplitudire, & gentis difcrepant. frequentia, & commeatuum copia,omn ique maeria redun- det,è qua nauigia caiteráque omnia bellica armanenta con- flantur, quibus auxiliis facilè vicina faltem regní fibi aggre- garent;neque Rex tamen,neque fubditi de eo laborant, nec lis in mentem venit:fed fuis content!, aliena ncc ambiunt H| quidem. ) *
Apvd Sinas Liber I. 57 quidem. Quainremihi videntur longifíimèab Europxis gentibus diflidere, quas lxpe videmus propriis regnis extur- batas, dum ad aliena afpirant, quae inexpleta dominandi li- bidine omnia deuorant, nec a. maioribus accepta norunt conferuare, quod Sinx multis annorum millibus potuêre. H in cego quidem arbitror commento limillimum, Ew ?«<>- quod fcriptores noftri non paucideSinis commemorant; eos Tub Imperi) fui exordia,non vicina ibliim libi regna fub- ieciife, fed eciam in Indiam vfque peruenifle. Cum enim (vt fcriplit P. Matthxus Riccius) Sinarum Annales à quater mille annis ad li xctêmpora ftudioíiífimè euoluerim, ne ve- íligium quidem tantx rei reperio, nec vnquam eos audio hanc imperij latitudinem oftentantes: quin potius, cum hoc ipfum è nonnullis literatis fxpe quxiienm , in eo conipirant omnes, id nec vnquam fuifle, nec eiTe potuiiTe. H i c error fcriptorum (vteorum autoritatem tueamur) inde potuit irrepere, quòd nonnulla Sinicx gentis in exteris ' locis veftigia reperiantur, ad qux eos ilia voluntate, non Regis autoritate nauigaíTe, credibile eft, vt hodie in Philip— pinis iniulis eft cernere. A l t e r v m quoque notatu digniífimum,vniueríum re- Phiiofopbo- gnum, vt fupradixi, à fuis Philofophis adminiftrari, &: in iis aclurori™ merum miftumq; imperium reperiri. Hos, milites ac Duces tas. omnes magna animi demiflione ac ritu ftngulari vencrantur, eisqs íiibiiciuntur:&: non rarò contingit illos ab his non fe- cus vapulare , quàm apud nos pueri à Ludimagiftro. Ab his etiam Philofophis,omnia qux ad rem bellicam,cui interfunt &r prxfunt, gubernantur , eorumq; coniilia ac fententix plus autoritatis apud Regem habent, quàm cxterorum rei militaris Prxfedorum, quos non niíi paucos, & raro in bel- iicas confultationes admittere mos eft. Hinc fit, vt ex iis,qui altos fpiritus alunt, nemo ad res bellicas animum adiungat, & ad inlimas potius Philofophici Senatus dignitates afpiret, quamad máximos in re bellica Magiftratus: vident enim H Philofo
De Chr rsTiANA Expeditione Philofophos quxftu, &: hominum opinione, &: venerationc longo prxire interuallo.Sed quod in hac re admirabilius ex- rumamorm teris vi
tu condem- nati. Apvd Sinas Liber I, 59 clientela: ofíicia deferre. Eoque ipfo tempore de Magiftrati- bus toto regno per prouincias fparíis inquiritur; íiue ij íint, qui adeífe coguntur,íiue cteteriúdque fummo rigore.Ex hoc examine deinde ftatuitur, qui in Republica conferuandi,qui amoucndi, qui euehendi, qui deturbandi,qui etiam plccten- di,nullo habito ad perfonas refpcctu.A me quoque oblerua- tum eíl, ne Regem quidem ipíiim audere quicqtiam ex iis immutare,qux in hac publica diíquiíitione à nominatis Iudi- cibus funt coníhruta. Qui porro ple£buntur,ncc iníími funt E • 1 • f /• « , ti* COil p. 771 — nec pauci. Anno quidem noítre lalutis 1607. in quem inci- debat huiufmodi difquilitio, quater mille Magiftratus legi- mus condemnatos. Eorum enim feries in vnum volumen refertur, quod excufum toto regno publicatur. D a m n a t 1 porro ad quinque claífes rediguntur. Pri- Magiftratus ma cupidos continet, qui largitionibus iura vendidêre,qui £ damn at i ad publico cenfu vel hominum priuatorum fortunis, quicquam íibi vlurparunt. Hi ab oíHciis excluduntur, omnibus Ma- guntur. giftratuum iníignibus & immunitatibus in perpetuu exuun- tur. In fecundam claíTem coniiciuntur ij,qui atrocius ab reis fupplicia exegerunt. Hi quoque fuis dignitatibus, eorumq; iníignibus aut priuilegiis exuti, domum priuati remittuntur. Tertia clallis numerat Seniores & Valetudinários,Remiffio- res etiam in poenis exigendis, aut munere fuo peragendo. His vfus iníignium Sc immunitatum, licèt priuatis, per to- tam vitam permittitur. In quarta claífe cenfentur precipi- tes , & parum confiderati in fententiis ferendis, quibufque in publicorum munerum adminiftratione ratio confiliumq; defuerunt.Hiad humiliora munia deftinanair,aut in ea loca remittuntur, vbi facilioreííe Reipublicse adminiftratio iu- dicatur. Vitima claífe comprehenduntur ij, qui fe, aut fuos, vniuerfamque familiam minus cautè regunt: &: indignam Magiftratu viuendi rationem ducunt. Hi&officiis & im- munitatibus in perpetuum priuantur. Eadem de Curialibus quoque Magiftratibus, fed quinto folum quoque anno, H i iníhtuitut
Magiftratum gerit, nifi fuerit prefect ura militaris. Id firatii adi- ideo fit, lie priores, qui ius adminiftrant, fanguini &; amici- Z'Ln"llHW tix íuccumbant; poíteriores vero, vt amore patriae incitati fortius cam tueatur.Domino Magiftratum quopiam geren- te,filiorum aut domeílicorum famulorii nemo domo egredi- tur,ne largitiones procuret;fed obfequiu quodlibet externu,a 12'fé"irefamulis Magiftratui publicè attributis, preftatur. Ipfe verò non licet. domo egreflus, figillo fores munit, fíue pnuaitas,fiue publi- cas,in quibus iudicia exercentur> ne cui è dormefticis, fe in- • fcio,exitus pateat. Aduenis A d v e n a m etiam nullum intra regni fines viuere fi- Znu'i^ref- nunt> 1U1 mditum in patriam meditetur,aut qui cum exter- fus concedi- liis reguis quicquam commercij habere intel ligatur. Quin t:"' etiam nulli omnino aduenx in regni interiora permittunt aditum.Cuius rci tametfi nulla legem videriin, qua id inter- dicatur, à multis tamen faeculis confuetudinen hanc, metu quo dam feu horrore erga exteras gentes, irrofiífc animad- uerto. Idautem non de aduenis illis folum iitelligi velim, quos longa terre marífve fpatia Sinis ignotos reddiderint, autdeiis, quibufcum inimicitias exercent,fed de amicis etiam fuoq; regno vc6tigalibus:quales funt Cori# contermi- ni, & ferè Sinarum legibus vtentes. Talem ego nullum ha- ctcnus in hoc regno vidi,prater mancipia quedam,qux bel- Aduenis re- li Dux, nefcio quis, inde fecum adduxerat, poiftquam annos dim m pa- eo in regno plures rcfcdiifet. Porro íi quis externus clàm in triam inter- ç _• . ' dicunt. oinarum regnu penetrant,eum neque feruitu:e,neque mor- te pleótunt, fed reditum ei in patriam interdfcunt, ne foitè apud fuos res nouas in Sinenfis regni pernicié moliattir.Hinc feueriifimis poenis animaduertut in eos qui cu externis abiq; Regis voluntatequicquam commercij habet.Etfinecéífitas : : poilulat
Apvd Sinas Liber I. 61 poftulat aliquem extra regni fines cum madatis mitti, nemo ferè eft, qui adduci poífit. Proficifcentem vniuerfa familia, quali ad mortem raptum, deplorat: redeuntem vero Magi- ftratus aiiquo dignitatis munere in prxmium aificit. Arma nemo geftat in Vrbibus, ne ipíi quidem milites aut rei militaris Duces ac Prxfecti,nec etiam literati; nifi cu ncc domi ad delectus,aut palxftras fuas, aut in pra:lia prodeunt: aliqui habent. tamen nobiliores Magiftratus cum armis comitantur. Sed neque domi ft \xquifquam arma liabet, nifi forte ferrugineã aliquam ficam,qua nonnunquam in itineribus vtuntur con- tra íatrocinia. vfque adeò armatos horrent & fugiunt. Inde nulla; apud eos fa&iones aut rixae,nifi qua: vnguium impref- fioneaut capillitij laceratione dirimuntur.Nulla iniurias pla- çis aut morte rependendi libido eftjfed qui alterum fugit, &: ab íniuria inferenda abftinet, is à prudentix fortitudinifque laude commendatur. ExtinctoRege(nefactionesexoriantur)nulliexcepto Lexpoftoki- regni hxrede, alij filio aut propinquo Regis licet in vrbe re- gia commorari; quinimò capitale eft,per varias vrbes diuifis, pedem efferre.Ortx inter illos lites ab vno è nobiliflimis in- ter ipfos dirimuntur; à quo etiam gubernantur. Sed fi quid eis negotij cum alio, qui Regis propinquus non fit, ortum fuerit, Magiftratuum publicorum tribunalibus & poenis, vt quiuis è plebe, fubiiciuntur. ' g ■ ■ ■ ■ 1 ' * ' ' 11 ' De Sinarum ritibus no Capvt septimvm. j t • * f .4./ X a tt -4 , Nti qv,vmfibiSinarumregnumcognomenindidit vrbamttuu ab vrbanitateritibúfquepolitioribus:quin etiam vrba- nitas numeratur vna è quinque virtntibus, quae apud eos ve- lut cardines cseterarum praedicantur; quarum ofticia fuis vo- luminibus fusè commendant. Huius virtutis munus efie H $ aiunt
6l De Christiana Expeditione aiunt in mutua veneratione, & in ncgotiis pertiadandis cir- cumfpedione. In his vero vrbanitatis ricibus id multi i'unt, vt totum ferè tempus in iis conterant, & qui [Jus aliquan- tum fapiunt,doleant,fe non poffe ab hoc externa fucatóque fpIendore,quo etiam Europxos longo poll fe irteruallo re- linquunt,expedire. D i c a m igitur primum,quo ritu ialutationis officiave- nerationífque hgna mutuò exhibeantjdeinde de aliisvrba- sdutatuan njtatjs ricibus, maximè ílcubi à lioftris diícreparint. Nihil Vitus. 7 * apud Sinas vrbanitatis, aut cultus habet, caput aperire; led neque motu pedu,& longe minus amplexu,aut manus ofcu- lo,vel cuiuflibet alterius rei, quamofferunt, vcenerationem profitentur. Maximè vulgaris inter eos vrbanitaatis ritus hoc modo peragitur.In fuperioris togas manicas,quais geilant la- xiífimas,colledx manus(quod Sinas faciunt,niii quid operis tradent,aut flabello ventum concilient) amba: vniuntur, & vnà cum manicis prinuim in altum modeftè erijguntur, inde deprimuntur,altero ex aduerfo alterius coniifteinte, & hanc fyllabam geminante, z>tn-> zin \ cuius vocis íigni/ícario nulla eft,nifi vrbanitatis ritusjôí vrbanitatis interiedio noftro mo- re poifet appellari. Se mutuò C v m alter ab altero officiosè viíitatur,& etiam fxpe cum "JjíuT"im Pcr vicos amici amicis °t"-uj funt,manibus intra manicas, vt fupra,vnitis,totum corpus infledentes, caput qtuantum licet ad folum vfque demittunt j quod venerationis lofficium, ab vtroque,vel etiam íimul à pluribus eodem tempore exhibe- tur.Hunc ipii ritum %oje vocant. In hoc exhibemdo fuperio- rem inferior gradu, vel viiitantem vifitatus fermper ad dex- tram locat(in Borealibus verò prouinciis lxua dtextrx locum occupat)fxpenumerò etiam cum expleto ritu hoc, in pedes eriguntur,vices permutant,&£ è iiniftra in dextram, & vicif— iim tranfeunt. Quod ideo fit,vt qui honoratiore loco exce- ptors fuit,honorem alterirependat.Hoc vrbanitatis ofhcium, cum per vicos exhibetur, vterque, alter alteri ad latus, ad Septem
Apvd Sinas Liber I. 6$ Scptemtrionem vertitur; domi verò ad aulx caput ex ad- uerio ianuas; fed &: turn fere ad eandem coeli partem refpi- ciunt.In more enim eft apttd illos antiquo, palatia, fana,cx- teráque ardificia bene conftituta, aut faltem in priuatis xdi- bus aulas,excipiendis hofpitibus deputatas,lime ad Auftrum iiabere, &c cos, qui ex aduerfo ianux conlident,ad Auftrum conuerti. Vnde quoniam hi ritus in prima aula iuxta limen exhibentur, vultu ad aula: caput conuerfo, Sepcemtrionem fpectant. Sr quando maius aliquod venerationis officium placet rjtM cxhibere, aut quia fcie turn primum falutant, aut quia diu- tins abfuere,vel ft alter alteri quippiam gratulatur,aut grates agit,fiue cum folemnior aliquis dies incidit, aut alia qualibet ex cauiajtum poll exhibitam earn, qux fuprà commemorata eft,inclinationem,vterque in genua prouoluitur, &c frontem ad folum vfque demittit. Turn in pedes ere&i, iterum incli- nantur,& genufledunt,vt fuprà, ídque tertiò &: quarto. Scd cum hie Superiori,parenti,Magiftro,aut alij Viro Principi ri- tus exhibetur,is ad aula: caput ftans,aut etiam fedens, horto- rem excipit,&: folum ad fingulas alterius inclinationes ac ge- nuflexiones,manibus vnitis,vt fuprà,nonnihil inclmatur, eo ipfo in loco, in quo ftat aut fedet. Et farpe qui modeftius hunc honorem excipit, non in aula: capite ad Septemtrio- nem, fed ad latus,ad Ortum fcilicet, confiftit. Hoc eodem cultu ipíi lua fimulacra, vel domi vel in templis, coram ara venerantur. Famuli verò cum heros íuos, aut ínfima plebs r I ■ r 1 . , . 1 Fatnulortim nonoratiores,ialutant,primo cultu in genua proruunt, &: ter f*hu*tít- fronte folum leuiter quatiunt, quem eundem farpe ritum fi- neu mulacrisfuis exhibent. Porro ft cum iis herus colloquatur, ad eius Iatus adftant,& ad ftngula refponfa, in genua prouol- uuntur. Id alij quoque è vulgo faciunt, cum magnates con- ueniunt. Prater hós, quos dixi ritus, non admodum à nortris alienos,alios inter Ioquendu fcribendumqj vfurpãt,in quibus ér altos. à nobis
D E C H R rs T I AN A E XPE D IT IO NE a nobis non parum difcrepant;& inde etiam ran mediocris huius lingux difficulcas excrefcit. Cum en in. alius alium compellat,nunquam fecunda perfona vtuntur fed iiue pras- fentem compellent,fiue de abfenceloquancur/ariis vtuntur loquendi formulis. Cum de íeipíls loquuntur .nulla ratione primas perfonas pronomine vti licet,niii forte tcro , cum fa- mulum alloquitur,aut alteri fuperiori, cum alb ínfimo fer- monem mifçenti. Tot vero feipfum deprimeidi formulas habent, quot alium extollendi: quas inter, perè modeftiífi- ma,feipfum compellandi, formula eft; feipfum proprio no- mine appellare, pro eo , quod nos pronomine Ego , vti fole- " mus.Ac fi forte de parentibus,fratribus, filiis, corpore etiam, ac membris,domo,patria,epiftolis, ipiis etiam morbis alienis fermo incidit, nomine vtuntur aliqno honoratiore: è contra fi deiifdem rebus propriis agant , illas voces adhibent, quas modeftiam fonant.Quas omnino loquendi formulas neceife eft familiares fibi facere, non ideo folum,ne inuirbanus & ru- fticus habeare, fed etiam, vt id, de quo agitur aaut fcribitur, aflequare. Propinquo- C v m fe mutuo propinqui & familiares oflicij caufa in- rum & fa- ccruifunr, ad rcpendendum viiitationis officium adftringunt miltartum * i • -r i i v • i mm in -vi- vifitatos. In his porro vilitationibus ha:c fere ratio oblerua- fitationibust mr Q^j V1iitat,ad ingreftum, libellum profert, in quo nihil aliud legitur, praster viiitantis nomen cum modeftis epithe- tis,pro ratione viíitantisautviíitatbeum libellum ianitor ad herum defert. Porro fi plures ab vno,vel vnus à pluribus vi- fitatur,femper pro numero vifitantium aut vifitatorum funt libelli. Híferè duodecim paginis è charca Candida conftant, & fefquipalmum oblongi funt; in prima facie media,è papy- ro rubea, ad duorum digitorum latitudinem fragmentam affigitur libelli longitudine: & plerumque libelLis hie char- taceo facculo,cum eodem rubeo additamento ii externa fa- cie, includitur. In his tanta eft varietas, vt omiino neceife fic,domi viginti ferè thecas paratas ad omnem vLirn habere, cum
Apvd Sinas Liber I. 6 f cum variis titulis; ita continuus eft eorum vfus. Quin etiam cogimur Ianitori commendare, vt in commentarium refe- rat,hofpitiim nomina,ac domos eorum, qui vilitaturi adue- nerunt; ne intra tertium diem,mutua: viíitationis ofiicium è memoria excidat: quem morem ab iis omnibus obferua- ri ne ceife eft, qui frequentius viíitantur. Porro quemadmo- dum, li qui viíitantur, domo abfuerint, aut ad excipiendos hofpites exire non potuerint,i) qui vilitant,libellum domi ad ianuam deponunt,velut teftem impenfe viíitationis,ita cum earn rependunt, íiifficit ad ianuam huiufmodi libellum de- ponere: hac cnim ratione ipíi libi fatisfactum arbitrantur. Quo honoratior eft qui viíitat, eo maiori charaítere nomen íiium per librarium adfcribit,&: aliquando accidit, vt latum digitum excedat, &: decern Uteris verfum vnum à libello fummo ad iníimum expleat. Ea enim, vt dixi, ratione Sinae fuos charafteres exfcribunt. C v m libi mutuo munufcula,quae funt apud eos frequen- R,tu! . rr 0 . .1 j munenbus tiílima, & non imparl munere remuneranda, tranlmittunt, tmnfmmé- aut etiam deferunt, eodem quoque libello vtuntur; in quem díi- praster proprium nomen, vt fuprà, referunt etiam feriem munerum, qua: tranfmittunt, lingula lingulis verlibus con- cinnè defcribentes. Munera qua: mittuntur, abfque vila inurbanitatis nota partem reiici políunt,aut remitti, nulla ofterentis ofFeníione; quod cum fit, fimili libello vel gratix referuntur,vel munera modeftè remittuntur, vel ea, qua: ac- cepta funt, adfcribuntur,aut feries eorum,qua: rependuntur, exprimiturddque non fine varia rituum, quos longum eífet commemorare,vrbanitate.Eft etiam apud nos infolens,quod Sinae folent,pecuniária munufcula conferre; nam áureos far- 1 Ll"h!"n'í- pe decern,alias quinque, nonnunquam etiam pauciores, fu- periores inferioribus,& contra,tranfmittunt. Qvi Magiftratumaliquem gerunt,aut literariis gradi- bus lionorum funt inlignes, quoties haec vilitationum offi- teratorum cia peragunt, peculiari mimeris fui habitu induuntur, qui à | I ' I quoti |
66 De Christiana Expeditione quotidiano difFert non parum. Qui his honorum titulis carent, & funt níhitominus viri graues, proprium etiam habcntad vifitationes indumentum, illúdqueà quotidia- no diuerfum, ncc fine alterius ofFenfione aliter fieri poteft. Ea caufa nos ipfi quoque, ne primariorum virorum con- greífibus arceamur, eo ipfo cultu, cum opus eft, induimur. Quòd íi forte alter in alterum cafu incidat, qui hoc vrba- nitatis (vt vocant) habitu minimè fit indutus, nulio mo- do falutationum officia folitis ritibus exhibent, donec al- A famulií ter eodem cultu induatur; atque ita quoties in publicum •vrbamtatU prodeunt, famulorum manibus vrbanitatis toga gefta- tur: quod fi id fieri non potuerit , turn qui hoc vifitatio- toga gefta- tvr» num paludamentum induerat, eo exuitur, & in quotidia- na vefte falutacoriosritus explent,quos fupri commemo- rauimus. S i plures fuerintqui domi vifitantur,inter eos primarius hofpitis fedem, aut fedes fingulas vtraque maiui accipit, fuo loco ftatuit in honoratiífimo aulx fitu, inde propriis ma- Ritus fediti nibus eas excutit,tametfi nullus fit in eo puluifculus. Etfi fe- eoUecmda- des iam in fuo fint ordine collocatse, fingulastamen amba- rfiònem. bus manibus contingere, èí velut aptius collocarc mos eft:id deínde finguli,qui vifitantur, etiam prxftant in eiuidem pia- nè modum.Tum inter hofpites, fi plures fuerint, honoratior eius,quem vifitat,fedem eodem modo accipit, & ex aduerfo fedis fuíe illam locat, àc eodem modo puluerem aut excutit, , aut excutere fe fingít. Idem deinde carteri faciunt, fi plures fuerint,íetatis ordine,vel dignitatis. Quod dum fit,is cui hoc offícium exhibetur, ad latus adftat, manibus intra manicas receptis,& leuíter eleuatis,ac depreífis,gratias exhibi- tum honorem modeftè rccufat. Vrbanitatk H o s p i t e s inter fe multum temporis rerunt , circa arc* Proedriam feu principem honoris fedem: fed lis tandem le- Rrotdnam. «r ' ... , gibus ftacur. Inter cos,qui íunt iibi mutuo cites, artatis ra- tio habetur. In vtraque aula dignitas potior eft. Extcrni, fc. > maximè
Apvd Sinas Liber I. 67 maximè qui è locis remotioribus adueniunt, primum lo- cum tenent. Vnde fit, vt in omni ferè congreífu noftris pri- ma fedes hoc titulo aííignetunnec tergiuerfari, aut modeftc recufare quicquain contra receptam coniuetudinem nobis prodeft. - * yi Post qva m cun£H confedere, mox è domefticrs fa- mulis vnus, isque polidor, & talari indutus prodit, manibus elegantem geftans rabulam, in qua tot iunt fcutcllx, quot hofpites.In iis fcucellis eft ilia potio Cw.de qua fupra,cui fern- per aliquod menfarum fecundarum aut bellariorum fruftu- lum immifcerur,cui fumendo argenteum cochlear exiguum adiungitur.Famulus ab honoratiore initium fumens, fuam cuique fcutellam porrigit ad herum vfque,quern reliqui vili- tant:nam is femper in infimo loco fedet. Si diutius confede- rint, famulus in eundcm modum iterum ac tertiò & fxpius etiam redit, fed illud bellariorum fruftulum toties variatur, quoties reditur. Hospites, finito congreífu, antequam ex aula egre- I diantur,iuxta limen,vt initio,ritu fuo inclinationes repetunt: ccngrefju. turn cos herus ad vfque domus limeninfequitur, vbi iterum inclinantur.Tum rogat hofpites herus,vti vel equum,vel ge- ftatoriam fellam, qua venerant, confcendere vclint, quod ij facere rccufant,& herum domus rogant,vti fe in domum re- cipiat:tum ille ad limen verfus,iterum inclinatur, & hofpites fimili ritu honorem rependunt. Denique iam limen ingref- fus,tertiò inclinatur,hofpitéfque eodem ritu refpondet.Turn herus domus in limine fe hofpitum oculis fubtrahens, mo- ram iis concedit equitandi,aut in fella confidendi; & repente egrediens abeuntes falutat,hanc vocem %in vfurpans, & am- bas intra veftem manus eleuans,ac deprimens:quod hofpites ipii ad amuilim imitantur,& abire pergunt. Denique herus domus famulum mittit,qui abeuntium aflequatur veftigia,& fuo nomine falutetddem ipli hofpites faciunt, & per fâmulos íiios rcíàlutant. 2 Nvnc
68 De Christian a- Expeditione • J conuiuia N v n c dc Sinarum conuiuiis agam,in quibus non minus i# inamtrt. \ /** ■ ■ /* \ < funt orhcioii,quam frequentes, non pauci etiam rerc quoti- diani.Omniá enim propè fua negotiation ilia folum, quae ad humanas vitae rationem, fed quae ad Religionem etiam fpe- dant,epulantes traclant: &: inter eximia beneuolcntiae argu- menta ponunt conuiuia. Quae ab ipiis non commeffationes, fed,Graecorum more, compotationes non immeritò vocan- tur: licet enim eorum fcyphi ac paterae non plus vini, quàm nucis putamen,capiant,frequetiííimè tamen hauftus iterant. BacíUis te- Inter vefcendum nec fufcinulas adhibent , riec co- Zrfc"nd"!m chlearia, nec cultros > fed bacillis vtuntur teretibus , fef- 'vtuntur, quipalmum longis, quibus mira dexteritate quodlibet edu- lij genus ori admouent, digitis omnino nihil contredantcs: feiendum tamen,omnia in menfas inferri fruftatim difciffa, dniíi il quid fuerit natura mollius, vt oua, pifces, aliaque hu- Tibenl fir- iufmodi, haec enim ipiis bacillis diuiduntur. Potu vtuntur uentem. feruenti, etiam in fummo aeftu; hue ille vinuim fit,hue deco- clio Cm, flue aqua.Et fane videtur id ftomach(o prodeile non parum, nam &c Sinae fere diuturnioris funt \itx, &c ad an- num feptuagefimum, ac faepe odogeiimum viribus non ad- Calculo non modum deftituuntur. Hinc quoque euenire arbitror, quod labor ant. Sinarum nemo calculari morbo laboret, qui noftros Euro- pxos faepe torquet, ex eo credo, quòd perpetuo frigidam potent. fandi '7d~ C V M qui eputum. etiam pluribus diebus ante conuiuij diem is, qui alterum in- uitat, libellum mittit ex iis, quos fuprà defcripfimus. In eo, prarter inuitantis nomen, vt fuprà, folemni formula paucis verbis comprehensâ,eleganter ÒC vrbanè ait, qui euocat, te- nue fe ex oleribus apparaífe conuiuium,6cfcyphos fuos eluif- fe,vt dido dic,&: hora (qua: fere fub nodem eft) dodrinam eius,quern inuitat,audiat,&: ab eo aliquid difcat: inde rogat, vt ne lioc fe fauore dedignetur. In externa facie libelli ad eius longitudinem additamentum è rubea charta afiigunt,vt I - ' fuprà, fpiam ad folemne epulum inuitatur, pridie, vel
àpvd Sinas Liber I. 69 (iiprà, in eo honoratius inuitati nomen (nam Sinx pluribus nominibus finguli compellantur,vt infra) cú variis pro eius, qui vocatur,dignitate ticulis. Hic fingulos inuitandi mos eft.. Ipfo die conuiuij fimilem libellum matutinis horis mittunt. ad íinguiosjfed in eo íolum rogantur,vti feftincnt, prxftit- tuto tempore adeile negrauentur.Sub horam denique con- uiuij tertium mitrunc,quem ideo fe miccere aiunt,vt venien- tes ex itinere excipiat. - C v M in conuiuij domum ventum eft,folieis falutationum ritibus.vt íuprà,expletis,in prima aula confident, & fuum il- A 5 I ? r , r . c 1 • r 1 J- Locus eonui- lud Cia bibunt: inde ad conuiuij locum itur.bolet is lplendi uijiCiiífqtic dè adornari, non periftromatis, quorum apud eos nullus eft vfus,fed piduris,floribus, vafis, & huiufmodi antiqua fupél- ledile. Singulis fua menfa aílignatur cubitos aliquot longa latáque,fed ferè longior; nonnunquam etiam vni dux men- (x aífignantur,altera ante alteram, hx menfx pretiofo aliquo panno dependente,vt ferè arx noftrxfolent,exornantur ora- ni ex parte. Ipfx quoque fedes pellucido illo fuo bitumine non fplendent folum, fed etiam variis pi&uris & auro con- decorantur. Ant e accubationem epularem,conuiuatorvnamèpa- Rimemui- teris ex auro,argento,mármore illo, de quo fuprà, vel confi- Hu es' mili materia elaboratam, vino plenam in fuo difeo vtraque manu tenet,Sc eum,qui principem locum eft habiturus, in- clinatione profunda falutat.Inde ex aula in atriú egreditur,& inclinatione prius exhibita, hanc vini patera, vultu ad Au- ftrum conuerfo,cceli Domino oíferens,in folum eífundit; & inclinatione repetita,in aulamredit,aliámque pateram acci- piens,eúdem illum conuiuij Principe, vna inclinatione falu- tat,eo in loco,in quo falutatorij ritus exhiberi folet, tu fimul ad earn méfam in aulx medio fitam,in qua videlicet feífurus eft idem conuiuij Princeps, accedunt. In medio latere,quo menfa longior eft(is enim locus honoratiifimus ab Sinis, n5 vt apud nos menfx caput) pateram in fuo difco vtraquc I 3 > manu %
7° De Christiana Expedit:one manu venerabundus locai, tum bacillos conuiiales à fâmu- lo accipit ,& ad patera; latus ponit. ij bacilli e: ebeno ferè, vel ebore conftant, aliáve materia duriore,quc fordes non facile contrahit; Sc a faltem parte, qua fercua tanguntur, argento auróve caelari folent.Inde fedem accipit,& in media manias, vt fupra, leuiter euerrensjtum in me- diam aulam regredi íimul denuo inclinantur. Eodem ri- tu conuiuator íingnlos doinde hofpiccs cohoneftat: earn qui fccundum locum occupat, ad finiftrum latus ,.qui tertium, ad dexterum ftatui mos eft. Ad extremum, qui principem locum occupabit, à domeftico fartiulo , inuitatoris pateram cum fuo difeo accipit, &: vinum infundi iubet , Sc vnà cum reliquis hofpitibus, Sc conuiuatore, fuo ritu incllinatur,pate- ramqj in eius menfa in difeo locat. Conuiuatoris autem menfa in inferiore au Ixparte ita ftatuitur, vt Auftnim, aula;ianuam, vbi confederit,àtergohabeat, afronte verò primariam menfam. Deinde bacillos íêdemq;; difponit eo ritu, quem fibi inuitator exhibuit. Denique íinjguli ad pate- ram, bacillos, íedemque denuo, velut aptius vtraque manu ftatuendam, accedunt. qua; omnia dum fiunt, is cui hono- rarius ille ritus exhibetur, exhibenti ad latus adftat, mani- bus intra manicas receptis, leuiterque concuífis, honorem cum deprccatur, Sc modeftè inclinatus,gratias agir. Ne cante Qy o n i a m nihil edulii Sinx manu tangunt, ide o nec necpojtci- f r . . r r - bumfum- mb ínitium, nec íub conuiuij finem, manus lauantJExpletis ^nuTuunt b*S ritibus' fmu^ omnes poftremam inuitatori inclinado- nem cxhibent, Sc alteram hoípites inter íe, tumad menfam BtbtnU n- fuo quiíque loco aílidet. Quoties bibitur,inuitator pateram tus & mo- ■ j. f r dm. 111 uiico vtraque manu capit, Sc earn leuiter erigens, ac mox deprimens, reliquos ad bibendum inuitat; eoden tempore íinguli ad inuitatorem conuerfi, idem faciunt, & fimul om- nes bibere incipiunt, quod forbendo ita lentè faiunt, vt ad exhauriendam pateram non raro quater quiquiéve earn ori admoueant.Eum potandi ritum, forbendo vidclret, femper obferuant,
Apvd Sinas Liber I. ti obferuant, etiamíi aquam biberint; & nihil vnquam conti- nuatis hauftibus more noftro exhauriunt. Prima patera exhaufta,paulatim fercula inferuntur. E 0mr.eS /, quibus fimul omnes (praeeunte fuo ritu inuitatore, bacillis vtraque manu acceptis, iifdemque ercctis depreifisque)quo- attn%*nt- ties vnum attingunt, vnum alterúmve ex eo fruftulum car- punt,&: ori admouent. In quo id obferuatur ftudiosè,ne quis - prius in menfa bacillus reponat, quàm is, qui primum in conuiuio locum obtinet, id fecerit, quod vbi fecit,mox mi- niftri in iingulorum pateram vinum calidum infundunt, fa- do initio à conuiuij Principe, turn eodem ritu iterum , ac deinde ikpius editur ac bibitur, fed in bibendo plus tempo- ris, quàm in edendo confumitur. Toto porro conuiuij tem- semocm* pore vel dc rebus laetioribus fermo ingeritur, vel comcedia tio,nter/- ipe&atur, aut cantor aliquis muficive inftrumenti pulfator "" auditurjnam hi faepe etiam non vocati fe conuiuio ingerunt, fpe praemij, quod iis perfolui folet, euocati. O m n i b v s iis vefcuntur, quae apud noftrates in fercu- la adhibentur, nec ea male condiunt: fed dè ilngulis fercu- lis parum infertur.in varietate ftatuunt conuiuij maieftatem , f aratu* fe menfas enim opplent difcis mediocribus,&:aliis exiguismcc v*riem- piíccs, vt nos, a carnibuS fèparant, fed line diicrimine per- mifcent. nullum porro ferculum iemel appoiitum toto con- - uiuio tollitur; itaque menfas non opplent modò, fed difcos aliis alios ita fuperponunt, vt caftellorum fpeciem referant. - - I anis nullus in conuiuales menias infertur, led neque oriza, PanUmP- quae apud Sinas in panis noftri vicem fuccedit, niíi fortè in l"saf?on'- quibuidam epulis minus folemnibus fub menfam extre- ' mam,íi porro infertur oriza, prius à vino abllinetur; neque vinum non enim vinum ab Sinis bibitur, etiam in quotidiana refe&io- btbitur ante ne, ante oriza: fumptionem.Varios etiam in conuiuia ludos ingerunt, in quibus qui perdidit, potare compellitur,magno caeterorum applaufu feilisque clamoribus. S v b finem conuiuij, pateras permutant. quae etfi fingulis aequales
7t De Christiana Exp ditione Po cutis nti" xquales apponantur, nunquam tamerad bibendum íixpra *2Z.Cer~ vires °luiíquam compellitur/ed amicè antum inuitatur. Si~ neaíe vinum ad in 11:ar fere cereuiíix íoftratis decoquiturT ncc admodum fumofum eft > ébrios tanen reddic ftrenuos modcrítu Potatores 5 ^ed leuius fertur die infequmti. In edendo Tunc omnino moderadores , & fepe accidit, vt quis ab vrbedif- ceilurus, vno die feptem vel oòto conuuiis interíit, vt ami- cis omnibus fatisfaciatrhuiufmodi vefònon funt è cclcbrw- ribus; hxc enim totam noébem abfumint,& in auroram in- fequentem protrahuntur,fercuIorum denique relíquia inter hoípitum fâmulos liberaliter diuiduntur. Rítw área, Qv o d ad caxeros ritus attinet, ij mihi nune videntur nefouonem. e^c P^cipuhqui circa Regum veneratíonem veríantur. Rex pluribus cxternis officiis colitur, quàm alius quiuis in vni- uerfo terrarum orbe Princeps,íiue is profanus,fiue facer fue- rit. Hunc nemo alloquitur, prater Eunuchos illos, qui in palatij penetralibus famulantur, Regiófque propinquos, qui intra eiufdem palatij fines commoraiitur,quaJes filij acfiliae. Omiílo porro cultu omni,qiiRegi ab Eunuchis praftatur, velut minus necelfario ad iníitutum, omnes om- nino extra palatium Magiftratus (nam nter Eunuchos íunt etiam fui ordines & ofíiciorum gradus) Regem nonnifi li- bellis fupplicibus conueniunt: fed hi lifcclli tot venerationis formulas continent, vt non nifi ab exercitatis componi pof- fint, nec eos quilibet literatus fciat concinnare. L&gati Re- Anno quolibet ineunte (cuius initium eft nouilunium qu°d prascedic aut íequitur proximè Nonas Februa- utndis mit- rias,vnde Sinx Veris initium fumunt)è íingulis mittitur Pro- tumur. uineiislegatusad Regem ofiiciosè viíitaiidum. quod idem folemnius prxftatur in modum clientclaris obfequij tertio quoque anno, vt fuprà commemoraui. ^orro íingulis in vr- bibus primo quoque Lunx renafcentis lie.Mapiftratus om- Thronum •i r r • ^ & ^ nes5in vrbe iua quilque,in vnu locu comeniunt > in quo Re- J W regium nje verontm. gius eft rhronus,tegiaq5 infignia,C3elati cracones,&: maura ti, cum
Apvd Sinas Liber I. aim aliis ad elegantiam calaturis;coratti eo faepius inclinan- tur,&: genua incurtiant1 genris ritu,& peculiari quadam com- pofitione corporis, ad modeftiam venerationémque aptiili- ma: quo tempore Regi vitx annorum decern millia iuccla- mant.Idem quoque cultus vbique Regi exhibetureo die,qui D,ern ne£ti r - J ■ ■ rr i 1 primus cum naicetem vidit,in lmgulos annos redeunte, quo die Pequineníês Magiftratus, & alij à prouinciis legati, nec non Regijpropinquivariis titulis iniignes extra curiam eo adueniunt,Regi vitam gratulaturi,& gratulationem grauiifi- niis muneribus teftaturi. Prater hos,quotquot à Rege nominati Magiftra- tum ineunt, aut alio aliquo munere donantur, per leges ire iubentur,quod ante primam lucem fit, ad Regium tribunal, gratiam habituri.Ibique praeeuntibus ac monentibus rituum Prafedis, officia regio folio (Rex enim tunc non comparet) exhibent accuratè; nec impune à quoquam vel leuiter erra- tur.Quod cum faciunt, peculiari cultu è purpureo panno da- maiceno,&i tiaris ín-capite argenteis, fed inauratis infigniun- tur. V traque verò manu eburneam tabulam quatuor digitos latam, palmos dubs Iongam geftant, ea hos tegunt, quoties quippiam coram Rege proloquuntur. Rex porro,cum olim in tribunal prodibat, è loco fupe- _• j . r n i , r tut, cum ad riore ad mgentem tenettram comparebat, & manu ebur- neam quoque tabulam geftabat, ad vultum contegendum,dlbat' nec non & aliam in capite tabulam medio cubito latam, in- tegro longam,fupra regium diadema ífontémque,è qua ta- bula lapilli complures magnique pretij ita in fila indudi de- pendent, vt frontem ex omni parte ac faciem tegant, & in- tuentium oculis etiam prafentem fubducant. Color regius caeterifque interdidus, flauus eft, è quo veftis eius contexta fiauus. "* eft variisex áureo filo draconibus. Nec invefte folum regia dracones, fed in palatio vniuerfo, vaslfque aureis & argen- teis , &: reliqua fupelledile, vel calati, vel depidi vifuntur, • • r . V» « n , 1 i omnta mtet quin ipia etiam tefta & tegulae flauum colorem, & dracones mpaUtm. • K fpedandos
74" De Christiana Expeditions fpe&andos exhibent; quod anfam fortaíTc prxbuic aliquibus aíTerendi, palatij regij tegulas eífe aurcas xreáfve: at reuera fi&iles funt, vt ego meis manibus attre&aui,fed flauo colore imbutx, & fingulx lingulis clauis, trabalibus ferè, in te&o ipfo defixx.funt enim noftratibus haud paulò maioresrquo- rum clauorum caput eft inauratum;ne quid appareat in régio palatio , quod regium colorem non prxferat. Si quis eum colorem, aut dracones in proprios vfus adhibe- ret, perduellis haberetur j nifi fortè régio eíTet fanguine pro- gnatus. I ... .... ... paUtij re-p a l a t 11 regij portx funt quatuor ad totidem mundi %Atuor. partes ex aduerfo diftributx. quotquot ex itinere has portas prxtergrediuntur, ex equo defcendunt, fi eqiiitençaut è fel- la,ft ea geftentur,ac pedites incedunt,donee eas fuerint prx- paiatium tergreiTi. id omnes faciunt,fed maximus quifque accuratius, venemntur £ ioco remotiore: & non Pequini fcnlum, fed in Nanqui- pr&tereun- r1 r\ r- tes. nenli priicorum Regum palatio religioifius, tametfi iam plu- res annos nullus Regum in id fefe recetperir. Porta? ad Au- ftrum,fiue externa:, fiue internx funt tríplices, media regem ingredi vel egredi follemne eft;reliqui dextra lxuaque ad- mittuntur: ideo media ilia ianua nunquam,niíi egreifuro vel ingreifuro Rege,patet. Temper*si- N v l l a eft apud Sinas alia temporum nota,fiue in Jibris, narum ab qui lucem afpiciunt, iiue in aliis quibuilibct publicis inftru- inaugura- . ... , . 1 . 11. ticne Regis mentis, mil qux ab eius, qui regnat, inauguratione deduci- dedueutur. tur,ficut apud nos ab humanx falutis initio Chrifto nafcentc fieri folemne eft.Nonnunqua certis ex caufis folet primario- Tittilum h 111111 Magiftratuum parentibus Rex ritulu conferre icriptio- Rege coiintU ne quadam,Regis nomine a Regiis Philoíòphis fadta.eã rem 7iulT' ^'nie cant' faciunt, vt ftupori fit, nam & ad impetrandu nul- li fumptui parcunt,& vt rem facram, n familia conferuant. Nec minori funt in pretio alij nonnuli tituli duobus tribuf- ve chara&eribus exprefli , quos viduisRex confert, qux fe- cundas nuptias ad fene&am vfque reiuerunt, aut fenibus, * qui f)
Apvd Sinas Liber.I. 7y qui feculum integrum vitam protraxerunt, & aliis in cafi- bus huiufmodi. Has infcriptiones fupra limen exponunt. Nec id folum Reges folent,fed etiam Magiftratus ipfos ami- cis prxftare mos eft. Ipfis quoque Magiftratibus de Repu- blica benemcritis publico fumptu arcus è mármore erigun- tur, quales apud nos aftolct in triumphis.Idem exhibent vr- bes ciui fuo,qui inlignem aliquam dignitatem, aut in litera- riis examinibus primas obtinuerit, aut in euentis huiufmodi magno apparatu. Qvicqj;id pretiofum autaffabrè fadhim in vniuerfo re- Tretkfom eno habetur, quotannis ad Regem tranfmittitur Pequinum w Rezem ° r o, . ir .4 . . . . miituntur magno lumpni & copia. Magiitratus item,qui in regiacom- morantur vrbe,minore in publicum prodeunt apparatu.nam re&no- exceptis primatibus, cxteris equo, non fella geftatoria vehi SeiL licec. quibus autem fella per leges licet,baiulorum numerus tor'*- ad quatuor reftringitur. Extra curias haud paulò inferiorum Magiftratuum ordines maiore in prouinciis apparatu prodi- re permittuntur. Earn Sinx modeftiam in regia veneratione- reponunt, &: viciniori maiorem deferendam arbitrantur. Quater annis fingulis, fub quatuor anni tempeftates,Curia- les omnes Magiftratus ad prifcorum Regum & Reginarum fepulchra conueniunt, & fuos ritus ac donaria deferunt: fed R,tUi primarius Humvuo regni recuperatori honor defertur. Ad chraln' hunc ritum fe aliquot diebus prius comparant, indi&o iufti- tio & Teiuniis, qux intra domefticos parietes religiosè ob- feruant. Secvndvm Regem próxima venerationis officia fuis Magiftratibus impendunt. Id maximè produntfolitis lo- quendi formulis,& officiofis vifitationibusjad quas non ad- tm. mittuntur,nec afpirant,nifi qui aliquod in Republica munus gerunt, aut alibi gefsêre.ij enim in patriam reuerfi, etli pro- pria culpa officiis excidêre, folemni tamen fxpe Magiftra- tuum cultu inlignes prodeunt: & vrbani eos Magiftratus colunt , vifitationumque officia rependunt; & eorum K z intuitu »
76 De Christiana Expeditione intuitu multa concedunt, praefertim qui primos in literariís gradibus, publicisque fun&ionibus honores habuêre. Honor erg* S i qui Magiftratus cgregiè fuo defim&i munere, deque Zffmerí- Repub. bene meriti,ad aliud munus euehuntur,aut alia tos. qualibet ex cauía ex vrbe diícedunt, magnis publicè mune- ribus aífici.untur , ocreasque fuás, Magiílratus iníigne, ad perpetuum beneíicij monumentum rogati relinquunt, qux publico fcrinio incluía:, vnà cum variis in eius laudem ver- íibus ac fcriptionibus aíleruantur. Aliis, qui funt iníigniores, loco aliquo publico, marmor erigunt,iii quo eorum in Rem- publicam mcrita eleganti icriptione infculpta, ad pofterita-* tis memoriam perfeuerant. Nec defunt, quibus templa ma- gno publicè fumptU extruantur: arisque ftatux imponantur, ad eorum imaginem, quantum induftru fert artificis, acce- dentes. turn ceníus annuus, &: certi homines deputantur, qui perpétuos odores,& Temper viuentes lucernas accedant. Earn ad rem ingentia ex xrc campano churibula ftatuuntur, ' ad eundem ritum, quo ipfi Tua idola venerantur. Sedhunc tamen cultum à Numinis latria norunt eparare: nam a Diis multa petunt, his vrbanos tantum ritusn beneficiorumme- moriam periti exhibent. nihil tameniubium, quin è vul- go plures cultum vtrumque permifcent. Ad hxc templa (quorum plenae funt omnes vrbes, qu;que ísepe amicorum ftudio indignis etiam eriguntur) eertisemporibus itur, in- clinationes & genuflexiones exhibentr, edulia oíFeruntur, aliaque huiufmodi peraguntur. jUberorum Omnes Sinarum libri, qui de moibus agunt, toti funt tduc*tio, jn excitandis filiis ad parentum obferuaitiam, maiorumque venerationem. Et fanè íi externam illan pietatis fatiem in- tueamur, nulla gens alia toto terrarum rbe cum Sinis com- parari poteft, quod aliquibus indiciis cmprobabo. Solem- nem in aflidendo maioribus ritum obruant, vt nulla ra- tione in xquali litu,& longe minus ex auerfo confiftant,fcd ad íatus alteram; quem ritum etiam ifcipuli cum Magi- ftris
Apvd Sinas Liber L^ 77 ftris obferuat.Magna etiam veneracionc cum iis colloquun- tur, qui tenuioris fortunae font,ad obitum vfque eos, ctiam fudore fuo,quantum licet,laucè copiofeq; alunt.Sed in nullo funt religioíiores, quàm dum iis parentant, tarn in lugubri vefte induenda(in qua etiam à cçteris nationibus diícrepant) quàm in feretro quoque ac farcophago è materia pretioiiore concinnando: in apparatu fepultura:, quern verius pompam dixeris,pro facultatibus fortunifque, & fepe fopra vires af- furgunt. , ' L V G v b r 1 s Sinamm veilis non pulla,fed Candida eft. In lu&u parentum filij cãnabina vefte arperrima induuntur, " primis faltem mellbus;& ipfa forma talaris tunica:,pilei, cal- ceorum fatis abfona,primóque afpedu miferabilis.fone quo- que propè náutico renes cingunt,ad eum modum, qiio Pa- tres è D. Francifci família íblent. Inuiolabili confuetudine receptum eft,vt ludus patris aut matris in triennium protra- hatur.Cuius rei caufam in fuis libris reddunt hac, ^fuis pa- " um' rentibus,qui primo xtatis triennio eos vinis geftauerunt, tã- tóque labore educarunt,vicem repedant.In caetdlbrum pro- pinquorumludu contradior eft lugendi mora, prout quifq, vicinior,aut remotior fanguinc cuique fuerit: alias enim an- nuo fpatio,alias trimeftri terminatur. I n Regis,aut Regfoce,qua: quidem legitima eft,funere le- 'Punem Re. gitimum lugendi tempus etiam eft trienne, quaquauérfum ***' patent regni fines. Sed nunc regia indulgcntia ,quse publico edicto innotefcit, pro menfibus dies computantur, atque ita mefem vnum,regnum vniuerfum,moerorem de Regis mor- te conceptum, lugubri cultu profitetur. Fúnebres Sinarum f!ine~ ritus iufto volumine continentur,atque ita, cum aliquis è fa- mília diem fuum obit,fuperftites,ad quos fonus fpedat, eum librum confulunt,vt ad rituum prarfcriptum flmebris pompa procuretur. Eo in volumine non folum praefcribuntur, fed etiam fpedandae proponuntur,veftes, pilei, calcei, zon^,C£ete- rique ritus vniuerfi. K $ Cvm
jS De Christiana Expeditione Ritasfme- C v m vir aliquis primarius viuere defmit,demortui films, brisinobim ant fanguine proximus,cxteros propinqucs,& familiares li- vtrt frima- ^ejjQ admonet,mcefta verborum follemnium formula con- cepto, idque infra tertium quartúmve ab obitu diem, quo tempore farcophagum fabricanc, & eo cadauer includunt: turn aulam cândido panno,vel ftoreis infternunt ac veftiunt, in cuius medio aram extruunt, in ara farcophagum locant, & demortui effigiem. Ad earn aulam intra prseftitutos dies, quos apud viros primários quatuor quinquéve eíTe mos eft, propinqui omnes amicique conueniunt, ipfi quoque fune- bri vefte induti: alius poft alium qualibet hora diei venti- tant, &c in ara odores, binófque cereos defuncto locanc: qui vbi ardere coeperint, quaternis inclinationibus ac genufle- xionibus,de quibus fuprà fusè,demortuum cohoneftant:fed primum thuris tantillum in thuribulo ignito componunt è regione íarcophagi imaginifque propofitae. Interim dum hi ritus eajwbentur,defimcli filius vnus,atut plures,ad latus td- ftant iiminebri vefte candidati,modeíftè quidem,fed flebi- liter lameiHantes. Poft farcophagum omnis mulierum cjo- mefticarum turba,& ipfx quoque cultu lugubri, fed cortina tectas,incondite plangunt & eiulant. Sollemne quoque eft, & ab idolorum facrificulis in morem indu£tum,papyrum in certum modum concinnatam, imo etiam fericos pannos albi coloris exurererquod faciunt, arbitrantes,ie vita funftis ▼eftem miniftrare, in beneuolentiie cbferuantixque tefti- monium. . . tantra do- jq o n raro filij parentum cadauera, feretro inclufa,ad tres Wit multOS f | . /-y* /* • >ii n • 1 1 • fapeannos quatuorve annos domi aiieruantuuo enim ulo peilucido bi- inciufa ve- cumine ita rimas illinunt, vt minimè foetorem tranfmittant. Quo tempore in fingulos dies cibu illis. potúmque oiferunt, non fecus ac íi íuperefíent: nec filij eo tempore in fedilibus folitis,fed in humili fcabello confident, eoqj vefte alba con- tecfco. Somnum in le&icis minimè capiunt,fed in ftramineis culcicris fupra nudam humum collocatis, iuxta cadaueris farco nerantur. >
APVD Sinas LIBER I. -9 farcophagum: carne vefci nefas alióve edulio bene condito; vino minimè vtuntur, nec balneis, quin etiam ab vxorum confuetudine abftinent.Conuiuiis intereífe non licet,nec in- tra certos menfes in publicum egredi. Quod dum faciunt, fellam geftatoriam lugubri etiam pano inuoluut, aliaq; mul- ta faciunt,quae perfequi longum eflet.Ex ea tamen,quam di- ximus,aufteritate Temper aliquid remittunt, prout ad trien- nium têmpora pronius deferuntur. - - Qv o die funus effcrtur, propinqui & amici alio libello 1?une ris elet* inuitati,denuo conueniunt,omnes in funebri vefte Candida- l'° fJom' Z> d* ii€JCVt~ ti, ad funebrem pompam cohoncftandam. Ea in fupplican- tium morem inftituitur. Varix ftatux virorum ac mulierum, elephantum,tigrium,ac leonum,papyracex omnes,íed verfi- colores & inauratx prxeunt, quae omnes coram tumulo de- inde incenduntur.Funus etiam comitantur longa ferie ido- lonim miniftelli,&: profanarum precum recitatores:hi varios ritus ex itinere peraguntr& tympana, fiftulas, cymbala, tin- tinnabula,& alia mufica inftrumenta pulfant.Ingentia etiam ex xre campano thuribula baiulorum humeris geftata prx- eunt. Deinde feretrum fequitur magna pompa exornatum; nam fub ingenti conopxo variè cxlato,&: byifinis pannis in- figni a. quadraginta, & fxpe quinquaginta vefpillonibus ef- fertur.Illud fequuntur filij,pedibus incedentes,fed innixi bá- culo,velut iam prx luftu fatigati.Deinde mulieres,,intra can- didam cortinam geftatoriam ita inclufx,vt fpe&ari non pof- iint. Alix quoque mulieres fanguine remotiores fellis geftan- tur funebribus.Tumulos porro omnes necefle eft efle fubur- banos. S1 filiosabefledomocontigeritfub parentumobitum,in F^. abfy!' eorum aduentum tota lugubris pompa differtur. Porro farentiS re. cum de parentis obitu certior fa&us eft filius, ilvirfiierit primarius, eo ipfo in loco,in quo eum turn adeife contigerit, parenti coenotaphium excitat, & amicorum comploratio- nes excipit. Deinde in patriam primo quoque tepore reuer- 1k ' ' titur, 4
So De Christiana Expeditione titur,& eodem ritus denuo inftaurat,eo quem fuprà comme- morauimus ordine. Reuerti autem etiam per leges cogirur filius,quantumuis magnam gerat in Republica dignitatem, etiam Praíidum tribunalium,quos fuprà Ciamfciu vocari di- ximus,imò etiam Colaorum,domique triennem lu£tum ex- plere,nec antè ad priorem Magiftratum admittuntur.Sed id de folo parentum lu&u, non cxterorurn propinquorum ve- lim intelligi. Abhac porro lege, etiam in parentum funere, Magiftratus militares excipiuntur. - Di funil um S i aliquem extra patriam extingui contigerit,is cui funus exíra fa-curandum incumbit, nullum non lapidem mouet, nec vlli trium, ao- • i j • • • i mttm reue- lumptui parcit,ad cadauer in patriam remittendum, autre- hunt. uehendumjquo in auitum tumulum inferatur. Eum tumu- lo™ fepui- ]um familia quselibet peculiarem habet, in aliquo colle ferè txm. fuburbanOjCum ingentibus è mármore íepulcris, &: variis ex Mpitaphia. aduerfo ílatuis animantium,& hominum. Epitaphia quoque marmórea,íanè magnifica,erigunturaniis eleganti charaPe- re & fcriptione praeclarè à maioribus 1\idcm humatis gefta defcribuntur. Ad hos tumulos quotanis propinqui conue- niunt,diebus ad earn rem deputatis. Ibritus fuos exhibent, fuffitus accendunt,donaria explicant, Sepulum fúnebre in- ftituunt,pro regionis confuetudine, ianab omnibus fíeculis recepta. connubtoru jq 0 N paucis etiam ritibus connuba contrahuntur at- &fponfaliu I tituí. que íponíalia. V traque mteneris anis peraguntur ; nec fponfum à fponfa volunt xtate admodm difcrepare. Con- trapus hos parentes vtrimque componint, nec adeos filio- rum confenfiim exigunt:quos tamen filj aut filia; nunquam non admittunt. Primates omnes cum jrimatibus connubia mifcent,& familiarum paritatem exigur,in legitima coniu- ge eligenda. Quod ad caeteras pellices >e£fat, quas quifque habet pro arbitram,forma; venuftate prferuntur, nec gene- ris nobilitatem aut fortunas attendunt nam hae ferè pretio centum aureorum, &c fa;pe longe infriore comparantur. -' ' Plebei
Apvd Sinas Liber I. ^ " Si Plebci ac tenues vxorcm íibi preçio qurefunt, Sc quoties vo- Regis conti- lunt, cam venduiir. Rex verò, Regisque proles in connubiish,It" pofthabitâ fanguinis nobilitate, lolam corporis venuftatem fpeclar. Sed nec primates ad hxc afpirant connubia: turn quòd Regix coniuges & parum polTunt, & inclufx palatio, fuorum conipectui xternum eripiuntuntum etiam quòd de- lectu à connubialibus Magiftratibus habito, è 'mulcts pàucx ad Regias núpcias euehuntur. Vxor regis vna primaria eft, qux fola legitima dici poteft:prxter hanc Rex, & Regni lit- res alias nouem paiilò inferiores ducit,ac deinde alias trigin- ta i'ex, qua; omnes coniugali titulo gaudent. His accedunt alix numero maiore pellices, quae nec Reginx,neque coniu- ges appellántur. Eas inter, qux hlios pariunt, gratioiiores euadunt, &C maxirne parens primogeniti, qui regni iuccelTor appellatur.Id non apud Regem folum, Regiamque familiam familiare, fed apud reliquos toto regno. Primaria ilia coniuftx, fola menfx cum marito af- iidet, reliqux omnes (maximè extra Regios propinquos)an- cillx funt patrisfamilias, & legitimx coniugis pediftequx, quibus in alterutrius prxfentia ftare, non federe permittitur. Earum filij non fuam parentem, fed primariam vxorem ma- tron fuam vocant, & earn folam cum extinguitur, triennio lugent,eiufque funus,non proprix genitricis,curaturi,ofticiis fefe abdicant. ; I n connubiis religioíifíímè obferuatur, ne quis vxorem omnino ducat íibi cognomine, tametíi nulla fanguinis inter vtrumq; intercedat neceftitudo. Sinarum porro cognomina haudpaulò pauciora funt, quàm apud noftrates: neq; enim • mille numerantur.Nemini verò licetnouum aliquod cogno- men eiEngere, fed ex iis, queantiquo vfu recepta funt,vnum habeat oporret;& quidé illud à maioribus patrum, non ma- ^ trum ferie deductum,nifi fortè quis in alienam fuerit familiã & cooptatus. Àífinitatis & confanguinitatis gradus in diuerfo . .1 .1 • i • i r • • I • nitatis nul- cognomjne nihil attendunt, atq; ita proles luas connubio u r(ltio_ L iungunt
Christiana Expeditions iungunt cum màte ruis prQpinquis,in quolibet ferè gradu. sponfs. mUS p o n s a nullam fecum dotem defert: ac tametfi quo u d"' die in mariti domum pergit, multam fupelle&ilem fecu fc- rat, tanto apparatu, vt copioliores ea vicos oppleant, omnis tamen ilia fupellex mariti fumptibus comparatur,qui aliquot menfibus prius magnam pecuniae fummam dono fubmittir, k*t*Ut N a t a l i s cuique dies apud Sinas quotannis feftus eft, im' & munufculis, epulis, aliisque latiria fignis celebratur. Id maximè fit expleto anno quinquagefimo , ex quo tempore inter fenes computari folent, ac deinde decimo quoque an- no. Ad has celebritates filij, íi e literário funt ordine, ab amiris exigunt varia poèmata, fcriptiones, atque emblema- ta magno artificio confcripta, quibus parentum encomia continentur: ex his etiam aliqui libros edurit, & ípfo natali die aula: domeftica parietes ornant,aliófque vários ritus ex- hibent ei, cuius annis gratulantur. r ileum vi- Sollemnis etiam eft Sinis dies ille, quo filij virilcm riíem fu- mjcum per jetatem fumunt, non (ecus ac Romani olim iu- munt arca 1 r • • j i "p annum vi- uenes cumvirilem togam, pratextamexuti, mduebant. La gefimum. xtas ep. annorum ferè viginti, nam ad :d vfque temporis fo- lutam cafariem aluerunt. Maxima S e d maximè follemnis toto regn> celebritas, qua que ceie britas ab omnibus a que fe&is colitur, eft inni recurrentis ini- totius mm.Cium ^ prjmo nouilunio, & iterum prmo plenilúnio: turn enim lucernarum eft feftiuitas, ideo quo d in fingulis adibus ingeniofas aliquas lucernas accendit vnufquifque, varia ar- te extru&as è papyro, vitro, velo, quibus venalibus per eos dies plenum eft forum, è quibus earn fibi eligit, qua cuique maximè arriferit:&: fiepe aula ipfa ardere videntur, difpoii- tis quaquauerfus lucernis. Imò per e« etiam dies, noòtur- nis horis variè concurritur, &: lucerne in draconis morem fibi mutuo innexa, à bacchantibus crcumferuntur: multa itidem fulphureo puluere ludicra, &: :efti igncs difplodun- rur, iisque domus ac vici ardent infigii fpectaculo. Be
Apvd Sinas Liber I. 83 De corporis lineamentes^mltu.habitHque^ aliii apud Sinai conjuetudine receipt is. Capvt octavvm. ft • IB I n i c a gens fere albi coloris elf,nam nonnulli è pro- color albas. uinciis Auftralibus ob vicinitatem zona: torridx fub- fufci fane.Barba illis rara eft, quibufdam nulla, pilis hirtis, &c **rbar* ™- abfque cincinnisfterò etia erumpit,nam triginta ferè annoru r"" iiuienes cú noftratibus,dum viginti attigerunt, conferri pof- funt:barba,vt &: capillitiú vniuerfum,atri coloris eft, &: apud Sinas turpis eft rufa cadarics.Óculos habet anguftiores, oua- Lineament# lis figura:,nigros,atque prominentes.Nafus admodu exiguus faciei' vix prominet,aures mediocresfin prouinciis quibufdam facie habet ferè quadratam.Multi à Cantonienfi & Quam-fi pro- uinciis in vtroque digito mínimo pedis,binos vngues habet, quod apud Cocincinenfes coram èõterminos omnes videre eft,fortaíTe olim,fex in iingulis pedibus digitos numerabant. Mylierf.s omnesfunthumiliorisftaturar,&magnam Mulierum partem r^uliebris èlegatite ftatuunt in pedum paruitate. Qua^'" h"~ ex cauía à prima pueritia pedes arftiifime fafciis obuoluunt, ncíuccrefcant libere, atqueideo, ininceffutruncaspropè iudicâris.Has fafcias per vniuerfam vitam adhibent.Id vide- tur fapientis alicuius inuentum fuifte, vt eas domi confine- • rét, ne facile per vicos curfarent,quod fceminas decet inpri- mis.Viripariter acfceminx capillitium alunt, nec vnquam tonforem adhibent, puéri tamen ac puella: in prima Rtate circumraduntur,& folum in vertice comam nutriunt, idque ad annum ferè ipdeinde crefcendi ad libitum faciunt fa- cultatem,fed palfos crines ad annum vfque vicefimum fupra humeros foluunt,dum virili pileo iníigniutur,vt fuprà. Pleri- sacrificuij que etiam facrificuli oftauo quoque die caput,&: barbam ra- '^"Urbam. dunt. Adulti iam crinem colligunt pileolo è fetis equinis, L z vel \
84 - De Christiana Expeditione vel capillis humanis, aut etiam filis ferieis intexto in retis morem: in vertice pertufus eft pileolus, è quo capilli, quia longiores, educuntur, & elegantem in nodum colliguntur. Fceminae hoc pileo non vtuntur,fed capillitio in nodum quoque colle&o, ornatum ex auro argentove ac lapillis, denique floribus componunt.Inaures geftant,fed annulis di- gitos non ornant. O Tunicas ta- V i r i paritcr ac foeminac tunicas talires induunt.Eas vi- lares in- rj a(j pC(£pus duplicatas,intimam partem :afcia,fub axilla fini- ftra, fupremam fub axilla dextera fubligmt , fceminae in me- dio pcclore vinciunt. Vtriique Lxiores longioréfquc communes funt, quales in Italia Venercrum eile folent ,fed fceminis manicae ad manus patent, viris ar&antur, nee nifi pilei, quantum educendis manibus fatis eft, aperiuntur. Pileos viri eleganti opere variè concinnant;optimi habentur, qui è letis equinis contexuntur. Hyberno coelo è lana pileos, aut etiam calcei, ex holoferico geftant.In calceis maximè: à noftris difcrepant. Viri eos byflinos , &c holofericos, variis è ãlo fcrico mxan- dris,& flofculis ita concinnant, vt etian noftratium Matro- narum elegantiam fuperent. Calceos è >ellibus, non nifi farx vulgi geftat;& in foleas etiam vix pellen adhibent, fed eas è confarcinato panno confuunt. later at omm Literatorvm pilei quadrati funt, aliis non licet filei. nifi rotundos geftare. Singuli matutiris horis dimidiatam ,n minimum in pedendo componendóqie crine confumunt, Tibul,a. quod noftratibus eifet permoleftum. Solent etiam pedes ac tibias longiifimis fafciis obuoluerennde fit vt tibialibus fem- indujla. per laxiifimis vtantur. Indufia noftro more non habent, fed eius loco intimam tunicamad carnem è cândido panno ge" VmbelU. ftant,& corpus fiepe lauant. A famulc vmbellam grandio- rem fibi contra Solis radios,& imbres seftari faciunt,tenuio- res ipfi fibi minorem ferunt. Nomina & A g a m nunc deconfuetudine apul Sinas recepta circa cognomina propria fingulorum nomina, qux noftris plane inaudita vi- debitur.
Apvd Sinas Liber I. debitur.Cognomen habent,vt dixi, antiquum & immutabi- le, fed nomen non item, nam íibi nouum fingunt, & femper aliquid iignificat, quod etiam cognominibus conuenit. Id nomen vnico charadere fcribitur,& vna,quod idem eft, fyl- laba effertur, è duabus tamen fyllabis conftare poteft. Pri- " mum parens filio indit,fed folum II mafculus fueritmam fee- F
86 De Christiana Expeditione nis nomen vocant. Porro cum alius alium oífícij caufa viíir3 tametfi cognomen Sc nomen illud minus libello infcribat hofpes,à viíltato tamen Sc viciiTim interrogatur,quod lit eius nomen honorificum,vt eum,íx opus fuerit, poílic ilne iniuria compellare. Atque ideo aliud. nomen grandius, quo ipii nos compellent,oportuic nos aecipcre, fupraid, quod in Baptif- mate accepimus. Antimita- Ant i cvviTATVM funtftudioíiílimi. Statuisantiquis -th^adio- carent.Tripodes ex aèrc campano propter ferruginem, vetu- ftatis teftem,in pretio habent, vt criam vala antiqua è creta, aut mármore,quod íliprà Iafpidem vocauimus.Pi&uras illu- ílrium pictorum rebus omnibus anteponunt, qua: foi o atra- mento,non aliis coloribus,lineamenta defcribunt.IUuftrium quoque fcriptorum characteres, Sc infcriptiones in charta pannóve deícripta:, ipforum fcriptorum ligillo munira-, ne fraus eífe poílit.-nèque enim antiquitatis; imitatores aftutilTi- mi defunt, qui ab impends emungunt, in rebus viliífimis, quos deinde deprehendunt male collocatos. .Magistratvs omnespropriun habent fuimune- lifioJilfir.-ris figillum, ab Humvuo Rege illis tralitum. Quacunque gularh. iuridicè fcribunt,obfignant colore rubD dumtaxat. Hocli- gillum fummo ftudio conferuant: fi enm illud perdiderint, non folum Magiftratu excidunt, fed :tiam acerrimè pu- niuntur. Et ideo quoties domo egreduntur, fecum illud deferunt intra fcrinium clauis, & alterus ligilli fide muni- tum , illúdque à fuo confpe&u nufquam remouent: do- mi vero dicuntur no&urms horis illud Tub ipfo ceruicali af- feruare. • seiu ge- V iRt graues minimè pedibus per viços incedunt, fed ftatoria. pcqa geftatona vehuntur cx omm partcocclufa, ncc à pra- tereuntibus fpe&ari pôflunt,nifi partem anteriorem aperue- rintjqua in re à Magiftratibus differunt, ipfi enim fellis eue- huntur omni ex parte patentibiis.Matronas quoqiie fella ve- hi mos eft #cclufa vndiq;, fed ex ipfa figura facilè à virilibus fellis /
Apvd Sinas Liber I.- 87 fcllis diftinguuntur. Rhedas carpentáque per leges habere lion licet. v V r b e s nonnullx in medio fluminum & lacuum extru- &x viTuntur,vt in medio mari Venecia. In his vrbibus cym- minibus ex- bx perelegantes per vicos nauigant.Et quoniam vniucrfa re- gio fluuiis canalibúíque diftincla eft,ad iter nauigiis vtuntur frequétius,quàm noftrates, &: hunt verè commodiora & ele- gantiora.Sed ea, quibus Magiftratus (quod Temper publico fiimptu fit) vehuntur, ita magna funt, vt integram familiam nulloTuoincommodo vehanc,ac fi domi Tux verfarentur:in tiflimltfr* iis cnim varix Tunt ftationes,aula,culina,cellar,exque ita ele- ganter exornatx, vt principum virorum xdes, non nauigia cile videantur.Ita fxpe contingit,vt ad inftituendum Tolem- ne epulum,in huiufmodi Te nauigia recipiant, quoniam eo- dem tempore, per ilumina lacúíque non fine voluptate va- gantur. Incus fplendido illo bicumine,Lufitani vo- calic, omnia collucent,variis diftin&a coloribus,ipTxq; cxla- turx fixis locis aptè inauratx,oculis blandiuntur,vti naribus varij fiiffitus & odoriferx mixtiones. Magistros ornninoreligiofius,quàmnoftrivenera- Venetutio tnr,ac tametfi alter alteri per vnum diem Te Te pro diTcipulo Jf". iubiecerit in qualibet Tcientia vel arte, per vitatti deinceps vniuerTam eum Magiftrum appellat, & pro Magiftro colit: namillinon nifi ad latus in quoli bet congrefili aifidet, Magiftralibus eum titulis ac ritibus cohoneftat. A l e aludus,atque chartarum, quem etiam in has partes vi'us inuexit, plebeius eft & vulgaris. Grauiores Tallendo latrHriculo- tempori,&: ludicro etiam quxftui adhibent latrunculos, no- rum ftris non omnino abfimiles.In his diTcrepant. Regius enim calculus nunquam egreditur quatuor cellulas Tuo loco vici- morcs/ed neque literati duo Regis afleiTbres.Regina carent. Alios porro duos habent cálculos non parum ingenioTos, quos ipfipulueris bellici lebetes vocant, ij equos duos prx- cunt,& pedites TubTequuntur, qui in his duabus cellulis vna cellula t \ I
88 De Christiana Expeditione ccllula prxcedunt.Inccd.it hie calculus eo fermè modo, quo turriti nofbrates elephantirinimici tamé exercitus dudtorem Regem non petit,niíi inter ipfum & Regem,qui petitur,alius iit calculus,vcl propriuSjvel colluforis.Hinc fit,vt tribus mo- llis ictum vitare poffit Rex appetitus, primúm exigua, vt ita . loquar,corporis declinatione, & honefta fuga in proximam cellulam vel ftationem,deinde Óppoiltu alterius calculi; po- ftremòíi penitus nudet latus , iubèátque facelfere militem fuum,à quo tegebatur. • nusiud'S'á Gravissimvm intereosludigrenusefthuiufmodi. Hijfmtm. In alueo trecentarum cellularum plureis, ducentis çalculis colluduntjè quibus alij candidi funt,âlij í atri. His calculis al- ter alterius cálculos procurar in mcdiutm alueum relegare, vt reliquis deinde cellulis dominetur;adl extremum qui plu- res in alueo cellulas iibi ílibiecit,victor aqipellatur. Hunclu- dum auidillimè arripiunt Magiítratus,, & fepe maximam diei partem ludendo confumuntjnam intttèr ludendi peritos, horam integram Indus vnus tenet. Quii perirus cíl,tametíi alia nulla re infignis fuerit,ab omnibus colitur,.& euocatur. Imo nonulli etiam eos íolitis ílbi ritibus magiítros t;. legunt,vt ab iis accuratè huius ludi rationem edifcant. ãorum re- IN plectendis delidtis remiííiores videri poííunt,maximè mijftor. jn furto,niíi vis interueneritmeque enim vnquam morte ple- ctirur.In fecundo furto, cautério íimul ,& atramento duos characteres brachio inurunt,quibus inntitur iam iteratò fu- ZowJa ratum;cum tertiò deprehenditur, in ipfo vultu eodem cau- puniatur. terio inuritur,li denuo deprehendatur, pro ratione delicti,& quoties cum deprchendi contigit, acrius remiiliúfve vapu- lat,aut ad triremes damnatur,{patio tcmsoris à íegibus prx- llituto.Ideo latrunculis omnia plena fun,maximè ex iníima vulgi fecc. ; ~E.xr.thu. S i n g v l í s in vrbibus no£tu per vios píura hominum millia excubant,&: certis interuallis pelun pulfantes,per vi- ços obambulant,ac licèt ipíi vici noctu erè cancellis ac re- • f pagulis
Apvd Sinas Liber I. 89 pagulis occludantur,non rarò tamen domos integras nofhir- ni fures depraedantu r:id ex eo contingit, quòd ipfis excubi- toribus excubias addi oporteret, quoniam ipfi vel fures funt, ' vel fum focij. Cum i nobis audiunt habitatiilimas in Euro- pa ciuitates nullas aducrsus flires vrbanos, fed aduersum ho- ftes externos excubias difponere, obdupefcunt. Ipfae etiam vrbes,licèt in altiflima pace, medióque in regno fint, quoti- die fub no&em occluduntur, & claues ad vrbis Pracfebbum deferuntur. De ritibuj apúd Sinai fuperJlitioJii,& aha erronbus. i Capvt nonvm. Apite infequenti de fuperftitiofis ritibus cuilibetafua"nm. fedfcx propriis ageturjnúc verb aliquos ex iis attingam, quos omaes ampleftuntur. Sed primum eos rogo, quihaec duo capita lefburi funt,vt ex iis,quae dicentur,anlam arripiát condolendi, Deúmque pro huius gentis falute deprecandi potius,quàm ftomachandi, aut de remedio defperandi, me- mores,hos populos tot iam retro lapiis annorum millibus ita Gentilitatis tenebris obuolutos, vt nullum vnquam,aut for- taífe vix vllum Euangelicae lucis radium aipexcrint. Cui ni~ hilominus ab innata genti folertia, diuináque bonitate, tan- tum adhuc fupereft luminis,quod a. natura accepimus, vt fa- cile miferiam fuam agnofcat,ac fateatur, fed adhuc modum ignoret,quo fefe poilit expedire. .Nvilvs totoregnofuperftitiofusritusita latèperuafit, iicut is, qui in obferuandis diebus horífve faftis nefaíhíque dUhorh,fa- verfatur, vt ad temporum normam negotia fua omnia mo- derentur. In cum finem duplex faftorum index quotan- nis excuditur, ab Regiis Aftrologis auòboritate publica con- feri ptus ;vnde tantam haec impoftura veritatis opinionem M fibi
90 De Christian a Expid itione ílbi arrogar. Horum faftorum libelli tnto numero diftra- huntur, vt eo null# non xdes op picante. In his in dies fin- gidos adfcribitur, quid faciendum, à qo abftinendum, aut in quam horam difterendum quodlibetex iis negotiis, quae intra manuum fpatium cuique poifunoccurrere. Pr.£ter hosindiculos,alijfuntaiftrufiores etiamli- bri, be fallaciores magiftri, qui alia nula re quxftum qux- runt, quàm dierum horarumque electiuie iis prxicribenda, à quibus confuluntur: &: ne cui define prxdi&ores, pretio etiam viliore mendacia diftrahuntur. Nec rarò contingit, vc molem aliquam extru&uri, in muitos dies operis initium^ aut iter fa
i Apvd Sinas Liber I. 91 ignotos in audicntium concionem immittunt, à quibus pa- Jàm aíTeritur ,.fibi eo praedicente ex ordine omnia contigif- fe: alias aliis circumforaneis pretérita multa rcuelantibus, inpofterum collegae annuunt magno cum applaufu. Ynde fit, vt plures in fraudem inducti ab iis, fortunam fuam ex- plorent, & audita pro oraculis excipiant. Alia etiam fraude opinionem fibi comparant veritatis. Manufcripti reperiun- tur indices, quibus integra: ciuitatis, per vicos atdesque di- lfribure familiie breuiter defcribuntur. Eos hi circumfora- nei exfcribunt, aut comparant non magno pretio, atque ita licèt externi fint, horum commentariorum fide narrant fin- gulis; quam familiam hactenus alnerint, quid iis plures iam annos contigerit,aliaque huiufmodi;deinde collefta ex pre- teritis fide, futura predicunt; turn in alia fe loca conferunt, fidem fuam fortuna: committentes. Tantum porro multi pradiófcoribus his tribuunt, vt ipfe metus fidem faciat, nam ii predi&um iis fuerit, tali eos die morbo corripiendos, is vbi aduenerit dies, in morbum incidunt, ac vi metus affli- £ti, cum atgritudine, aliquando etiam cum morte col- lu&antur. E quibus euentis impoitoribus aucfcontas non parum accrefcit. — N e c nulli dsemoncs ipfos confulunt, & familiares, vt & vocant, fpiritus apud Sinas funt non pauci, cá que res plus Numinis, quàm daemonum fraudis vulgo habere creditur, fulmt. fed ab his ad extremum omnes in fraudem inducuntur.Eo- rum oracula infantum vocibus, aut etiam brutorum cxci- ipiuntur.Preterita ipfi & abfentia more fuo cuulgant,vt non abfimilem vero faciant earn, qua future prenunciant, falii- tatem. Sed neque hxc fine fraude pronunciantur. H a c porro omnia cum noftris etiam Ethnicis commu- nia fuiffe legimus, vnum eft quod Sinarum proprium ài-^xtruendU, ci poteftJd in eligenda area,ad aedes priuatas,&: publicas ex- truedas,aut ad cadauera humanda,eamq} area conferunt cu capite, cauda, pedibus variorum draconum,quos huic noilro Mi lolo
z De Christiana Expeditions folo fub ft ratos viucre fabulantur; à quibus oinnem aduer- fam profperámque fortunam non familiarum. folum,fed vr- bium,prouinciarum, totiúfque regni credunt dependere. Et ideo in hac velut recôndita fcientia,multi etiam viri primo- res occupantur,8£ procul,cum opus eft, euocantur; maximè cum publica: quaedam turres, moléfve, aut machinac in eum finem extruuntur,vt proípera fortuna acceríãtur,&: infortú- nio publica exterminentur.Non (ecus cnim,atque Aftrologi ex infpe&is fyderibus,ita hi Geologi ex imotium, fluminum, agrorúmq; fitu,regionum fata metiuntuir,aut verius mentiu- Atu fuper-tur.Et fanè nihil abfurdius inueniri poflVe dicas.Nam ex ianua ^d!fíinmjUr' *n ^ianc aliiimve partem obuerfa,è dcdmcendis per atrium ad dextram, aut laeuam imbribus,ex fenefttra ex hac vel ilia par- te aperiri folita, ex eo quòd è regione t illiterati colunnquin etiam Rex ipfe,&: vniuerfi Magiftratu% regnique Optimates. E x his facilè colligere licet, quot ex auium garritu au- guria, quàm foliciti primi matutinis loris occurfus, quàm fuperftitiofae folariurri radiorum vmbae priuatis teftis ex- cepto:. Hoc vno verbo dicere fufficic, quicquid infortu- nij priuatim fingulis, & publicè vrbibis, prouinciis,regno- que vniuerfim acciderit , id omne aaierfo fuo fato, aut 1 ■ rci .7
Apvq Sinas Liber 1. rei cuipiam arrogant,in domibus, vrbe, metropoli, aut re- gia perperani collocatx ; pro eo quòd eos oportebat in tot fcelera , quibus è coelo priuatim & publicè vindi&am euocant, fuorum infortuniorum caufam iuftiífimè de- . riuare. v ' .« . - Adscribam nonnulla,quxSinxleuioraducunt,imò. vero (fi Deo placet)in laude ponunt,vt de ceteris fiat conic- chira, iterum obteftans eos,qui noftra hxc legunt, vt tanto impenfius Deum pro gentis huius falute deprecenttir,quan- to denfioribus ignorationis tenebris eft inuoluta, minus quidem propteréa damnanda, haud paulò tamen minus mi~ feranda. Permvlti fuiit,qui,quòdmuliebri confortiocarere Serui(u. minimè poífint,feipfos viris copiofis in feruos tradunt, vt ex ancillis domefticis vnam fibi copulent coniugio,vnde fit, vt etiam liberi perpetuam contrahant feruitutem.. Alij cum ad coémendam fibi vxorem habeant nummorum fatis,eam fibi pretio comparant, fed crefcentem deinde familiam cum vl- trà fuftinere non poífint, filios ac filias in feruitutem diftra- vt- « /+ \ • /• f • • • r\ • 72&L6S pVOpft*- hunt eo rere pretio, quo lus aliquis aut tnfte íumentum vx- nu»t. nit,quod ad duos tréfve aureos excrefcit, id quod etiam fa- ciunt extra carioris annonx anguftias>& in perpetuum filij à parentibus feparantur, liberúmque fit emptori, qua maxi- mè in re velit, íeruo vti. Hincfit,vthoc regnum feruis re- CoíM f*r~ dundet,non iis belli iure captis, aut aliunde importatis, fed naculorum vernaculis & ciuibus. Non pauci etiam extra regni fines ab vnde\ Lufitanis Hifpanífque exportatur in perpetuam extra folum patrium feruitutem. Tametii hoc maximè medio Deus vti- . tur,vt Sinas complures ab dxmonum feruitute in Chriftia- nam transferat libertarem. S e d hanc venalium liberorum negotiationem duo leuio- rem reddunt;multitudo fcilicet plebis tenuioris, qux no nifi fummo fudore ac induftria fe fuftinet, & ipfa feruitutis ra- tio omnino molliorac tolerabiiior apud Sinas, quàm aliam M ? vllam - " .
94 Christiana Exçeditione vllam nationem: & quia fe quifque redimere poteft eo pre- tio quo veniit,quoties ei facultas fuerit.Grauius omnino ma- lnfantes fa- lum, quod fequitur. Nam in quibuiaam prouinciis infantes, melius aquif potiftimum fccmiuas, aquis praefocant, quòd eas cducare fc ps.foamt. ^0:|pe defperent. Id quod etiam apud non intimam plebem inualuit,eo mctu deterritam,ne inde vrgente inopia,venales liberos exponere,ignotifque tradere cogantur.Hi ne tint pa- rum pij, crudeles tinnt. Sed hanc fauitiam inter cos minus Metempfy- atrocem fecit error ille, qui animorum metempfychoiis ap- encfts errou pe|]aturjclum eiiim animos mortalium ex aliis corporibus in alia tranfmigrare áfbitrãtur,immani faeuitia: praetextum pie- tatis aftruunt, dittitantes fe liberis prodeffe, dum eos ma- dtant j hac enim illos ratione tenuioribus fuse família angu- ftiis edu£tos,in pinguiorem fortunam citius nafcituros.Hinc fit,vt hac libcrorum carnificina minimè: rcmotis arbitris,fed confciis omnibus peragatur. Multifbu S e d ad hanc barbariem accedit etianm alia immanior,qua Taemanuf fihi complures violentas manus inferunir,vel boqorii defpe- inferunt. ratione malorúmque perpeflione fatigatijvel vt inimicis fu is impotenter fane,no minus ftolidè,agrè faciant: multa enim in annos fingulos hominum millia ferunt, virorum ac mu- lierum feipfos in campis, vel pro aduerfarij foribus, iniefto in fauces nodo,prafocare,aut in flumina infilire,hauftóve le- uibus aliquando ex caufis veneno libi vitam eripere. Nam ex eo quòd Magiftratus deinde feuerè in eos animaduertant, qui caufam dediífe defperationi à demortui propinquis ac- cufantur,fit vt alia ratione fe vindicate non pofie exiftiment. Attamen funt non pauci fapientiores Magiftratus, qui nul- lius caufam,lege lata,ftifcipiunt,qui violentas fibi manus in- tulerit,hine multorum vita conferuatur. infantum A l i v d immanitatis genus in Boralibus prouinciis in cnftrafío
Apvd Sinas Liber 1. . . # coiloquuntur,quin imo tota ferè Regni adminiftratio in ho- rum femiuirorum manibus verfatur. Ex iis porro intra pa- latij regij fines ad decern millia numerantur, omnes ferè plcbei tenues, illiterati 5c in perpetua feruitute educatihe- betes denique funt ac ftolidi, nec minus impotentes ac ine- pti ad rem quamlibet grauem animo concipiendam, nedum perficiendam. Leges porro infligendarum pcenarum pro deli&is, etit vltra ius non funt afperae,nihilominus arbitror non paucio- res à Magiftratibus mactari contra leges, quàm qui debitam legibus vitam amittunt,quod ex inolita huius regni confue- tudine oritur. A Magiftratibus enim quibuflibet fubditi nul- , .... r • r i • la pramij íuris aut iententise forma vapulant,quoties in men- tem cuique venerit in hunc modum. In publico tribunali proni toto corpore procumbunt, nudatifque cruribus fupra genua infra nates,arundine duriifima per medium feda, di- giti craftitie, quatuor lata, duas vlnas longa verberantur à miniftris,fufte vtraque manu correpto atrociílimè, tametíi idibus non plus decern, fummum triginta pledantur, nam ftepe primo idu laceratur cutis, Sc nonnullis carnis fruftula difliliunt,ex qua verberatione multi pereunt;multique vitam largitionibus redimunt exigentium contra ius fafque arbi- tratu;tanta enim Magiftratuum dominandi libido eft, vt vix quifquam rerum fuarum dominus eíTe queat, fed omnes in continuo metu verfentur,ne qua fibi calumnia,fua bona eri- pianmr. Adhsec ficut haec gens fuperftitionibus, vt fuprà di- dum,deditiilima eft, ita veritatis parum amansjetenim non niii magna cautela & circumfpedione opus eft,vt alter alte- ri fe credat. • Hoc eodem metu perculfi hoc feculo Reges à publico abftinent,&: cum olim è palatio egrediebantur non niii mil- le induftriis tuti id audebant, nam vniuerfa Regia in armis erat, difpofitis per eos vicos excubiis, qua tranfitus erat, 5c per alios vicos,quibus in priores iter effe poterat, nec folum • • 1 *. vidcri
V 96 De Christiana Expeditione videri fe nan ílnebat, fed neque fciebatur qua lc&ica vehe- retur,nam plurimse geftabãtur.Dixiíles curo non inter clien- tes,fed inter hoftes regij fanguinis cupidiííimos iter facere, E régio fanguine prognati tametfi omnes fumptu & infoiiti* eo~ ^rari0 publico, quod fuprà dixi, fuftincantur, tamen curo ru cjttifunt e. ,r X r . > régio fan- iam acl icxaginta millia excreuennt, & continuo augeantur, gume. máximo funt oneri Reipublicae: nam cum ab oroni munere - publico remoueantur, otioíi funt omnes, &>laxiori vita: de- diti,&i quoties poífunt, impotentius infolefcunt. Ab his íibi Rex cauet nihilo fecius quàm ab hoítibus, nam habent ipíi contínuos excubitores, nec ab nominata cuilibet ad habi- • » tandum vrbe egredi poífuiit, iniuífu Regis; íi fecerint, atro- ciífimis pcenis fubiacent:nulli tamen exiis licet in Regiis vr- bibus Pequino & Nanquino commorari. Exten àsi-Nemini miruinvidebitur,eos,
Apvd Sinas Liber I. - 97 bus intra palati j exterorum fepta, vcluti brutorum ftabula, recluduntur. Ad Regis al pedum nunquam admittuntur; cum paneis è Magiftratu, fua negotia tradant. Cum exter- nis autem extra regni fines nemo, nifi certis temporibusac locis , agere permittitur, qui fecus fecerint, abfque publica facilitate grauiifimis poenis pleduntur. D v c e s ac milites, qui belli pacifve tempore fuis locis < . r 1 • /* 1 1 , militum cn~ excubant, lpfi quoque excubitores luos habent, ne quid re- rum nouarum moliantur. Numerofos cxercitus nunquam vni Duci tradunt. Omnes funt in Senatus Philofophici po- teftate. Ab hoc exercitu ftipendia penduntur,&: commeatus fuppeditantur,atque ita non in iifdem manibus milites funt, &: militaris apparatus,vt hac ratione fecurior lit cuiuique fi- des. Nulla gens sequè vilis atque inerseft, quàm militaris. Miíêri funt omnes qui arma tradant: quos neque amor pa- mfira. trix, nec in Regem fides, nec honoris cupiditas ad arma vo- cat, fed fola fpes vitx fuftinendx, non fecus ac fit illiberali quolibet opificio. Maximam partem regia funt mancipia, vel propriis vel maiorum fuorum fceleribus perpetuam fer- mentes feruitutem. lidem quo tempore à bellicis exercita- tionibus vacant, infima quxque otficia, baiulorum, mulio- num, & inhoneftiora etiam feruitia excrcent. Soli Duces ac Prxfedi aliquam inter cxteros audoritatem adipifcun- tur. Eorum arma, fiue quibus fe tuentur, fine quibus hoftes ^1^#. offendunt, omnino funt parum noxia. Et fblum fucatum - aliquem prxferunt apparatum, ne in militaribus luftris in- ermes appareant. In quibus luftris, à Philofophicis Magi- Mftes v*- ftratibus, &£. milites, & ipfi Duces modo, quem íiiprà expli- Mt' . cui, vapulant inftar puerorum in ludo literário, nulla di- gnitatis & conditionis habita ratione. Duplex si- C l a v D A m hoc caput duplici Sinarum,vt aptè loquar, »*rum ,nf«- infania, qux in omnes xquè regni prouincias penetrauit, & "'onfiZTcu- multos maximè magnates inuafit. Argentum alia intendit , é» j O O tYtlTYMJYt /# ex alio aliquo metallo elicere; alia ad vitam, exclufa morte, N adfpirat,
98 De ChristianaExpeiitione1 adfpirat immortalem. Ambarum rerun prxcepta à veteri- bus quibufdam, quos ipfi in San&orun numero habent,in- uenta primum, deinde etiam tradita faiulantur, quos poft multa prxclarè & vtiliter gefta, in ccelun euolafte cum ani- ma llmul & corpore,poftquam hie viuee piguit, mentiun- tur. Hoc feculo vtriufque fcientix,veriis impofturx, volu- mina in immeníum excreuêre, alia tyfis excuía, alia vero manufcripta. Sed hxc plus fibi auctoritatis peperêre. A c de priori quidem infaniae generc nihil aliud dici po- teft aprius,quam cupidiifimos illos alchimiftas,fuas etiam in fumum conflare fortunas, nedum quas ambiebant adipifci. Ditiffimi enim quique poll exhaufta multa aureorum millia in huius fraudis apparatu,quotidie in confpe&u omnium ad extremam inopiam rediguntur. Qui verb funt in hoc gene- re feliciilimi, adulterinum argentum ita conflant, vt in er- rorem imperitiores paucos inducant,prxterquam quòd om- ni literarum ÔC virtutis exercitio prxterrmiffo, dies no&esqj fornaces affiant, vt in nouam aliquam ffraudem vel alios in- ducant, vel ipfi inducantur, libros etiam magno fumptu tranferibentes , & varia huius artis inftrumenta compa- rantes. Fraus Al- F o r n a c i s huius & Vulcanise fraudis non defunt in- chimijt*ru. numeri Cyclopes: alij corporis cultúíque nitore veritatem mentientes, alij etiam mendici fub habitu fordido, fallita- tem occultantcs, horum continuum eft exercitium, qua lu- cri fpes afflauerit, circumferri, &: artis huius cupidos vanis pollicitationibus in fraudem inducere.. Omnis porro horum circumforaneorum induftria in hoc coniiftit, vt aliquo artis prxludio perfuadeant, fe id, quod fperatur, poffe perficere, turn enim loculos ad faecem emungur t, vt ea, qux funt ad apparatum neceftaria, omnémque Yilcaniam fupelledti- lem comparer; fed quo die minus crelitur auolant harpyx, nec vltra comparent;nihil autem rclirquunt, nifi ficcos iam loculos, &c in vfurariorum manibus jignora debitorum.Et habet if /
Apvd Sinas Liber í. habct hie infanix morbus hac phrcncfim, vt tametfi ad hue modum iam fçpius quis fortunarum fuarum infignem iaòtu- ram fecerits non ideo fapiat aut contineri poifit,quin ab alio aliquo aftutiore circumforaneo fimilibus fe denuo pollicrta- tionibus deludi finatjatq; ita vita vniuerfam cõplures in hac fpe perdut curis pallidi,& euêtis triftes,necfe tame vnqua ab vllo vel propinquo vel neceflario ad metem reuocari iinunt, Alter infanise morbus nonnuquam cum priore repe- Ad immor~ riturannexus.Et quoniamad immortalitatefuaptenatura, ftudium gniuius 3.dipir3.t5itíi etiaxn víros primores &c in ium- adfpira?it. mis Magiftratibus conftitutos inuadit.Hi pofteaqua in hac vita, quas fperare poterant opes,dignitatésq; fuêre coníecu- ti, nihil aliud fibideeíTe putant ad beatitudine,nifi qua ratio- ne hçc vna cum immortalitate coniungat,atq; ideo conatus omnes ac ftudia in vnam hanc rem conferunt.Et quidem in hac regia Pequinêíi,in qua degimus,pauci iunt omnino Ma- giftratus,Eunuchi, caeteríque primores,qui non hoc infanix morbo laborent.Et quoniam non defunt difcipuli,ita nequc Magiftri fupetioribus tanto chariores, quanto immortalita- tis per fe maius eft ftudiu,& acrioribus igniculis excitar am- bientesrquem vero femel hxc infania corripuerit,nihilo fa- cilius fuperiore curatur. Ac tametfi quotidiehi immortalita- tis veditores mortalitatis debitum exfoluant,non eft hoc ta- men fatis ad miferos mortales ab hoc prxpoftero immorta- litatis ftudio reuocandos:arbitrantur enim fe feliciori fortaf- fe fortuna vfuros,& quod aliis nocuit, ftbi fortaife profutu- rum,neque omnino adduci poifunt vt crcdant id extra hu- mana; induftrix facultatifque limites conftitutum. In Sinicis Annalibus legitur, Regem ex antiquioribus vnu hac infania vfq; adeò correptum , vt non line mortalis vitx mortalitatis detrimento vitam procuraret immortalem; id quodfxp contingit, vt dum ad longiorem vitam adfpirant, breuio- rem efticiant. Is quorundam impoftorum arte iam libi poculum parauerat, quo haufto plane fe immortalem fore r 1 N z arbitra
too De Christiana Expeditione arbitrabatur, nec ab intimo fuo amico ab eo exhauriendo rationibus fanisque confiliis deterrebatur. Quod vbi aduer- tit amicus,cum Rex fortè vultum tantifper aucrtiíTec, pocu- lum clàm arripuit, & impigrè exhaufit. Excanduic extern- plò Rex, & iam ftri&o mucrone mortem intentabat, quòd ilbi immortalitatis poculum eripuiílec. Amicus vero intre- pidc refpondit:Exhaufto immortalitatis poculo etiam vitam eripi milii pofle putasíEt fanè fi eripi poteft, nullum crimen admiíi,neque enim ego tibi immortalitatem eripui,fed frau- de liberaui. Quibus di&is Rex illico ac»« > Sinas iam inde ab initio fupremum vnum adombant. Numen adoraíle, quod ipii coeli Regeim appellabant,vel alio nomine coclujm &: terram. Ex quo ajpparet, veteres Sinas opinatos fortaííe ccelum ac terram animata,eorumq> anima pro fupremo Numine coluiífe. Infra hoc Numen colebant Idiresclu- etiam varios fpiritus montium,fluminum,& quatuor mundi bunt. partium tutelares. In omnibus aótionibus rationis didtamen audiendum didlitabant, quod lumen rationis à calo fe ac- cepilTe
Apvd Sinas Liber I. 101 cepifle fatebantur. De fupremo verò illo Numine, deque ípiritibus illius miniftris, nufquam legimus Sinas ea vitio- rum monftra euulgaffe,quse noftri Romani, Graxi, dBgyptij., vitiorum patrocinium in diis quaerentcs euulgarunt. Ex quo Nõn fames fperari meritòpoteft de immenfa Dei bonicate, non paucos è veteribus apud Sinas in lege Nature falutem inueniile, ad- iutos peculiari illo auxilio, quod nemini facienti quod in fe eft, vt aiunt Theologi, folet Deus denegare. Ec hoc ex eo- rum Annalibus ab annis quatcr mille & eo amplius licet non obi "cure colligere, in quibus multa leguntur ab iis bene gefta, in patriie boniqj communis emolumentum.Idem col- ligitur è íapientííEmis voluminibus, qua: in hsec vfque têm- pora perfeuerant, antiquorum Philofophorum, quibus ho- mines ad virtutem faluberrimis erudiunt inftitutis. Qua in re celeberrimis noftris Philofophis cedere 11011 videntur. Qvi a vero natura corrupta fine auxilio gratia:Temper in peius ruit, labentibus deinde faxulis primum illud lumen ita obfcuratum eft,vt ft qui fortafte ab inaniu deorum cultu abftinent, ex iis pauci Tint, qui non in Atheifmum lapfu grauiore degenerent. Hoc porro capite triplicem apud Si- nas Ethnicorum omnium fedam perfequar. Nam de Sara- cenis, Iudaisque, &: etiam Chriftianorum apud Sinas vefti- giis, alius erit ex inftituto dicendi locus. Tres igitur Sinarum libri orbis terrarum fedas numerat: simrS ham alias minimè norunt. Prima eft Ltteratorum, altera ^ãíi' S cie qui a, tertiam Laucu vocant. Ex his tribus aliquam Sina: omnes, & reliqui populi contermini, qui Sinarum charade- res habent, profitentur. Ij verò populi funt Iapones, Co- riani,Leuquici, & Cocincinenfes, Literato rum feda Sina- Trima Litt rum eft propria,& in hoc regno antiquiilima. HaxRem- ratmm fe- publicam gubernat, pluribus libris abundat,& fupra ceteras celebratur. Legemhuius fedxnon eligunt Sina:, fedvna cum literarum ftudiis imbibunt, nec ex iis,qui Uteris incum- bunt, aut literários honores adipifcuntur, vllus eft, qui non r. N 5 earn
loi De Christiana Exieditione eam profiteatur. Audorem Teu Principem Philofophorum Vrtum Nu- Confutium, de quo fuprà, agnofcunt. Hxc porro feda ido- \ la non colic, fed nee haber. Vnum Numen veneratiuydeo neratur. quòd ab eo conferuari gubemarrque hxc inferiora omnia arbicretur. Spiritus etiam, fed inferioic culta,&: contradio- re domínio colit. Germani literati conditi orbis nec mo~ dum, nec audorem, fed neque tempus docent. Germanos ideo dixi, quia nonnuHr minus celebres, fomnia quxdam proponunt, led nugacia, nec verofimilia,quibus etiam ideo nulla fides adhibetur. tri.mia.ma- I n hac lege de prxmio bonorum ac' malotum fermo eft, lorn & bo- P J P v arbitrantur id in hac vita dari, & vel in audorem, novum dun . . 1 J t> • • in hac vita vel in eius pofteroSy pro meritis*redundare* Ue animis nn- fil"m cre- mortalibus antiqui vix videntur dubitafle,nam de vita mor- tali fundis, 8c in coelo degentibus, dit etiam poil mortem, fepe fermonem inferun t,fed de impiorum apud inferos poe- nis nullus fermo.Recentiores porro literati animos vnà cum corporibus, aut paulò pòft extingui docent,vnde neque pro- bis ccelum , nec improbis inferorum cruciatus affignant; Quibufdam hoc nimis durum videtur; ideo aflerunt folos proborum animos efTe fuperílites ,exeo quòd hominum animos dicant exercitio virtutum roborari, 5c itavniri, vt tetatem deinde ferant, quod cum improbinon poííint,eoru mentes mox, vt c corporibus exierint, euanefcere, 8c velut in fumum redigi. • vniuerfita- Opinio tamen hoc tempore celebirior videtur mihi ex dZtfx'v' Coloram feda depropta, 8c quinque rcetrò fxculis inueda. na fubfian- Ea afierit vniuerfitatem hanc ex vna < eadémque conítare tia confiaie. fubftantia, illiúfquc conditorem vnà cuimccclo ac terra,ho- minibus ac brutis, arboribus ac plantis, 8c quatuor denique elementis continuú corpus vnum conflarc,cuius magni cor- poris fingulx res fingula funt membra.Ex huius vnitate fub- ftantix docent, quo amore inter fe fingula vniri deceat; & quemlibet ad Dei fimilitudinem deuenire poíle ex eo, quod vnum
Apvd Sinas Liber I. ioj Vnum fit cum eo, Has ineptias nos non folis rationibus, fed & antiquorum fuorum Sapicntum teftimoniis confutare contendimus, qui alia omnia tradiderunt. Tametsi Literati,vti diximus,fupremum vnúmque Numen agnofcant, nullum tamen ei templum extruunt, & mini Jidijj- alium nullum locum deputant ad eum venerandum, nullos etiam, quod eonfequens eft,Sacerdotes aut Religionis mini- \ud cole ftros habent, folemnes ritus nullos ab omnibus obferuan- excludum, dos, praecepta etiam nulla, qua: violare fit nefas, fed ncque facrorum Prxfe&us eft vllus , cuius munus in explicanda euulgandáque lege, ple&endifque iis, qui contra cam pec- cauerint, confiftat. Ideo nihil illi vel priuatim vel publicc recitant aut canunt. Imo afterunt folum huic ccelorum Re- gi facrificandi, eiusque colendi munus ad Regem fpe&are. Sacrificandi Et fi quis hxc íãcrificia vfurparet, pro perduelli & Regij ^ muneris occupatore pledterctur.In hunc finem Rex duo ha- pertintt, bettempla fanè magnificain vtraque Regia, Nanquinenfi &c Pequinenfi. Ccelo dicatum eft vnum, terra: alterum, In his olim ipfic per fe litabat, nunc in eius locum Magiftratus grauiifimi fuccefsêre, ccelóque & terra: boues & oues ma- gno numero ma&ant, aliófque muitos ritus exhibent.Spiri- tibus cater is montium, fluminum,&: quatuor regionum hu- iusvniuerfi,folilitant Magiftratus primarij regníque Pri- mores, nec priuato cuiquam hie cultus licet.Huius legis prx- cepta libro Tetrabiblio illo, &C quinque dotftrinarum volu- minibus continentur, nec alij funt codices probati, prater aliquot in eadem volumina commentarios. Nihil porro in hac (c£ta celebrius eft, quódque latius . inter omnes,ab ipfo fcilicet Rege ad infimum quemque per- tingit, quam iufta funebria, quibus quotannis parentibus auífque parentatur , de quibus fuprà. In his obferuantiam fuam ftatuunt, mortuis fcilicet obfequentes maioribus, vt Cur mor- aiunt, ac fi effent fupcrftites. Nec tamen arbitrantur, ap- tuis pofitis mortuos vefci ferculis, aut iis etiam indigere, fed id Wmnt' genus
ic>4 De Christiana Expeditione genus officij ideo fe exhibere aíTerunt, quòd alia ratione nulla amorem in eos fuum ftbi teftari polfe videancur. Imò etiam aíTerunt non pauci, ritus hos fuilFe inftitutos, magis in viuorumgratiam,quam mortuorum; vt fcilicet filij & alii rudiores doceantur, qua racione viuis parentibus obfequen- • • duni,quos viderint etiam vita fundos à grauiffimo &c fapien- . tiiruno quoque tot officiis honellari. Et quoniam in iis nub- lam Numinis partem agnoicunt, nec ab iis quicquam aut petunt aut ipcrant, id videtur ab oinnii facrilegi cultus fcele- re alienum, & etiam fortafle ab omni ifuperftitionis labe pu- rum. Quanquam falutarius omnino v/idetur, hxc in donan- dis eleemofynx nomine pauperibus adl fidelium falutem, his qui Chrifti facra fufccperint,commutairc. bormTcon- Eropk-ivm Literatorumfanum eft ipftus Confutij fuaij féa* Philofophomm Sinenftum Principis. Id ei per leges in qua- fhiiofophtc*libetvrbe conftruitur, eo in loco,quem fuprà Literarium lu- AUtom. j ■ i- ■ T I r r dum vocan diximus.ld magno 1 umpttu coniurgit , &c conti- guum habet palatium eius Magiftratuss, qui primum litera- rum gradum confecutis prxeft.In celeberrimo fani loco fta- tua illius vilitur,aut eius loco nomen cubitalibus literis au- reis in percleganti tabula defcriptum. Ad eius latusftatox adftant quorundam eius difcipulorum, quos Sinx in Diuos, fed inferioris ordinis, retulêre. In hoc fanum nouilunio ac plenilúnio quolibet, conueniunt Magiilratus omnes vrbani, cum renunciatis Baccalaureis, Magiftrum folitis inclinatio- nibus,ac genuflexionibus,cereis etiam, ac fuffitu veneraturi. lidem natali eius die quotannis recurre;nte, & aliis quibuf- dam temporibus ex more deputatis, fertcula illi ofFeru nt ma- gno apparatu,gradam fe habere proteilati dodrinx,quam in eius libris reperemnt, cuius maximè adminiculo dodrinx gradus ipli fuos,& opimos in Republica Magiilratus conie- quuntur.NuIlas porro ei preces recitantnec ab eo quicquam petunt aut fperant, ad eum modum quo de vita fundis iam explicatum, ... Alia 9
APVD Sinas LIBER I. 105 Alia quoque eiufdem fe&a: fana vifuntur tutelanbus -Fmafingu- fpiritibus vrbiurn íingularum,& tribunalis cuique Magiftra- cui propria. In eo facramento fe folemni aftringunt, ad ius fafque feruandum,&: officij fui partes legitimè exequendum, id à quolibet Magiftratu fit, quumprimum dignitatem adit, quod hie figillum accipere vocamus.His etiam fercula ofte- runt,& odores incendunt;fed non eodem, quo fupra cultu, nam in his agnofcunt periuros pleètendi, probofque remu- nerandi diuinam quandam ineile facultatem. H y 1 y s Literatorum fe&ae fcopus, in quern omnis eius Ltteratorum inftiturio collimat,eil pax publica, & Reipublica: quies. Oe- conomica etiam familiarum,&: priuata fingulorum ad virtu-' tem compoíitio. Quem in finem accommodata fanè prace- pta tradunt,eaque omnia innato nobis lumini, Chriilianaeqj confona veritati.Celebrantur ab iis quinque combinationes, quibus omnis humanorum officiorum difciplina continetur. Eie funt patris ac filij,mariti & vxoris,domini & clientis, fra- trum inter fe maiorum ac minorum, fociorum denique aut aequalium.Has combinationes ipfi foli fe aifecutos putant,SC eas ab externis populisaut nefciri aut negligi arbitrantur. Calibatvm damnant,polygamiampermittunt.Ex- plicatiifimum habent in fuis libris alterum prceceptum Cha- ritatisi^^Wtlbi non visfieri.alteri ne ,&c. Mirum quàm altè euehant liberorum in parentes pietatem & obferuan- tiam, nec minus clientum in dominos fidem, & minorum erga maiores venerationem. Porro quia nihil eorum vetent aut iubeant explicat,quae de altera vita ad falutem neceflfario credenda funt,multi cum hac fua feita reliquas duas mifcet, & magnam fibi videntur aiTumpfifle religionem, ii nullam refpuerint falfitatem, tamen hanc illi fe£tam eile negant, fed academiam quandam ad Reipub. moderamen inilitutam.Et fanè tantum abeft, vt huius academia: ftatuta (fublatis per- paucis) à Chrifti religione diifideant,vt etiam ab eadem plu- rimum adiumenti capiat &c perficiatur. O Alteua
ioS De Christiana Expeditione Alter a si- Altera Sinarum fecta Sciequia vel Omitcj'e appellatur; nxrumfcãa. apU£j lap0nes Verò Sctacca & nuncupatur. Chara- deres vtrifque funt iidem.Eadem etiam Sotocjui lex ab Iapo- nibus dicitur. Lex hacc ad Sinas peruenit ab Occafu, impor- tata è regno cui Tiencio,vcl Scinto nomen eft, qua: regna ho- die vno Indoftanis nomine appellantur,intra flumina Indum & Gangem iita. Peruenitautem íàlutis humana: anno quin- to & fexageíimo. Et fcriptum reperxo Regem ipfum Sina- rum legatos miíiíTe, fomnio indu&umi vt id faceret. Ex eo ^ V regno Iibros in Sinarum regnum attuléère legati, 8c interpre- tes adduxêre, à quibus deinde hi libnri in Sinicum fermo- nem tranílati funt : huius enim fe&aae autores non adue- nerunt, fiquidem íiiperftites turn non f faerint. Ex quo cum conftet, hoc dogma ab Sinis ad Iaponaes migrafle, non fatis inteiligo, quàm verè Iaponienfes hu.iius dogmatis fedarij aflerant, eò ipíos Sciacca & Amidaba j penetraflc, & è regno Siam originem habuiííe, hoc enim rregnumnullo tempo- re Sinis ignotum, manifeftum fit extipiis huius dogmatis fe&ariorum libris, longe ab eo diftare , quod ipii Titncio vocant. , . §}uo tempore E x his patet hoc dogma eo tempore ad Sinas penetraííe, \* *sZ
V Apvd Sinas Liber I. 107 hunc elementarem orbem,homines,bruta,plantas, &: caetcra mixta conftare opinantur. Multíplices cum Democrito & aliis, mundos fabricant,fed maximè animorum tranfmigra- tionem è Pythagorae difciplina videntur mutuati, aliáque permulta commenta huic addidere ad fucum faliitatis.Hazc autem non folum à Philofophis noltris, ied etiam ex Euan- gclica luce videntur vmbram quandam accepiíTe. Certum enimTriadis modum inducit,quo trcs dcos,in vnum deinde Numen coalefcerc,fabulatur.Probis in ccelo prazmia,impro- bis apud inferos cruciatus parat, pcenas de feipfo repetentis virtutem celebrar. Caelibatum ita extollit, vt nuptias repu- diare videatur.Domo ac familiaribus valefaciunt,& in varia loca ftipem emendicantes,peregrinantur.Magnam huius fe- Gtx profani ritus cum Ecclefiafticis noftris affinitatem ha- benr.Recitantium cantus à noftro, quem Gregorianum vo- camus,nihil dicas difcrepare.In fuis etiam fanis imagines ex- ponunt.Eorum facrificuli vcftes induunt noftris omnino fi- millimas,quas Ecclefiaftico vocábulo pluuiaka vocamus. In- ter recitandum fvpc no men quoddam repetunt, quod etiam ipfi fatentur ignorare;illud Tolome fonat:videntur fortafle fe- ftam fuam Apoftoli auctoritate voluifle cohoneftare. S e d hanc veritatis vmbram tecerrimx mendaciorum nebulae extinxerunt. Terram cnim ac ccelum, prazmiorum poenarúmque locum confuderunt, in neutro quippe animas azternitati addixêre, fed eas poft aliquot annorum fpatia de- nuo renafci iubent,in aliquo ex iis,quos plures ftatuunt, ter- rarum orbe, iífque turn praeteritorum fcelerum poeniten- tiam indulgent,ft fe correxerint, & id genus alia,quibus hoc miferum regnum mirè afflixerunt. Carnium vium & reli- quorum viuentium à meníis remouent, fed pauci hanc fibi abftinentiam indicunt, & facilè his cazterifque peccatis reos abfoluunt, li fe aliqua ftipe donauerint, imò fuis ferecitatio- nibus,quos voluerint ab inferorum tormentis eripere fe pof- fe promittunt. O a Hanc
ioS Ds Christiana EXpeditione jjuiuf feãi H a n c fe&am legimus initio magno applaufu inuchi ece- confujto. ptam, ex eo maximè quòd animum immortalem 8c alterius vita; prxmia clarè proponeret. Sed,vt re&è Sinenfes eius te- poris Literati notant, quãtò propius reliquis hçc feóta ad ve- ritatis fpeciem accedit, tanto fuis impofturis foediorem luem Autorit m^ne ^en^*u euulgauit. Sed nihil atquè au&oritatem eius (cdcx fea& lobe-labefaótauit,quàm id quod fxpe Literati Sedtariis obiiciunt, fitãatit. eum Regem 8c Príncipes, qui primi hate dogmata complexi íunt,morte violenta miferabiliter peri ifle, catteráque omnia in peius ruiiTe,&: pro bona fortuna, qu;am plenis buccis pro- mittunt, in varia infortunia publicafquie calamitates incidif- fe.Ac his initiis ad hate vfque têmpora, vario velut feculo- rum acftu hxc fecta excreuit ac decreuit,fed tamen librorum femper multitudine aucta eft,iiue ij ab Occafu recèns adue- niebant, hue in ipfo Sinarum regno (quod veroiinnlius eft) nafcebantur, hoc fomite iemper hoc mcendium vixit, nec vnquam extingui potuit.Sed ex ipfa litbrorum varietate tan- ta; paulatina doctrinx tricx implexx fumt, vt eas ne ipll qui- demqui earn profitentur valeant extricare.Antiquitatis por- ro veftigia hodiéque fuperfunt, in fanoruna multitudine, 8c pleraque fumptuofa. In quibus immania idolorum naonftra serea , marmórea, lignea, luteáque vifuntur. His fanis con- tigua: turres aflurgunt,è lapide,vel latere,in iífque xra cam- pana ingentia, aliáque magni pretij ornamenta, hodiéque conferuantur. UrCYt íbCUll T T A • /• I • • • f I /* • huiw fedi.H v i v s leòtx iacrificuh Oiciami appellantur, cadariem ac barbam continuo radunt, cõtra rece;ptum gentis morem, partim,vt dixi,peregrinantur,partim in montibus ac ipelun- cis afperrimam vitam degunt,maxima verò pars eorum, qui ad duos tréfve milliones, vt Arithmeticè loquar, accedunt, in fanorum coenobiis degunt,aifi gnatífque iam olim proué- tibus 8c eleemofynis fuftentantur, tametfi fua quoque indu- Sacrificulo- {^r][a fibi vittum parent. Hi facrificuli 8c funt 8c habentur vi- rum origo ^ 1 & mores. liinmi?limul ac tofcius regni vitioíiílimi: omncs enim ex in- fima
Apvd Sinas Liber I. *°9 ê fima piebecula trahunt originem; nam a puero Oiciamis an- tiquioribus in feruos venditi, difcipuli è feruís fiunt, Ma- giftris in officio beneficioque iiiccedunt, quam illi rationem ad feipfos propagandos inuenerut:vix enim vllus reperitur, qui fua fe voluntate, fandioris vitas ftudio ad lmpuriffimos illos ccenobitas adiungat. Ex iniperitia quoque & illiberal! educatione Magiftris limillimi, quas natura: ad malum, pronitas eft, in dies peiores euadunt. ita ipfi neque politic- res ritus, aut literas aflequuntur, niii forte nonnulli, fed ij perpauci, qui natura propenfiores in literas, nonnihil pro- pria ferè induftria confequuntur. Vxoribus licèt careant, in Venerem tamen adeò proni font, vt à turpi mulierum con- fuetudine non niii grauilfimis pcenis arceri queant. rxnobi Osciamorvm coenobiain variasftationes diuidun- 0j™m?- tur, pro magnitudine fingulorum. In iingulis ftationibus vnus eft illius adminiftrator perpetuus, cui fui difcipuli,quos quifque fibi in feruos coemit, quot vult aut poteft educare, hxreditario iure fuccedunt. Superiorem in iis coenobiis nul- lum agnofcunt. In propria fibique defignata ftatione, quif- • que quot poteft cellulas extruit, id quidem toto regno, fed in aula maximè, eas deinde cellulas habitandas pretioquas- ftúque magno locant aduenis, qui ad fua negotia conueniuf, vnde fit, vt haec cocnobia publica potius hofpitia magno ad- uentantium tumultu inquieta videantur, in quibus nihil mi- nus quarn idolorum cultus procuratur, aut nefaria feda ex- plicatur. Horvm conditio, quantumuis vilis & abieda,non impedit, quo minus à multis ad exequias , alios que ritus nonnullos, quibus animantia fera, volatilia vel terreftria, vel etiam aquatica, libertate donantur, lucelli alicuius fa- ciendi gratia, euocentur. Ea quidam religiofiores huius do- gmatis fedarij viua coèmunt, Vt ea denique in aerem, cam- pos , aquas, libera dimittant, arbitrati ea re fe multum tpromereri. ' ! - O 3 His
no De Christiana Expeditione His porro noftris temporibus, non parum hxc feda re- uixit,cui cempla multa inlíaurata vel ereda^eius cultores fe- re funt Eunuchi,foeminx & rude vulgus, prx omnibus verò quidã,qui fe religioiiores huius dogmatis obferuatores pro- fitentur,quos Ciauum,hoc eft,ieiunatores dixeris, nam domi fux per vniuerfam vitam carne & pifcibus abftinent, &: ido- lorum turbam latis adhibitis precibus domi cokint,& ne vf- quam lucri ípes abiit,in aliorum ardes prxmio ad recitandum inuitati euocantur. A b hac ccenobiorum ratione foemiinx à viris feparatx,non excluduntur, ex capillitium quoquee radunt, & nuptias re- pudiantthas Sinx ilia lingua Ntcu apppellant, fed ex etii cum viris conferantur,multitudine longè ifuperantur. Varum fiãa. V e n i o nunc ad tertiú profanx Religion is dogma,quod Eauzu. Lauzu appellatur. A Philofopho quondam, qui eodem cum Confutio tempore floruit, originem ttraxit. Eum fingunt an- nis 8 o.in parentis aluo geftatum, priuifquam nafceretur, qua ex caufa Lmz,u^id eft,Philofophus feraex appellatur.Hie dog- matis fui librum nullum reliquit,nec videtur nouum dogma inftituere voluifle,fed eum extindum, fedarij quidam Tau fit vocant,fedx caput appellarunt,& vários libros è variis fedis & commentis ftylo pereleganri concinnarunt. Degunt hi in fuis quoque coenobiis cxlibes,difcipulomm emptores, xquè abiedi,& improbi,vt ij,de quibus fuprà diximus. Capillum minimè radunt,& eundem inftar laicorum nutriunt, hoc lo- lo ab iis diílindi,quòd ad nodum,quo crinem in vertice col- ligunt,pileolum ligneum geftant. Alijj funt etiam qui coniu- gio illigatijdomi fux religioííorem feidx obieruationem pro- fitentur,ftatáfque fibi preces aliifque recitantes. Dogmata Asservnt ifti.;fe inter reliqua inanium deorum limu- tsrtii, fect&. lacra,cceli quoque Dominum venerari,fed corporeum ilium, & cui indigna multa contigifle, ipíi etiam in fuis libris, deli— rant,qux deliria narrarem, niíi eífent ab inftituto meo alie- na , fed tamen ex vno extera licebit coniedare. Fabulantur 7 "" coeli
Apvd Sinas Líber í. iii coeli Regem, qui nimc regnat cognomine appellari, na qui prius imperabat,Zx» dicebatur.Hic die quadam in terras venerat fuper cândido Dracone obequitans. Eum Ciam, quem conie&orem fuiíTe dicunt, conuiuio excepit, interim vero dum Leu epulabatur,in candidum Dracoiiem confcen- d.it,à quo in coclum eue&us coelefte regnum occupauit,& re- uerti conantem Leu in perpctuum excluíit, fed tamen à no- uo coeli Rege impetrauit,vt monti cuidam in hoc regno prx- íideret,vbi eum viuere nunc aíTerunt antiqua exutum digni- tate. Atque ita illi ipíi fe regni alieni inuaforem ac tyrannum. pro Deo venerari profitentur. P te r hoc coeli Numen, triplex ahud effingunt, quo- JntlíX „ . r T r r\ /- • ° ■ t «kttd Nume rum vnum ípíum Lauzu íectx caput raciunt: atque ita hx prtter < /* ^ ^ m j t • _ . vnu dux Ccâx ternarium deorum fuo quxque modo fibi fingut, cxSl Numen vtappareat ipfum falíltatis parentem, auftorem vtriufque, ' nondum ambitiofam de diuina ílmilitudine cupiditatem depofuiiTe. Hxc etiam feda de prxmiorum ac poenarum 1g- cis agit,fed in loquendi modo difcrepant non parum à fupe- rioribus. Hi enim fuis paradifum fpondentex anima íimul & corpore conftitutis, &: in fuis templis quorundam effigies exponunt, quos hac ratione in ccelum euolaffe fabulantur. Ad earn rem confequendam exercitationes quafdam prx- fcribunc, poiitas in vario fedendi íitu, certífque precationi- buSjimò etiam pharmacis,quibus fpondent vnà cum fuorum diuorum fauore vitam poffe fedarios confequi immortalem in ccelis, aut vt minimum vitam in mortali corpore longio- rem.Ex quibus facilè fedx vanitas, &r delirantium improbi- tas colligitur. H v i v s fedx facrifículorum peculiare munus eft,dxmo- o fir,a fa- nes impiis precationibus è domibus pellere. Idque duobus ^Iti'tfetu modis tentare folent; nam horrenda dxmoniorum monftra in flaua papyro atramento delineata, domorum parietibus affigenda tradunt, inde tam inconditis clamoribus domos complentjVt ipfa dxmonia eíTe videantur. Alivd
hz De Christiana Expeditione • * A l i v d etiam iibi munus arrogant, nam è licco coelo imbres elicere, aut nimios continere, alia quoque priuata & publica infortunia fe poíTe promittunt. Et quidem ii quod fpondent rc ipia prseftarent, haberent qui fe decipi iinunr, quo culpam eleuarent; fed cum omnia impudentiflimi im- poftores mentiantur, nefcio quid homines non ftupidi prse- texere poifint aut caufariJEt fanè,niíi qua: narrant,omnia vn.o mendacij nomine inuoluamus,videtur3ex iis aliquos magicas artis prseftigias aifecutos. I n Regiis cceli ac terra: fanis hi íàcrificuli refident,&: re- giis iacrihciis adfunt, liue ea Rex ipie p^er fe, hue per nomi- natos Magiftratus exequatur, qua re wna non mediocrem audoritatem adipifcuntur. Horum faicrificiorum muficos concentixs ipii ex omnibus inftrumenti:s apud Sinas receptis concinnant,quas ii iimul pulfentur,abfona Europseis auribxxs videntur.Euocantur etiam ad exequias,, ad quas pretiofis in- duti veftibus procedunt, tibias & alia. mufica inftrumenta pulfantes, nouas etiam sedes confecratvyri, Sc fupplicamium pompam per vicos duduri accerfuntur. Has pompas com- muni vicinise fumptu vicorum capita certis temporibus in- ftituunt. Ongo tenu H ac ieda Praslatum agnofcit, cui cognomen eft Cnim> fecit a Ma- qUam gje dignitatem hçreditario in pofteros iure à mille iam annis ad hsec vfque têmpora tranfmiíit. Et videtur hasc di- gnitas originem traxiffe à Mago quodam, qui in fpelunca quadam Quiamiinenlis prouincise degebat,in qua hodiéque illius pofteri degunt, & artis fuse prasftigias, ft vera funt quae narrantur,in liberos deriuant.Hic eoruim Antiftes maximam partem Pequini degit,& à Rege colitur. Nam ab eo in inti- mum palatium penetralia confecraturus admittitur, ft forte fufpicio eft,à malignis ea fpiritibus infeftari. Per vrbem pa- tente fella geftatur, & reliquum apparatum prsefert, quern fummi Magiftratus folent, prouentúmque annuum ab Rege opimum accipit. Y erum è quodam Neophyto noft.ro accepi, horum
Apvd Sinas Liber I. i 3: horum temporum Prarlatos ita imperitos effe,vt ne íacrilega quidem Tua carmina,ritúfque norint. Eius porro velut Prx- fulis facultas in plebem nulla eft,led in folos Taufusdogma- tis miniftellos, &: in eorum coenobia fupremam cxercet po- te It atem, Ex his porro ccenobitis plerique, vt longioris vita: precepta confe£tantur,ita Alchimifticis conflationibus infu- dant exemplo Sanftorum fuorum, quos ipii artis vtriufque prarcepta tradidiffe commemorant. Atqv e h xcfunttriafere Gentílicas fuperítitionis ca- 'rrr'Plex híc . 01 • 1 • 1 * • • tncre- pita. Sed neque in Ins humani generis vanitas conquieicit, mentis aH- íinguli enim fontes Iabentibus paulatina íeculis , à fraudum^""''"^5' Magiftris in tot marandros deriuati funt, vt fula triplici no- mine trecentae mihi feftx inter fe difcrepantes numera ri poífe videantur, Sed & lia: quotidianis incrementis au- gentur, & in peius ruunt, corruptioribus indies legibus, qui- bus inuentores malorum viuendi licentiamfe laxare profi- tentur. H v 1 v s familiar, quas nunc imperat caput Humvus le- ge lata fanxit,vti tres ilia: leges ad regni auxilium conferua- rentur, quod fecit, vt fectariorum omnium animos libi con- ciliarei,fed ea tamen conditione,vt Litcratorum dogma Rei- publica: adminiftrationem gercret,ac carteris prareffet. Hinc fit,vt nulla feftarum aliam extinguere meditetur.Reges qui- a Regi bus dem iingulas fectas colunt, & eas adhibent ad res fuas cum^^j™ opus ell, fingularum templa fxpe inftaurant,Vetera & nòua tur. erigunt.Regite vero vxores in idolorum feet am funt omnino propenilores, & in eorum miniftros multas eleemofynas conferunt, integráque alunt ccenobia extra palatij fines, vt eorum precibus adiuuentur. V n v m incredibile videripoteft,fimulacrorumnempein „Jit0ij0uráHm hoc regno multitudo non in fanis folum vilitur, qua: farpe vifitur. aliquot millia colenda exponunt,fed priuatis etiamin çdibus ferè íingulis, loco iam gentis more ad earn rem deputato, in foro, in vicis, in nauigiis,palatiifque publicis, hxc vna abo- P minatio ✓
u4 De Christiana Expeditione minatio pene primo fe fpe&andam ofFert. Et tamen omnino certurn eft perpaucos elfe,qui portétoíis fimulacrorum com- mends fidem habeant/ed hoc folum fibi perfuadent,vt ft ni- hil ex hoc externo idolorum cultu boni accipiant, nihil fibi tamen inde mali pofle prouenire. Porro his temporibus fapientiftimi cuiuíque hac eft receptiflima fententiajtres has leges in vnam coalefcere, ac íimul omnes obferuari pofle ac debere.Quare non ipíi fe mi- nus quàm cateros perturbatiflimè in fraiudem inducunt, ar- bitral has de Religione quaftiones eòmilitati publica vti- liores, quò plures fuerint de ea loquenddi modi. Et ad extre- mum alia omnia quàm qua fperauerant t confequuntur, dum enim tres illas leges fe fimul omnes obbferuare pofle confi- dunt, exleges efle reperiuntur, cum niullam fyncerè perfe- quantur; atque ita non pauci tandem fluam ingenue irreli- gionem agnofcunt, & qui falfa credullitate feipfos fallunt, aquè omnes maximam partem in errcorum profundifíimo Atheifmo verfantur. De Saracents ac lud
Apvd Sinas Liber í. iij Mogores, & alia regna, qua: Períicum idioma callent, com-* P, , ° ' 1 .. i r 1 . prehendo,multi variis temponbus Mahometana: impietatis 4!jJgn,^Uitn íeòhitores penetrarunt.Et quidem eo maximè tempore, quo Tartari Sinis imperitabant,magno numero videntur irrupif- fe, turn enim aduenis ab ea parte liber erat in hac regna in- greftus. Quin etiam ad hanc vfque diem quotannis pauci Legationem è Periide mentiti negotiatores co mmeant, & ex iis aliqui íemper aliis fefe Saracenis clàm aggregant, qua- quam magna cura Magiftratuum omnes in patriam remit- tuntur. Sed de his infra latius, cum de vnius c noftra Socie- tate peregrinatione in Catayum, id eft, Sinarum regnum, agendi erit locus. His igitur Saracenis qualibet tandem via aduenerint (externi enim funt omnes, exceptis omnino perpaucis) ple- na hodie funt omnia:nam liberorum ferie in earn multi- tudinem excreuerunt, vt hodie permulta familiarum millia numerétur in ilngulas fere prouincias & primarias quafq; vr- bes difperfa. In his templa fua habent magno fumptu extru- fta, in quibus preces ftatas recitant, liberos circumcidunt, & alios rims fuos peragunt. Sed, quod quidem hactenus fei- re potuimus, neque fuas ineptias euulgant, aut euulgare la- borant, fed viuunt omnino quoad cetera Sinicis legibus, nil! quòd porcina abftinent, & fuoriun dogmatum funt etiam non parum impcriti, & ab Sinis fere contemnuntur. Nunc tamcn pro indigenis habentur,nec ftniftram de iis fu- fpicionem, vt de ceteris aduenis, concipiunt. Imò ad litera- rum ftudia & gradus públicos etiam Magiftratus nullo dif- gZdZ"!/* crimine admittuntur.Ex iis autem plurimi li Sinenilum lite- mittuntur. raríi gradum alfequuntur, etiam legem auitam deferunt,nec de ea quicquam retinent prater fuilla carnis abftinentiam,a qua natura abhorrent potius, quàmreligionis, intuim abfti- nent. . A n n i s quoque fuperioribus Iudaam etiam facem in lud&ortm hac regna confluxifle deprehendimus, id maximè conftitit pi ex
n6 De Christiana Expedit tone ex eo quod nunc fum narraturus. Cum iam Socictas noftra ' annis aliquot in Pequineníi Regia fedem hxiftet, vt infra iiio loco narrabitur, Iudxus quidam natione Sc profeilione ad P.Matthxum Riccium vifitandum vcnit,fama illius per- motus,de quo ac reliquis fociis multa lcgerat in libro quo- dam de rebus Europxis à Sineníl quodam Doctore confcri- pto.Is in Prouincia Homn, in eius metropoli Chaifamfu natus Ngai cognomento dicebatur, & iam in Licentiatorum ordi- nem adfcriptus ad folita Do&oratus examina Pequinum ad- liolarat. Iudxus igitur quoniam eo in libro legerat, noftros minimè efte Saracenos,& aliud nulluim Numen nolle, prx- ter cceli terrxq; Dominum, nihil omnimo dubitauit, noftros efte legis Mofaicx profeflbres. Ingreftuis igitur xdes noftras alacri vultu,fe legem cum noftris vnamproficeriaiebat. Et fanè naribus,& oculis,& reliquis oris lineamentis, externam fpcciem Sinis abiimilem omnino prxferebat. iuA*ut cum Ergo eum P.Matthxus Riccius im xdem facram dedu- P.Mjtttbto cjf_ Inara expofitaerat effigiesDeip:arx&pueruli Iesv, fltur. ~fr~ quem S. Ioannes Prxcurfor flexis genibus adorabat. Erat enim is dies D.Ioanni Baptiftx facer.Et quoniam Iudxus ni- hil omnino de noftra profeilione ambigebat,nihil dubitauit cam efte Rcbeccx effigiem, pucrulos vcro Iacob & Efau, & ita fupplex imagine eft vencratus, prxfatus primum fe ima- ginem nullam venerari folere, fed hos tamen fe gentis fux parentes non pofle non honorare.Ex vtroque arx latere qua- tuor Euangelij fcriptorum effigies expofitx erant, fcifcitatur ergo Iudxus,eftentne hi quatuor è dmodecim eius iiliis, qui in ara vifebanturjannuit Pater, arbitrators eum de duodecim Apoftolis loqui, alter enim de altero, id quod non erat,fen- tiebat. Inde hominem in cubiculum feduftum intcrrogare caepit accuratius,quis cftec,&: paulatim intelligere cocpit an- tiqux legis efte profeflorem. Ipfe porro Iudxi nomen igno- rabat,fed fe tamen Ifraelitam efte fatebatur. V nde coniicere licet decern tribuum difperfionem in Orietis extremos fines pene
f Apvd Sinas Liber I. 117 penctrafte.Regia deinde Biblia Plantinianis typis excufa vi- dic,&: vc aperuit, Hebrxos charaderes agnouit, tametfi cos legere non poterat. E x hoc audierunt noftri,in ca quam dixi mctropoli dc- ceni duodechnve Iíraelitarum cilc famílias, &c Synagogam perelcgantem, quam nuper decern aureorum millibus in- ftaurarant. In ea fc quinque libros Moyfis, videlicet Penta- teuchum,voluminibus inuolutis magna veneratione annos iam quingentos aut icxcentos aíleruare. Aííercbat ctiam in Chequianx prouincix metropoli Hatttckcu nomine longc plures eile cum fua quoque Synagoga,familias.Et alibi quo- que non paucos, fed fine Synagoga degere, eo quòd paula- tim extinguantur. Mvltas illeexveteriInftrumento narrabat hiftorias, qualcs de Abrahamo,Iuditha, M ai" d o ch x o, Heftcrc narran— tur, fed in efferendis nominibus a noftris fono non parum difFerebat, ac fortafte propius ad antiquitatem accedebat. Hierufalcm enim Hierufoloim, & quem Meifiam vocamus, ille Mofciam appellabat. Aflerebat aliquos inter fuos con- tribules Hebrxi fermonis eífe non imperitos, 6c inter cos fratrem fuum, fe verò, quoniam à puero literis Sinenfibus infudarat, id ftudij genus ncglexifie, nec obfcurè fignifica- bat, fe ex eo quòd Sinenfia ftudiofius ampiccfcerctur y Lite- ratorum inftituta, ab Achifynagogo fuorum coetibus indi- gnum propè iudicatum, de quo nihil admodum labora bat, fi Dodoratus gradum adipifceretur , hoc enim ipfum etiam Saraceni faciunt,nequc enim turn fedx Prxfulem ve- rentur. Idem de ChriftianorumquoquereliquiisPatrem cer- tiorem fecit,de quo mox: nunc iolum de Iudxis. Tricnnio ergo poft, neque enim citius licuit, P. Matthxus Riccius vnum c noftris Fratribus, Sinam natione, in cam mctropo- wjtig lim mifit,vt inueftigaret,quàm vera Ifraclita ille retuliflet,ac dc Iudxis quidem omnia reperit,vt dixerat. Exfcribi etiam P ? fibi tunc- ia
ii8 De Christiana Expeditione fibi fecit initia librorum,&: fines quos in fua fynagoga aífer- uabant; ha:c deindecum Pentateucho noftro contulimus,&: eadem eífe reperimus,&: eofdem characteres,niíi quòd anti- quo more punctis carerent. Per etindem Fratrem noftru P. Matthseus Riccius literas ad Archifynagogum Sinicè feri- ptas tranfmifcrat, quibus aflerebat fe Pequini omnes omni- no veteris Inftrumeti iibros domi habere, fed &c noui Tefta- menti codices,qui res à Meiíia geílas continebat,eum enim iam adueniífe affirmabat.Híc inftitit Archifynagogus affe- rens,Meífiam poft decern annorum imillia non antè ventu- rum. Idem refcripfít quoniam de eiuas virtute multa fama: teftimonio inaudiffent,íi à fuilla abftinaere vellet,& ad fe mi- grare,fe illi Archifynagogi dignitatem i delaturos. Tres ludii Postmodvm alij tres exeadem ciuititate Iudxi Pequinum * venerunt,ita ad Chrifti fidem fufeipienodam comparati, vt ft dei noftrs, pet negocia dies ibi paucos íiibíilfere liucui£Tet,baptifmo ini- m^d*r'ntu C~ C^ar^ Pocu'^*e viderentur. Ex his vnus < eratprioris ex fratre nepos, hos Patres noftri perhumanè excccpcos maltadocue- rut,qu3e ipli etiam eorumRabbini ignorabant.Et de aduen- tu Meílix edo£ti,eius eííigiem, in ara expoíitam,finguli ado- rarunt,quoritu folet ab ipfis Chriftianis fieri.Dofbrinç Chri- ftiana: compendium,&: alios de noftrç fidei rebus libros iam Sinicè loquentes à noftris acceperant,& ad fuos detulerunt, Hi tres de fua lege multa querebantur, eam ad interitú ver- gere patrij iam fermonis ignorantia, & breui fe futuros om- nes aut Saracenos aut Ethnicos. Dicebant Archifynagogum illum iam a: t at is vitio periiífe, filium haereditario iure paren- ti fuífe&um iuuenem, & fuae legis eífe omnino imperitum. Querebantur etiam turpe fibi videri in pereleganti templo nulíam fe imaginem habere, fed neque domi in priuatis ora- toriis. quod íi Chrifti Seruatoris eííigiem fui, in fuo templo conípexiííent, eos magnopere ad Religionis ftudium incen- fum iri.Maximè verò querebantur interdici iibi eius anima- lis efum, quod ipfi fua manu minimè madaífent,id fi in hoc 4 itinerc
ápvd Sinas Liber I. 1151 ítinere obferuaíTent, iam fame illos perituros fuiíTc. Infantes etiam odauo die circucidere, videri vxoribus fuis Ethnicíf- que propinquis inftitutum eíle barbarum & crudeie, quod íi per legem noftram omittere liceret, facilè fe earn fufceptu- ros,ncc admodu in fuillx carnis abftinentia pugnaturos. Ar- que hsec fere funt quse de Iudxis hadenus explorata com- perimus. . N v n c ad Chriftianae veritatis relíquias colligendas,& perfequenda veftigia eò me libentius accingo, quòd id Eu- ropxás noftris feio fore gratiífimum.Ex eodem Iudseo, aliíf- que indiciis,id annis fuperioribus accepimus.Cum iam aper- tè P.Mattharo Riccio conftitit Licentiatum illum Sinenfem cile legis antiqua; profeíTorem, ad aliquod apertius quàm quod eatenus habebamus, rei Chriftiana; vcftigium depre- a P hendendum animum applicuit.Et quidem quamdiu hoc eos nomine appellauit, nihil aífecutus eft, fed paulatina variis eos legis dogmatis defcribens,vbi de Cruce fermonem mif- cuit,quod maximè optabat,eft aífecutus. Apud Sinas Crucis nullus eft vfus, & ideo neque nomen, quam ob rem noftri nomen illi Sinicum impofuerunt, illud à charadere, qui de- cruei nome narium numerum fignificat, & perfedam Crucem hoc íi- ínpofitum. gno * exprimir, mutuati.Et fortaílè non fine Numine acci- dit, vt idem hodie noftri Cruci nomen imponerét,quod ve- teres olim apud Sinas eadem fermonis penúria compulfi iam antè indiderant.Ytrique enim Sete-eu, id eft, denarij nu- meri charaderem appellarunt.-nec in eo facrarum literarum exemplo, à quibus litera T,defignatur, difcelferunt, perfe- diorem etiam Crucis figuram mutuati. Cvm igitur de Cruce hoc nomine appellata fermo illa- tus eífet, Ifraêlita ille narrauit, in metropoli Caifumfu eius patria,in alio emporio celeberrimo Lincino nomine Pro- 11 incia: Sciatu,& in Scianfi prouincia externos quofdã viuc- re, quorum maiores è regnis externis aduenerant, eos eíle Crucis adoratores,eamqj folere in cibo potuq; digito expri- Stores"4"' mere,
no De Christiana E xpeditione mere, fed neque fe neque illos arbitrari fcire, cur eum riram adliibeant. Hoc Ifraelitx teftimonium cum eo confentie- bat, quod iam diu ex variis Patres audierant de codem Cru- cis exprimendx lira variis in locis vfurpato. Imo infanti- bus in fronte characterem eundem falutaris ilgni atramento exprimi contra puerilia infortunia. Cum his quoque con- fentit id quod Hieronymus Rufellus in commentariis ad Cofmographiam Ptolomxi, cum de Sinis loquitur,annota- uerar. Et quoniam de Cruce apud Sinas agimus,omitti mi- nimè debet aliud eius veftigium. Vidiitvnus è noftris Patri- bus in antiquarij manibus venalem nolam ex arre campano pcrelegantem, in cuius apice facra xdiccula infculpta erat, &: ex aduerfo ardicular Crux, in circuitu i verò Grarci aliquot charafteres, Comparare iibi cam voluitit qui vidit,fed in pre- tio minimè conuentum, nee vnquam poftea ad exferibere- dos illos charatfteres antiquariusille coomparuit. Addebat idemilleIiraeiita,illoos ipfos Crucis ado- ratores do&rinx partem, quam ipfi prercarionum locoreci- tabant, è fuis ipforum libris defumere, & vtriique eífe com- munem, fortafle Dauidicum pfalterium intelligebat.. Hos aíferebat fuiife permultos in Aquilonaribus maximè pro- uinciis, literis, armisqj ita floruifte, vt fufpicionem Sinis natura facillimis rcrum nouarum fecerint.Eam fufpicionem arbitrabarar ab Saracenis Chriftiani nominis hoftibus toto * terrarum orbe acerrimis excitatam, anteannos nan am- plius fexaginta. Eafufpicioeo peruenit,vtcumabMagi- ftratibus manus iniici fibi timerent, omnes hac iliac dif- fugere , & ali j fe Saraccnos, alij Iudxos, plerique idolorum cultores mortis metu profeflii font, eorum templa in idolo- rum fana commutâta funt. Et tempíum quide Crucis apud fuos ,.ipfe fuo nomine quo nunc ex quo fanum eft dicitur, appellabat. Ex eo tempore tanto funr metu confternati, vt nihil magis occultent, quàm fe ex ea gente prognatos. Vn- dc fa&um eft,vt cumFrater nofter eò fe contuliflet ad Chri- ftianorum
ApvD Sinas LIBER. 1. hi? ftianorum relíquias explorandas, &: familiarum nomina ab In d ao commemorata fecum deferret,nemo ex iis fuerit, qui íè calem proiiteretur, ideo fortaife, quod Frater nofter ex vultu Sina clfe nolceretur, & fufpicarentur, fortaíTe eum ex- ploracorem efle ab Magillratibus tranfmiifum> nec hacte- ^ nus per noftrorum paucicacem Europxus eoSacerdos mitci potuit, quanquam opus erit per otium ibi fedem figere ad vanos merus eximendos, quod aliquando Deo bene volente prxftabitur. .. .. Has tres Barbarorum fedtas, vt Sina: appellant,vno no- Rutins mine confundunt,earumq5 Se&atores vocant,cu- minibus Si- iusnominis etymologiam hactenus ignoramus. Peritiores tamen cos hac ratione diftinguunt: Saracenos vocant & fuilbe carnis abftinentes, Iudxos Hoei, qui etiam neruos à ^m^c/kZ. meníis excludunt, hunc enim hodieque obferuant ricum à percuíTo femoris Ifraèli neruo in gentem introdu&o. Cru- cis verò adoratores Hoei vocant, qui animalibus vngulx ro- tundx velci refugiunt. Nam cum & Sinx omnes ac Sarace- ni Iudxique equos, mulos, aíinosque a meníis minimè re- moueant, ipíl fortaife gentis fux coníuetudine ab iis vefeen- dis abhorrebant. Aíferebat etiam aliis cos nominibus appel- lari. Nam etiam Sinx eos Hoei vocant Crucis cultores. Sa- racenos verò noil Sinx folíun, fed etiam Iudxi Hoei vocant trium legum profeífores, pro eo quõd è Iudxis, Cliriftianis, Ethnicífque farraginem compegerunt. Saraceni porro Cru- cis adoratores prxter vulgare gentis vocabulum, quo Chri- ftianos omnes /fé, id eft, Iefuinos vocant, etiam in hoc re- sfãCe>" ^ r rr Crucis tide- .gno antiques mos Crucis proreuores Terzé appellant, cu — reitores le- ius appellationis caufam nefeio, niíi quod ex Armênio quo- ZZ'Zvo~ dam audiui, Arménios Chriftianosin Períide eodem no- mine nuncupari. Ynde fortafle coniicere licet hos Crucis veneratores ex Armenia origine traxiíTe,& ab Occafu variis fortaiTe temporibus, & eo maximè cum Tartari magnis exercitibus in Sinarum regnum irrupiíTent penetrafle, quo etiam .
ih De Christiana Expeditions etiam tempore Marcum Paulum Venetum conftat hue per- uenifle. Hjec maximè funt quae ex ipfo Sinarum regno veitigia deprehendimus, fed tamen rei Chriftianae in his regnis ori- ginem altius etiam referre poifumus ex iis, quae ex ora: Ma- iabaricae codicibus Chaldaeis colligi curauimus, quam oram Fides chri- D. Thomae Apoftoli opera Chrifto adiundam clarius eft indubiumetiam àpcrtinacibus reuocaripoifir.In main sinãs^ erg° codicibus legimus clariflimè: ab eodem Apoftolo inueda, Chrifti fidem in Sinas inuedam, &c pllures eo in regno Ec- cleíias conftitutas.Et ne cui res tanta diubia fortafte videatur, teftimonia ípforum codicum è Chaldaeo ad verbum Latine reddita hie adfcribam,qu£e P.Ioannes Maria Campari è no- ftra S ocietate eius vmeç cultor annos iam plures,& fermonis Chaldaei bene peritus, iuifu Reuerendiffimi Archiepifcopi Patris Francifci Roitz, eiufdem EcclccCix Paftoris, è noftra v Societate tranftulit, & propria manu ncoftrorum rogatu trãf- fcripíit, vt in hos commentarios infererencur,iie quando pe- riret tarn infigne antiquitatis monimeitum. Id igitur ita fe habet. • ; In BreuiarioChaldxoEccleiiae MlabaricxD.Thoma:, vocatur Ca^a, id eft, thefaurus,in offiei» D.Thomx Apofto- li in fecundo Nodurno in vna ledionun lie habetur ad ver- bum:^ D.Thomam euanuit error idololatia ab Indis.Pcr D.Tho- mamSim dr Aetbiopes conuerfifunt ad BaptijiniSacrametum acceperunt doptionem. Per D.Tho- mam erediderunt & confeffifunt Patrem, r Filium, & Spiritum fanãum.Per D.Thomam accept amferuauemtfid em vnius Dei.Per DThpmam doctrine viuificafplenderes oriijint vniuerfe Indu.Per D. Thomam regnum ccelorum volauit dp afceidit ad Sinas. Deinde in quadam Antiphona lie haletur: & cateri Infulani, & qui in Syria, ArmeniaGracia,dr Romania, in commemoratione D-Thorn# ojferunt adoratioem tuo fancto. In fumma vero Canonum Synodiium parte fecunda fermo
Apvd Sinas Liber I. 12.3 fermone fexto capite decimonono de canonibus conftitutis fuper Epifcopos & Metropolitanos fimul habetur Canon Theodofij Patriarchs: in \\xc verba: H te fex fedes capita Prouinciarum & Metropolita videlicet Hi- lam , NzÀuin, Prath, Ajfur, Bethgarmi, & Halah, digni habiti funt.vt ordinationi Patriarchainterue, to quoque anno aptid Patriarcham comeniant. Sic etiam Epifcopi ma- gna Prouincia, nimirnm reliqui Met, China, India, Mauz,aorim,Xam)Raziquaorum,Heriona(hac e (l Cambaia) & candia(hac eft Mogor)qui longiftime montes & turbulentiftima maria permittunt eis tranfttum ad libitum, mittant Uterus confenfonis (id eftjommunionis ) ad Patriarcham femel fexto quoque rfw?tf.Quando vero Luíitani Cocinum appulerunt, re- gebat hanc Ecclefiam Malabaricorum montium D. Iaco- bus, qui fic fcribebat, Metropolita India & China, vt conftat etiam ex eiufdem manuícripto noui Teftamenti codice, vbi in calce fie habetur: Scripfit hunc librum D. Iacobus Metropolita India & china. EodemmodoD.Iofephpoft praedi&um D. Iacobum,qui Romce diem obiit,fic fubfcribebat.-D./í/í/Ã Me- tropolita totius India & China. Et hie eft antiquillimus titulus Epifcoporum huius Ecclefix. A t qv e ha:c pro inftitutabreuitatefint de vniuerfo re- gno fatis, donee integrum his de rebus volumen, quod Deo volente aliquando fiet,euulgetur. Nunc de Chriftianae religionis ingreflu, quod in hoc opere ma- ximè fpe&auimus, fermonem aggrediamur. / , (Í1 i jh/JUK/I XiUJDli jUíTí i LiJii:. HNi;,:! '■> \ ■ . . x • • \ r •••"'" '; .1 t . • s . ^% • r r' 1 ? iri' if 'ir1: i •*'> r'' 1 ' i . ■ t v s. < ' ' a : >. 111 . * t • .k . * - * - - • < * J \' 5 , '. „ ♦ r , j / • ' - • ' Í ' i ' " ■ Vs T? V JE f » V , % ♦ 1 C'l '>*.■ L ZiTf'il-iJi JU:. - .
n4 DE EXPEDIT HONE A P V D SINAS; AB SOCIETATE IESV SYSCEPTA. Liber fecundpu. B. Francifcus Xauerius ChriHanam apud Sinas expedicionem aggreditur> fed non ingredicui. ■v . * -• \ • Capvt primvm. Nivrivs in primumhuius expedi- tionis auítorem Francifcum Xauerium, adeóque in expeditionem ipíãm videri poíTem, niíi ab eo,qui primus earn tenta- uit,&:velut morte fua corporífque depo- fitione adiit poííidendam,ac è ccelis ipíis denique,vbi plus poterat, ianuam Sociis, vti non temere credimus, aperuit, quam tot feculis occlu- fam,
A p v r> .Sinas Liber II. i í ✓ fam,tanta viuens aiiími contentione recludere minimè po- s.srãdfct . i T Primus sx- tuiflet>iiifi,mquam,ab eo primordia^aperem enarranaa. In £^At\onu earn enim ãmplitudinem regni valtiilimi,in cum agrum gen- simnja nu- ns ad Euangelium aptiílimse,in í pes magnas ádei dilatáncbe, 'r' primus ille è noftra Societate Francifcus XauérMs inhiauic. Ac tametil id in eius vita defcribenda aliquot audtores icri- pferintjhic tamen arbitror breuiter repetendum, totamque huius rei feriem,cx ipfa noftrse Societatis hiftoria, cuius pri- mus tomus nuper prodiit, totidem verbis adfcribendam, ne inutilis aliter fcribendi labor, aut temerarius videa- tur. A g e b a t in Iaponia Xauerius, & frequens in difcepta- tionibus audiebat idolorum Sacniiculos, vbi acrius preme- rentur,ad Sinarum auctoritatem recurrere.Ex eo enim quod Iapones in rebus qux ad facrorum ciiltum ac religionem, & quasque ad Rcipublicx adminillrationem fpedtant, omnibus prudentix ac fapientiae primas Sinis deferunt, inde fiebat vt identidem vulgo iadtarent, fi vera eifet religio, quam Chri- ftiani colerent,vtique futurum fuiiTe,vt earn Sinai tanta prx- diti fapientia fufciperent. Quocirca ad eos protinus excur- rendum fibi eife Xauerius ceniuit, vt expugnata Sinarum fuperftitione,ea deinde facilius,illato Euangelio, Iapones li- beraret. : <• : . - Ergo cum è Iaponia in Sinarum fines ex itinere in In- B- Franc'fci diam nauigaturus, perueniifet; in Sanciana infula, in qua id temporis nondum Amacenii oppido conftituto, Lufitani ?cnia "i s'~ 1 . . , ,* v _ nnrtimfines. cum Sims commercia contranebant, peropportune Iaco- bum Pereriam nauarchum cxperientem, & induftrium, nec minus diuitiis nobilem,fuique ftudiofum,qui propediem In- diana versus nauigationem adornabat, offendit. Cum hoc de profe&ione fua Sinenfi,fuóque ad Regem introitu conii- lia contulit.Ea erant eiufmodi: vt quoniam acceperat pere- grinos omnes prçter Legatos Sinarum aditu prohiberi,in In- diam reuerfus, à Prorege Goanóque Antiftite legationem 3 curaret
ii6 De Christiana Expeditione curaret ad Regem, cuius ipfe Legationis comes inuento iic adieu, Sc admiíiiis ad Regem, vel palam fi per eum Iiceret, vel certè diífimulanrer Euangclium Sinis inferret. Ira fun- ctus Pater nondum fatis cognito eius Regni ftatu, euentus fuos cxterorum fere regnorum xftimatione metiebatur. Probauit Xaucrij coníilium Pereria vir prudens,& fimul ad- didic commodiilimum elTe, ii cum legatione munera iunee- > O Q rentur. Ad earn rem fuam ipfe operamfortunas, ac nauim liberaliter offert, decretxfque in aureorum triginta miilibus, certum cum eo hominem Gioam. deftinat. Nihil de celeberrimis illius nauigationibus iattingo, quodalie- num ab inftituto. 1? FraclfclLS Goam igitur vbi peruenit,totusiin eoveríàbatur,vt c,°am per. Alphonfo Noronix Indix Proregi, Ioannnique Albuquercio Antiftiti, fuis ik, Pererix coniiliis apertris Sinenfem legatio- nem vrgerer, cuius ipfe comes acfocius i inregnum illudtam vndique feptum & peregrinis omnibusis interclufum libere penetrarei. Eius legationis princeps dccciaratus ellIacobus Pereria vir fmgularis auftoritacis, &c ad Xauerij voluntatem ac ftudium quodammodo fa&us.Is quanquam Malacx fub- ftiterat, in infulam Sundam interim nauigaturus, dum Xa- uerius rediret, tamen eius Procuratores in adornanda pro- feftione ilia, comparandifque pro dignitate muneribus,to- tóque Legationis apparatu, nullis impendiis fumptibufque pepercêre.Xauerius autem tali comitata meritò lxtus,con- feàis ipfe rebus omnibus intra menfengqux ad maturan- dam profe&ionem pertinebant, accept:fque à Prorege Epi- fcopóque diplomatis, &: conciliandx ficeiliteris ac muneri- bus ad Regem Sinarum,ocyus ad ordimndam accurate So- cietatem, ne quid per eius abfentiam detrimenti caperet, animum contulit. t ... > . . • ' « • • • Tremcifcm A n n o igitur i y yz.decimo ottauo Kalendas Maias,Goa xauerij difceílit Malacam versus. Eò cum appuliifet, Aluarum in- wnit."íer' primis Taidium decumbcntem inuifit, eique deinceps omnium
Apvd Sinas Liber II. 117 omnium fcdulitate officiorum adfuit. Vetus erat is Xauerij amicus,iámque Malacéiis dcíignatus areis Prxfe£lus,eidem maritimam eorum tracluum prxfe£fcuram Xauerius ipíc à Prorege impetratam Goa detulerat.Itaque tametíi nulla erat caufa,nullum ius, tamen, fi qua forte hominem tranfuerfum libido ageret,poterat legationi moras iniicere. At Xauerius, qui feiebat quanta res ageretur,diabolum nequaquam quie- turum íntelligens, femper timuerat ne quid tam felicibus cceptis obftarec.Hoc igitur impêfiús hortabatur domefticos, vt earn expeditionem Deo prccibus quàm accuratiílimis commendarent,hoc item officioíius Aluarum demereri ílu- debat. Cxteríí nec timor inanis fuit, nec beneficia vila quic- quam aut officia valuêre.Senfit Pater è primo congrefíu Al- uarum legationem illam Pererix* decretam tam honorificam ac quxftuofam animo non fatis árquotulifie. Pereria nondumabSunda,quò negotiorumabierat caufa,rcuerteratjfcd vt inox adfuit, fedulò eu Xauerius mo- nuit, quàm fe modcíliífimè gereret, nec fummo vellet iure contendere, fed totam rem Aluari poteftati permitteret, vt hac illum modeília dclinirèr. Is autem Pererix inuideils in- crementiSjVt qui iampridem ei erat infenfus, ne legationem illam obiret, impendentem Vrbi obfidionem falso caulàtus, &: infrequentiam colonix, Pererix nauim ipfumq; omrtino Pereriam portu excedere omnino vetuit,ipfo ad fenauis gu- bernaculo afferri iuflb. Xaverivs autem pro caufx grauitate follicitus, alie- 1 , ° i \ 1 expeaitio- gare príncipes ciuitatis amicoíque communes ad Aluarum, nem Sine?7~ orareperfefe omni animi demiílione, ne curium moretur f-m vrset- Euangelij, obteftaríque per Chriftum, ne fe cum Legato, quem Prorex Indix deílinaífet, Sinarum profedtione prohi- beret. V erum vbi nihil proficiunt preces, coepit fenlim inter- mifeere terrorem,explicans, quanta ipfe fibi damna confci- fceret. Primum igitur Francifcus Suarius Malacenfis Pa- llor &: Yicarius idem Epifcopi, ad illum cum Uteris Goani Anti
A luar us maris Pr&- fetfus ad- xerfatur txpeditioni. 7rancifctts Pontificis Diploma frofert. iz8 De Christiana Expeditione Antiftitis acceffit, grauiterqj admonuit, vidcret etiam atque etiam,quantam rem difturbaret, ncque committeret vt An- ciftitis obliftes império, iram in fe Diuinatn atque etiam Re- gis accenderet. Sed nihil Epifcopi liters &: Vicari; valuit denunciatio, nil! vt obfirmatus animus obdurefceret magis. Turn Francifcus lple AIuarus,qui Malaccnfem prxfecfcuram nondiun Aluaro Taldio per tempus cefle rat, eundem con- uenit iimul cum literis Regis Lufitani, in quibus fui condiu eífe teftabatur,cum Xauerium in Indiam mitteret, vt Euan- gelium per omnes Orientis oras promulgaretur, ftmul cum Proregis decreto,quo íi quis legationem Sinicam impedirec, reum perduellionis faciebat. H je c coram multis recitatacum aiudiffet Aluarus, fto- machabundvis ab Sella furrexit, folúmcque pede percutiens; Quid mihi negotij cum Proregis decret:tis,clamat;cum fciam magis è Regis refuturum,hxcfi legatiaonon mittatur?Tum igitur Xauerius, qui nunquam ad cum 1 diem publicè fe pro Apoftolico Nuncio gefferat ,vt praeferarem ei rerrorem irx coeleftis incuteret,illud eile tempus exiftimauit, quo mode- ftix Chriftianar magnanimitas proderetur. Pontificis Di- ploma diu reconditum,quo ApoftolicusNuncius creabatur, & Anathema grauiffimum infligebatur iis, qui eius in augé- da reíigione conatibus obftitiífent,inuitiífimus quidem, fed profert tamen,non tarn vulneris imponendi quàm deterren- di gratia.Eius denunciandi negotium Suario tradit,qui con- tinuo Aluaram adit, nec magis Iudicis quàm Patris officio, dirum Anathema vbi propofuit, orat per Chrifti mortem & obteftaair,ne in tarn graues mortiferàfque plagas cum dede- core probroq; coniunctas fcies ac prudens fe iple prxcipitet, neve tarn grandi &c inexpiabili fcelere fe obftringat, pro quo poenas fua opinione maiores Numini fit daturus. At ille,que ipfa iam pugna pertinacius fixerat, lie intentato quidem tam graui vulnere au&oritatéve Romani Pontificis ab obftinata voluntate difceifit. Quin potius (vt nunquam poteft fcelus fine
àpvd Sinas Liber II. 119 fine fcelere defendi) fa 1161:o viro conatur infamiam afpcrge- rc, tanquam (an&itatem & Apoftolicas emenriens liceras in deludendis gentibus nomen íibi celebre venaretur. Ita con- forniam af~ íilium om-ne Xauerij &: diuina illa inftituta legatio vnius' liominis vitio euerfa eft. Tum vero Xauerius tam proieòbe infeftus audacix, vt fux ftatuerer feuericatis exemplum, cx- terofq; redderet tardiores ad impediédos conacus pro Euan- Frane'fcuf . , ' . curatfronu- geliOjproque ammis laborantium, pronunciandum curauit ciari inter- Prxfe&o maris, eiáfque adminiftris ac fatellitibus nomina- tim Pontifícia au&oritate interdiòbum eílc facris: non vt eis nouum vulnus infligeret, fed vt memoriam infli&i reuocans medicaminis admoneret. Ea de caufa ad Gafparem Goan- ni Collegij Reflorem ex Sanciano literas dedit, vt ex Epi- fcopi au&oritate pronunciandum idem ritè curaret. Nihil autem ex omnibus xrumnis atque moleftiis, quas perpeíTus erat in omni vita Xauerius, acerbius ei acci- dit, quàm quòd per eum, à quo minimè oportebat, tanto rei Chriftianx damno ad nihilum profedio illa recidiífet: non enim diuinx glorix & faluandarum zelus animarum hebes ac ftupidus eft,fed eorum in quibus verè eft, vrit depafcitq; prxcordia. Moeftus igitur non tam fua, quàm Prxfedi vice, fuomet fcelere periciitantis ingemuit,elata voce canens vio- latorem illum humani diuiníque iuris breui fux cupiditatis ambitionífque fupplicium non pecunia folum Se honore,fed etiam corpore luirurum.Neque aliter cecidit.nam paulò pòft Aluarus lepra teterrima coopertus,cúmq; alia multa in om- cfor"fol~ niu oculis deliquiífet,&: eadé audacia qua Xauerij audorita- tem,Proregis contempíiífet imperium, confeftim quaíi defi— cere moliretur ab Rege comprehenfus, oneratur catenis, & vterat vinffcus, Goam inde in Luíxtaniam ad Regem pro meritis muldandus abripitur.Ibi vltore Deo fortunis omni- bus fpoliatus, notatus ignominia, xternis tenebris addidus, fupra lepram fcediflimam ab amicis demum ac propinquis ob apoftema intolerandi foetoris dereliftus interiit. R Iam
130 De Christ i-a na Expeditione ^'uud'fxco IAM verotametíitantopraefidipacfpelegationisfubitò gitm confí- deftitutus,in confilio tamen fortiter perfeuerãsjquóque ma- líumpenc- -s ^ecíTent humana prxfidia, hoc Deo fidewdum amplius trnnit f . ... J* J C* ■ .. f.. Sinn. intelligens,eam penetrandi ad ornas rationem excogitat,S 1- inx alicuius colligere, feu mercari gratiam ftatuit, per quem . in continentem fiirtim abiiciatur. Nam quia fama acceperat in Sinarum regiio peregrinos, qui fine fide publica eò pene- traífent,a:ternis tenebris vinculííque mandari,hos inter vin- dos Xauerius,quç erat eius incenfa in ânimos charitas,opta- uit,vt his primum tradita Chriíli lex per eos deinde miífos è tenebris,ad proximum quemque mamarei. Et ipfe tandem è vinculis aliquando miíTus, íi Deo cordli foret, Chriíli legem dodrinámque diífundcret. Trancifci E r c o fpem ingreffus quod Chriftianus homo prohibe- -vatícinatio ret,id per Ethnicum confequendi,vno focio ílbi relido cum gram. interprete Sina confcenfurus vrbem egreditur, multas in- terim vrbi illi clades calamitatéfqute denuncians. Profe- quebantur abeuntem officiosc permuilri, quorum è nume- ro Vicarius modeílè fuggeirit,vti Prxfcdum falutaturus adi- ret, ne fermonem hominibus daret, fi prxtermiifo faluta- tionis officio velut alienior, iratiórque difcederet. Cui Xa- uerius: Egóne vt hominem à fidelium communione feiun- dum falutandi caufa conueniam ? Numquam ego ilium,nec ille me in hac vita videbit, ac ne poll mortem quidem, nifi turn,cum cum apud Chriftum Iudicem in vallc Iofaphat ac- cufauero. FrancifcM H yE c vbi &c fimilia dixit, Templum quod erat è re- Numen di- gione refpiciens.genua flcxit,fupinifqre manibus, humcnti- ninumpU- gus ocuhs Numen ei placare Diuinum homo mitis Sc mife- ricors coepit, verbis quae circumftantes cxaudiebant aman- tiffimis.Tum deiedo in terrain vultu neditabundus aliquã- diu perilitit; poll hxc erexit fe ore ardoiti & pleno maiefta- tis, nec vllum verbum effatus, in conpedu omnium exuit calccos , & ex Euangelico prxcepco puluerem excutiens, omnes
Apvd Sinas Liber II. 131 omnes qui ea fpedtabant terrore lacrymííque compleuic. Quin etiam deinde focios iuilic omnes Malaca diícedere. Pereriíe vero Legato ne mutuo conípectu, vt lir, vtriufque moeror augeretur, è naui íalutem per literas miíit, ea illuin O ' confolatione permulcens,futurum breui vt contumeliam ii- Iam, quam damno implicitam pertuliíTet, alia viciífimemo- lumenta & noua decora conipenfarent.Id quod ipíemet cò- mendátitiis fuis ab Rege literis impensè curauit:ab hoc enim illc deinde magnis & fortunis &c honoribus eft au&us.Huius in naui, quam ipfo retento Pereria Altiarus demuni miíit, è fuis hominibus manipulo maximè fido impofito Xauerius Iulio menfe foluit,&: ad Sincapuranum fretum delatus, cum aliquamdiu fubftitifíet,indéque denuo Pereriam confolato- rias per literas falutaftet, nauigatione repetita fecundis ven- sin"rím'fi- tis 11011 multis poftquam Malaca foluerat diebus, fines Si- nes attingit, narum attigit. Sancianut Sancianvs eft infula inculta atque deferta,leucasà infuU. cotinenti triginta, quò per id tempus commercij caufa com- meare foliti Luíitani Sinseque.Ilh raptim fibi tuguria è ramis olftn vel ftramine conftruebant. Hue poftquam peruenit Xauerius, totus in fuam expeditionem conuerfus, percun- ctabatur ex Sinis Lufitanífque,ecqua tadem via reperiri pof- fet iníinuandi fe in eas vrbes, hominúmque colloquia.Cúni- que illi omnia regni clauftra acribus fepta cuftodiis, nullum omnino aditum qua adfpirarent, rclinquiuducnis refpondif- fent,edi£lis feueriílimis interpoíitis, íi vel peregrinus,Praefe- dorum iniuífu contineiitem attingeret, vel indígena pere- Franc>ie' , v il • - j untmttí im- grinum introduceret. Xauerius ad nos terrores im pauidus, pauidus in- cum alia nulla rei conficienda: pateret via, confilium effe finua'2d'fe s* (+ , . 1ahQ1tCt?TÍ íuum expoíuit, omni ope atque arte moliri, contemptis pe- riculis,vt in vrbem aliquam Sinarum clàm deue£tus,ipfemet narum. Praitorem adiret,negotiúmque tranfigeret. Quod confilium ciim nimis audax ac penè temeranum Lufitaiiis elfet vi- fum,non defuerunt, qui ab eo reuocare hominem, ne fe in Pv x aper
131 De Christiana Expeditione apertum vel vitavel feruitutis difcrimen offerret, totis viri- TeZÍni. bu,S conarÇntur.Quibus tamen Xauerius refpondebat intre- mnYHtn. piaus,nihil ic cam malle,quàni vt Sinarum falutem,de quo- rum indole ingenióquc tarn multa audiffet, fuo reprafenta- ret interim, nec metuenda íibi eíle pericula,vincula,feruitu- tem,atque adeo peracerbam necem,vbide liberandis animis ab atcina mortis,ieruitutifque periculis ageretur. fibritZ JiA 5 ijLtcr cures febri ?orreptus, & per dies quindecim pitur, ea li- amiaatur.Vt primum melius habere ccepit, ad priilina ftu- t'Z "" d,a kboreS'íi k retlí' • nihil° fegn'us i idoneú aliquem met- fuum vr-catorem quaritans,a quo tranimittereetur in Sinas.Ergo Lu- seu iItanos primum,deinde Sinas omni arttificio íibi ratus, multas rei celanda vias in medáium protu obtelfa- ■ tus,íibi vt in tarn honefto ftudio moreim gererentjied in tan- to fortunarum capitifque difcrimine aures omnium munie- rat metus: nec qui ie periculorum iociium adiungeret repe- nebat. Augebat rei deipera'tionem inngrauefcens comitum morbus, & Antonius interpres Colleegi)' alumnus ' ipfa loquendi defuemdine patrij fermonis oblitus, nu iam l(m PoKrat effe Xauerio. Quibus incommodis quanquam Ipes eius infringi debilitariqj poterat, ea tamen excitabatur & reuirefcebat aliunde. ' r : Interim diificultates fuperante conftantia, alius in- terpres non modo lingua, fed etiam domeiticarum literaru peritus fua fponteVomitem itineris fefe obmlit. Inde mer- catorem Cantonieníem paulò fidentioré naótus, fpe ac pol- licitationibus ad audendum impellit, magnoqj piperis pon- dere,quod erat aureis amplius ducentis à mercatoribus Lu- iitanis ill elecmoiynam acceptum, cum illo traniigit, vti ie cum intciprete libcllifque fuis atque iarcinulis exponat. Ille vero quo occultiora' eiient omnia, neque nautarum dubia iidei committeret caput, ita rem gubernandam fufceperar, vt liberis fuis fciuifque fideliilimis pro remigibus vteretur, & intempefta noclc Xauerium lembo tranfmitteret, vitro etiam 0
APVD Sinas LIBER II. *33; 'é etiam illi pollicitus,apud fe bidui triduivc receptum, donee è latebris tutò emerí us cauflam fui aduentus fuo periculo Prcefedo Cantonise exponeret. Gem invm in eare aggrediendadenunciabancamici periculum. AÍterum,ne Sina mercator pernumerata merce- de receptum cum fociis inermibus peregrinum, vel è naui deturbaret in mare,ne quid emanaret indicij,vel in folitudi- ne aliqua fcopulóque relinqueret. Alteram,ne aduenam fine fide publica fefe infinuantem Praefedus vrbis flagris atroci- ter C2efum,aut fupremo fupplicio afficeret, aut perpetua fer- uitute vinculisqj muldaret. Xauerius tamen pericula longè plura,vt ad focios fcripfit,longcque grauiora confiderans,ne vel prouidentiac Diuinae diffidere, fi prouinciam eius inftin- du fufceptam hominum terrore defereret: vel Chrifti difci- pulus videretur indignus, fi tam apertè denunciantem, Qui perdideritpropter me animam, inuemet earn, non audiret: vel de- mum regno Dei non eíTet aptus,fi manu ad aratru m appofi- ta retro refpiceret. S e d dum noua animo concepta fiducia fuum iter ador- nat,nouae difficultates oboriuntur. Recens eius interpres ieu occulta Lufitanorum arte vt Xauerium retinerent, feu ter- • rore periculorum indudus , nec opinantem ilium fubitò deferit. Perftat tamen in fententia Pater , &: cum veter-e interprete, quanquam non fatis idoneo, proficifci confti- tuit. Adoriuntur deinceps eum ex compofito Lufitani, non tam illius quàm fua caufa foliciti. Circumfufi pro fe quif- tufitani« que rogant,fi fuo non tangatur,at alieno periculo moueatur. Sinarum Prsefedos,fi Sinas conetur irrumpere, vnius irrita- mcapto d>- . tos audacia nomen omne Lufitanorum ad fupplicium vo- caturos. Quod fi certum fixúmque fit aleam tentare fortu- ne , tamdiu certè cundetur, dum opportuna profedio na- ues fuas periculo fubtrahat. Quibus ille, quod ad ipforum incolumitatem ac mercimonia pertineret, omnem illis ti- morem dempfit, perfandè pollicitus, non aiitè fe, quo ten- R 3 debat mouere.
Apvd Sinas Liber II. 13y Hie igitur iacentem in publico Lufitanus xftuantémque Trandfcum ííimmis ardoribus confpicatus, mifericordia captus, infuum tugurium, curandum, pro fua tenuitate traòtandum, íu- humerU w icipit. Erat id tugurium ex iis mapalibus, quae ad extremam iittopis oram Luíitani adhuc eo tempore ab Sinis xdificatio- tat. ne prohibiti fubitò, vt dixi, excitabant, & in difceíTu diftur- babant ventis & frigoribus peruium. H 1 c hofpes hoípitem rogat venam fibi patiatur incidi, nee abnuit obfequens xger, condis fe profeilus in rebus qux ad curationem ilii corporis pertinerent,tametii non erat ne- fcius quales tandem ea infula Medicos ferret, in medentium poteftate fore. MiiTo fanguine non fine conuulfione & con- tradione mcmbrorum faftidium cibi fubfecutum eft ingens. Cibus porro idoneus xgroto prater pancas amygdalas ferius 3. nauarcho Lufitano traditas, erat nuilus. Eò enim iam ere- uerat fibi horror, vt prorfus omnia refpueret, totóque biduo nihil guftaret. Iadabatur peftifera febri fubfidiis omnibus deftitutus, Sc morbus vrgebat in horas, cum tanta animi xquitate Xauerius &c morbum & incomoda perferebat, nul- Fran"fct 1 . . 1 «1 « pattemu?, la vt exciperetur ex eius ore querela, nulla vox alienam im- plorantis opem. Ulud vnum placidè non ferebat, vulgari fe & communi lethi genere in ledulo mori,fibíq; optatiifimam martyrij palmam è manibus quodammodo rapi;quo tarn in- figni beneficio cum fe profiteretur indignum,ad diuinx pro- uidentix rationem animum denique fixum ipfe compofuit. Atque vt in morbis grauioribus natura fere cuiufque fe pro- dit, iic xgrotante Xauerio fingularis eius virtus ita fe extu- lit, vt eadem propemodum faceret moribundus, qua* cofue- . uerat fanus.Nunc defixo in coelum obtutu,cum Chrifto ier- frane>fct • \ -nr 1 ,. . . - . lermoctnattii mocinans, nunc e Pialmis piu aliquid fuaue recinens, & eas cum Deo. fubinde voces ingeminans, IESV fdi Dauid,mtferere mei: Mater Dei, memento met; quibus aliifque confimilibus vocibus duos extraxit dies. Xaverivs autem,vtaffuithoramigrandi,tumverb preces
\ 136 De Christiana Ixpeditione Trmeifcuí preces incendere, &: arrepto Crucifixi )omini figno crebros animd Vet allte Deum gemicus edere, & imis è yaecordiis mixta pre- "uam." Cibus fufpiria ducere. Cum aúcem gerendi precandíque fi- nem nullum faceret, voce pariter atcre anima deftitutus, extremum fpiritum edidit quarto Nons Decembris^pno pofi Chriilumnatum i y yz. setatis quito citciter & quin- quagefimo, Indica fux peregrinatiois vndècimo, in ipfa cura ac meditatione Sinarum, Quidâus deinde mortem confecutum, quàm lxta oris fácies, qum admirabilis incor- rupti corporis in viua calce fepultura, quot prodigiis Goam víque fanftum cadauer renauigauerit, iis narrandum relin- quo, qui res eius geftas funt períecuti. Qua ratione nunc è coelis Sinicam expeditionem difponi ac aperiri à Deo per Socios acfilios fuos impetrarit, quod inftituti noftri eft.nar- rare poíthac aggrediamur. Hums expeditionis principia iterum ab Soctet ate ITLSV infíauranttr. CAPVT SECVND'M, t PAmetsi non defuerunt ex aiisfacris Ordinibus J|| poft obitumB.Xauerij Viri pietare ac reliquis animi doribiis infignes, qui hanc expeditionen Chriftianam ten- tarunt, è D. Francifci maximè, DiuíqueDominici familuSv qui vel ab Indiis Orientalibus Luíitana, td ab Occidentali- bus Hifpana nauigatione appulerant: qiia tamen effe&um fortiri incenfa eorum iludia (Deo fortafe illos aliò vtilius auocante) minimè ponterunt, de illis dicre fuperfedeo,me- mor quippe inftituti, ac eorum, qui hancè Societate I e s v expeditionem Chriftianam fufceperunt C v i cum funes cecidiífent in prxclars, prseclaram illam hxreditatem ab oprimo Parente profij corporis etiam depoíitione femel initam, filij nunquam dmiferunt, fed fe- ciíle
w Apvd Sinas Liber. II. 137 cifle milii videntur, non fecus atque ij, qui fortiftima arcis obfidionem aggrefli,expediram ad omnem rei bene gerenda occaíionem muniunt ftationem. Sedem igitur Societatis in limine huius regni peropportuno loco extrudam ftatuerunt, qux ex ipfo lltu videbitur, qui necefíariò fub oculos ponen- dus,ne ledor locorum imperitas,fapiiis in hiftoria progreiTu aberret. . C v m Lufitani primum immenfa maria emenil, feculo fuperiore in vltimum Orientem penetrarunt,Sinarum deni- IZTuÍT qu£ fines attigere,&: illius regni opibus exploratis, omni co- S naru cum ea gente mifcere commercia procurarunt. Non erat res ita procliuisjSina quippe pra omni gente, fufpicio- sinarum gh num etiam vmbris territantur, id exeo maximè tempore, quo erepto império Tartaris, vti didum eft libro fuperiore, íeruiere. Innatum gentis mctum augebat Lufitanarum claf- ilum apparatus,bellicorum tormentorum fragor, nauium ad earn diem Sinis inuifa magnitudo, Confirmabantur hac omnia Mahometanorum,qui plurimi funt in Emporio Can- tonienlijteftimoniis. In earn enim oram ad Auftralem Sina- - rum plagam appulerant Lufitani: aflerebant hijgentem hanc trancos appellari, íic enim Saraceni Europaos yocant. Sina: veròquoniamliquidaRjomninocarent,nec vnquam duas confonantes fine vòcali media norunt, Falancos in hodiernam diem in prouincia Cantonienfi duntaxat nuncuparunt, quo etiam nomine noftratia tormenta bellica vocauêre. AfTere— bant inquam Francos natura pugnaces ac robuftos,gentium domitores,imperij fui fines folis vniuerfi finibus definire.Te- ftem nuper Malacam,teftem denique Indiam vniuerfam Eu- ropaorum armis commercij pratextu fubadam. Hac fufpi- cio non vana,tametfi Legatione Lufitanos arcuerit, ex quo Lucri eut>- euulgata eft, euicit tamen lucri cupiditas, ne à commercio fams fnfi- excIuderentur.Quaftus enim non arario folum publico, fed not admifit* priuatis etiam peculiis ex hac negotiatione tantus eft,vt Ma- giftratus,diíHmulato metu,eam nunqua excluferint omnino, S, fed
* 138 De Christiana Exieditione fed fenfim admiferint; verum ea leg, vt quamprimum, diíToluto mercatu, omnes in Indiamum fuis rebus redi- tum maturarent.Tenuit ea ratio annos |ures, dum paulatim ab metu confirmation Infula maiori peiníulam exiguam ad veninfuU lwbitandum negotiatoribus conceiTerut. In ea peninfula Lufitantsco- 111 ■/ ■ • 1 cej[*. idolum erat,quod hodieque viíitur, cunomen cxíma: índe locus K_Amacao, ac íi dicas Ama Sinus,apellatur. Hic dein- de fcopulus verius quàm peninfula hafctari cceptus, non à Lufitanis folum, fed ab omni vicinarun gentium colluuie; propter nobile commercium rerum omnium,qua velab Europa, vel ab índia Molucífque infulis, nauibus Lufitaiiis vehebantur, frequentatus, quin etiam magis argenteorum nummorum cupiditas, ipfos Sinas ad coliabitandum inuita- Commercia uit.Inde annis labentibus vrbs paulatim extrui ccepta eft,nec zuZãnísC>í f°^im cum Sinis commercia, fed etiam connubia Luíitani contraxêre, atque ita vniueríam peniníiilam adibus priua- tis oppleuêre, & è fterili fcopulo nobile in paucis emporium Emporiumafturrexit. Nec folum in vltimum orb«m nauigatrix cupi- faãí"^" ^ltas negotiatores deportauit, fed ne laius paterent Imperíj Um' Lufitani fines, quàm Chriftiana religio non pauci eum in locum, vel Religiofi, vel alij Sacerdoteconfluxêre,qui Lu- fitanos conferuandos, vel indigenas ad^hriftum adducen- dos fufcepêre. Quem etiam in finem Aifitani Reges, lo- cum Ciuitatis appelíatione donatum autoritate Pontifícia, Prafule adornarunt, quo facilior, nec fie Ecclefiaftica Ma- ieftate, facrorum adminiftratio in extreia orbis plaga red- deretur. Prima fedes H i s ita praemifíis, ad inftitutum reeamus. Eo in loco fhtarumfi- Societas noftra fedem perpetuam fixit,a primam Dei Matri mbus Ama- aedem ante reliquas omnes,quce poftea fere non paucae, ex- caenfis. citauit.Erat enim locus inftituto noftro propportunus.Cum enim Societas noftra iam inde àfuis inits Indicam mefíem, quae vel in Oriente,vel in Occidente altfcebat,fibi cum re- liquis meíforibus demetendam fufcepifct , vifa eft hac area in
Apvd Sinas Liber II. 139 in medio tot noualium fita,minimè negligenda.Nam inde in Boream patebat orbis Sinicus verius, quàm Imperium adSitm luCu Auftrum Molucx infulx: ad Ortum Iaponia &: infulx Phi- lippinx:ad Occafum verb Cochinchina,Camboja,Siam,alià- que permulta. E x hac igitur pugilum Chrifti ftatione,omiífis iis,qux in reliquas orbis partes fadx runt,excuríionibus,ac potiflimum ilia nobiliffima, qux magnam Iaponix partem in obfequium fidei Chriftianx captiuauit, in Sinarum quoque regnum fe- rius quidem,fed aliquando tamen vexillum Chriftianx Cru- cis importatum. Id qua occaíione quóve euentu fadum lit, aggredior enarrare. av 1 Amacaenfem Societatis noftrx fedem iam inde à °cc4l\ •— ,• - . re • grejjtte m St- primis principiis incoluerant,in Sinarum fines mgreiium iam narum re- fxpe tentaucrant,fed fruftra,vel rei difíicukate prohibiti, vel mr" quod in expeditionem Iaponicam intenti, qux tanto fructu procedebat, non omni conatu rem Sinicam procurarent. Er- go multis annis regio Sinica nondum ad meflem alba vide- batur. Ad cxtremum,vbi arriiit ei,qui têmpora &C momenta pofuit in fua poteftate, perfeda res eft optata potius quàm íperata. or , - Alexander Yaligiianus è Societate noftra,Sacer- dos Italús,ex Europa venerat,à Prxpoíito Generali Indixto- V^^tt"one tius Viíitatorrenunciatus,iámque luftrata ea Indix parte 5 Sinicam ex~ qux Cis-Gat)gem ab Europxis appellatur; ad earn quoque lu- CIUU ftrandam, qux vltra Gangem fita eft,nauigarat, tandémque in Amacaenfem portum delatus, in Iaponiam. tranfmittere cogitabat. Yerum nauigationis legibus prohibitus, decern nòn minus menfes in Amacaenfí noftrorum fede fubftiterat. Ibi re Sinenfi ex integro accuratius explorata, fopitum eius incitamento, J,* • • 1 < • • "T • • • 1 • SffllCéL í?X expeditionis ardorem excitauit. Ex lmperij magmtudine, gentis nobilitate, alta iam plurium fxculorum.pace, Magi- ftratuum prudentia, Reíque^publicx adminiftratione non vanè ratio cinabatur, gentem Sinicam folertem, & ftudiis / •;.; S 1 omnium • ■
140 De Christiana Expeditione omnium bonarum artium addidtam., adduci tandem pofle, vt viros aliquot literarum virtutífque laude preftantes in fuo regno viuere pateretur, maximè tales qui patrijfcrmonis literarunique iam non eflent imperiti, neque hoc folum, fed fpem non vanam videri,aliquando forò, vt huic genti, fan- ftiflimx legis noftrae feita fortaftis arriderent, cum ea politic cam Reipublicx adminiftrationem non modò non intertur- bent,verum etiam egregiè promoueant.Eò accedebat, fore, vt ilia ges,fua: vanitatis fortafle permfa„coeleftium bonorum deiiderium conciperet,reternaque fpeâaret. His igitur aliííquedecauiisomninoftatuit,aliquot Si- nenftum literarum,fermonífque ftudio deiignare, vt ij iam eífent comparati, íi fortaífe aliqua pateret rima, qua Euan- gelicus prseco fefe in earn planitiem intruderet. Non deerant autem ex ipfa Societate noftra viri rerum Sinenfium vfu nobiles,qui V iíitatoris innprobarent, afteren- tes in tentandis Sinis vEthiopem lauari., ad quos B. Xaue- rius tam inceníis ftudiis, támque profufà krgitione penetra * re minimè potuiifet: cuius exemplum fecuti etiam alij Reli- p.vaiignani gioforum Ordines, de re conficienda defperarant. Verum conflmtin. y iiltator à fufcepta deliberatione fe dimoueri non eft paifus: quis enim ignorat,Superiorum animos,faepe luce diuina,cum opus eft,ad res peripiciendas colluftrari ? Ergo cum in Ama- caeníi noftrorum fede,tanta erat operariorum paucitas, om- nino neminem reperilfet,'quern huic muneri deftinaret; ad Prxpoiitum Prouincialem fcripiit in Indiam (is erat id tem- poris Vincentius Rodericus Luíitanus) vti primo quoque tempore,minimum vnum facerdotem rei tanta; idoneum,in hunc portum Sinarum mitteret. Ipfe verb Viiitator prius in Iaponiam quàm folueret,fcripto reliquit,quid ab eo,qui mit- teretur,exigeret,& quam rationem in hoc Sinenii ftudio vel- Ruggeriu! lct obferuari. in Amacae- Nominatvs eft igitur in India Michael Ruggerius ^ta^us > £ regno Neapolitano, qui fuperiore, quàm nomina- trn nr. u '. i. , rctur,
- Apvd Sinas Liber II. 141 retur , anno ex Europa venerat, & iam in ora Pifcaría rem Chriftianam prOcurabat. Is igitur in Amacaenfem portum anno Domini 1 J75>.menfe Iuiio cum appuliíFet,&: Vifitato- ris mandataperlegiífet, animum applicare ccepit iis, qua fa- cere iubebatur.Iubebacur autem Sinicum fermonem eum, qui curialis dicitur, & in vniuerfo regno idem eft, edifcere: nam prater hunc fingulç prouinciç fiuim liabent diuerfum, vt caetera orbis regiones idioma. Charadtcres item & legere & pingere hieroglyphicos iubebatur, neque enim paucis al- phabeti iiguris, vt reliquus ferè orbis, fuos conceptus fcri- bendo exprimunt, fed tot figuras pingunt, quot funt voces, réfque vocibus fignificara, vt libro fuperiore fufius explica- tum eft. S1 tantum facilitatis res ipfa habuiftet, quantum animi adferebatur,maiores breuiori tempore progrefíus extitiilent. Sed idioma Sinicum non perdifficile folum eft, & intrica- smjIs idh- tum pra ceteris omnibus, de quibus quidem audierim, aut legerim-, verum ipfa quoque Magiftrorum penúria difficul- L. tatem difficiliorem feipfa reddebat.Nam ij Sina:, qui Ama- caenfi in oppido iam Chrifti facris initiati, Europao iam ha- bitu cultúque viuebant, & qui ad commercia ex interiore continente ventitabant, vtrique erant a:què propè Curialis linguae,ac Lufitanx imperiti. Negotiatores quippc prouin- ciale idioma ffequentant.Curiale tametfi intelligant omnes, minus tamen politè eloquuntur. Chara&eres verb fuos ne ipfi quidem vniuerfos norunt, vulgus eos fere,qui ad com- merciorum formulas fatis efle iudicantur.Itaq; quàm mini- mè ineptus Magifter Patri vifus eft Sina pictor,qui quod lin- gua deerat,arte fuppleret. quippe non raro contingebat, vt, cum hieroglyphici chara&eris vim Europaeo fermonenon poflet Magifter exprimere, ad mura pi&ura remedia recur- reiet. Sed tamen ímprobo labore, quem incenfus amor mi- nimè fentit,omnia fuperabantur. > . • n. , N e q^v e hac dumtaxatratione bonus Pater ad rem Sini- M 1 If / 1 ' S 3 cam
r *• _'-/Í i f "- 142, De Christiana Expedition e cam proludebat.Sollemne Lufitanis negotiatoribus bis quo- libet anno nundinarum tempus eft,ad ea fcilicet comparan- da,quar Indica nauigatio menfe ferè Ianuatio,vel Iaponica xundiMA' cxeuntçlunio folet euehere.Hae nundinae noh in Amacaenfi Tftdc&sw fcs - . <. 1 r • f « 1 • /• t • • ' /*■ anfã pr&bet portu, nec in aliqua deierta miula, vt olim, led m ipia me- p ene track in tropoli frequencantur. Nam ex oppido fuo Lufitani Magi- ftratuum voluntate in Cantonienils promncix metropolim biduo ferè aduerfo flumine nauiganc,& in eo portu fanè no- bili in nauigiis pernoctanr, diurnum tcrapus liberx per vr- bem negotiationi deputatur. Sed hxc comnia tot vigiliis &C cautelis, facile vt appareat, antiquos ettiamnum metus paJ- pitare. Nundinarum tempus vtrumque: ligillatim bimeftre, & farpe longius. Hunc morem commermoraui, quia prima & ha&enus ferè fola Euangelij prxconibus in regni penetra- lia penetrandi ianua fuit ex Lufitanorum, qui fane magnam pietatis laudem vbique referunt, vel induftria, vel propenfa in religione voluntatem. p.Michaelrs C v M iis igitur negotiatoribus P.Michael Ruggerius ad Sir fua quoque commercia cum Sinis ineunia, omnino/ire con- jentiajirma• 11 . - • 1 i- • r ftituit, eo maxime confilio vt exploraretnum ab aliquo tor- taífe Magiftratu fedem in aliqua regni pirte poifet eblandi- ri. Initio magnam è recenti cafu difikutatem fenfit.Nuper enim cum alius è noftro Ordine eò fe adfacra ex more, ne- gotiatoribus per nundinarum dies procurada contuliifet, ad Chrifti fidem adolefcentulum profani finulaçrorum Sacer- dotis difcipulum ita pellexerat, vt voleitem in Amacaenfe oppidum, fed clàm tamen abduxerit. Id ubodoratus Magi- fter, apud Magiftratus grauiter queftus el, eflfecitque, adnk tentibus etiam adolefcentuli propinqurs 4 vt Magiftratus eumvi retorquerent non fine magna mftrorum moleftia, vel apud earn gentem infamia, quafi mlis artibus pueros feducercnt, parentibúfque fubducerent quod apud Gan- tonienfes,vt non eft inufitatum, ita eft iipaucis crimiuibus eapitale, Vervm ■* »
Apvd Sinas Li:ber it 14$ Vervmenimvero P.Ruggcrij folertia, & in agcn- do comitas hanc denique maculam eluit, obicemq, perfre- loZitm % git.nam & ipie cum nonnullis agere coepit magna eoru vo- agendo, luntate,&: maximè cum fupremo maris Praefe&o, Hai-tao vo- cant,fub cuius ditione etiam aduenae, quotquot in prouin- ciam Cantonienfem appellunt, eorumq; negotia,numeran- tur.Hanc Pacri neceilltudinem conciliauic opinio virtutis atqj licerarum: quodq; incelligeret eum ab Luiitanis pro pa- rente ac Magiftro coli:dele£tabat eum etiam aduenae Sacer- dotis iludium, quern audiebat Sinicos libros euoluere ftu- ' diosè. Quoties igitur ad eius tribunal vnà cum Luiitanis itabat, cum cteaeri genu flederent, qua ratione Magiftra- tus omnes pro tribunali compellari folcnt, eo iubente, Pater ad latus adftabat; quin etiam eum exemit caeterorum lege,qui in nauigiis pernoctabant.nam in ipfa vrbe locum ei deiignauit in eo palatio, in quo regni Siam Legati cum ho- norarium Regi veótigal deferunt, excipi coníueuêre. quo in loco rei diuinae operandae pofleilionem accepit, Sineniium libris nodes diéfque intentus, eò Dominicis,feftisq} diebus Luiitani ad rem facram,facramentaq; fufcipienda conuenie- Lufitani re bant.Id enim Patri liberè per eos dies dumtaxat licebat,qui- fZZTZenu bus commercia contraliebatur.nam iis abeuntibus,ipfequo- fnquetant. que ad fuos redire iubebatur.Nec minor Patri fiiit neceflitu- do cum fupremo militum illius Prouinciae Praefedo, Zumptn Sinai vocant, quern horologio donauit, quod rotulis horas emetiebatur, & à quo viciifim, cum eum oflicij caufa viiita- ret,perhonorificè fuit acceptus. N o n parum valuit haec inita cum Magiftratibus neceili- tudo ad rem Chriftianam Sinis perfuadendammam ex iis, qui in Amacaenfem portum,commeatum,& alia minutiora conuehunt,non pauci,excuilis gentilitatis tenebris,Euange- licam lucem aípexêre. Vnde cum Catechumenorum nu- merus excreuiílet,pia Luíitanoru liberalitate domus iis im- buedis apta,in proximo colle poft aede noftra iacra excitatur ex
144 De ChrisTíIANa Expeditione Domiupro ex oratorio à D: Martino appellata. In ea domo indiee- Catechume- . «4 .\ , . . y nU à Lufita-nas «nbuebat liberius, non perturbato mferiore domicilio,, nis «xtrui-vbi Luíitanorum maximè Talus procurabatur. Liberius tur' etiam ibi Sinenfibus libris , adhibitis interpretibus, inTu- dabat. I * . a - * jímacahpe- I a m hoc nouale Tpem amplioris meílxs dabat, fed duo ZTcZa erant - • . \i in i r jt r ' * V Tun (WiprorrtiJ fríio oklii .yvsszn Is /ricoiii nt&oii ' Vi 1 r> JntfA ' \,r h y) jdo)
Apvd Sinas Liber. II. Hs Intra eundem annum tertio Catres in Sinarum re- gmm admitft jlationem tamen in eo non- dum impetrarunt. > .... . ' Capvt tertivm. N n ò humanae fálutis ij8z. è Iaponia rediens Pater Quatu°* H|) Valignanus Viiltator,quatuor illius Infulx Príncipes P"^esr Tecum adducebat, qui à Regibus ac Dynaftis nonnullis Ro- Romampro- mum eo coniilio mitcebantur, vt debitam Pontifícia: fedi fo'fcuntur- fubmiílionem Chriftiano ritu prxftarent,quod etiam fecêre, ôc in patriam deinde falui rediêre. Quo verò tempore com- modam nauigandi occaiionem in Amacacníi Collegio pra:- ftolabatur,nihil antiquius habuit,quam vt rem Sinicam om- ni conatu promoueret.Nam in eum finem fodalitium erexit soMitium in a:de noílra facro I e s v nomine infignitum,& id fodalitiu ian&ifiimis legibus inftituit,aptiflimisqj ad Neophytoru fa- ftituitur. lutem promouendam. Vetuit porro, vt ea res feliciorem ha- beret fucceilum, Lufitanos homines in fodalitium illud ad- lcribi,led Sinas dumtaxat vel Iaponios,ceterarumque natio- num in fide tyrones.Ea res quoridianis aufta incremetis,Dci gloriam in ea ciuitate magnopere fanè promouit. Admini- llrari porro Temper fodalitium voluit ab vno ex iis Patribus, qui iam eífent expeditioni Sinicac attributi: quern etiam fun- gi voluit alio munere,a quo in iis regionibus Pater rum appcllatur. Sub cuius cura Neophyti omnes aut Cate- chumcni effe confueucrunt: vt eorum non folum falutem promoueat,ied etiam negotia aufloritate lua dirigat, & con- lulat paupertati. Hxc domi noftrx gefta, dum ingreííum ad maiora diuina bonitas aperiret, quod eodem ferè tempore contigit in hunc modum. Província CantonienfisProrexinprimislliiordinis habetur: cum enim prouincia hare in-extremis regni finibus T lita, \
14^ De Christiana Expeditions cZníeí, flta' 5Uam lonSiffimè diftct à Regia Pcquineníi, eáque tota mari alluatur, non raro contingic, vr infeftae latronibus vice pyratis maximè Iaponibus maria videantur, hinc ftatutum eft, vc Cantonienfis Prorex in vicina quoque Quam-íi pro- uincia poteftacem exerceat, fi quando cafus illum aliquis ad numerofiorem deledum adftringeret,tum enim ex illa quo- que prouincia militem legere fummo iure poteft. Tametíi ca, quam dixi, gnam-fi, prouincia fuum quoque Proregem habeat, inftar cceterarum, hac etiam cx caufa Cantonienfis Prorex, minimè in fua metropoli, quod reliqui faciunt, fed Sciauquini fedem habet, qua: ciuitas alteri prouincia: con- termina commodiorem vifa eft habere ftationem. Hoc igitur tempore íuprcmum hunc Magiftratum ge- rebat è prouincia Fuquiana oriundus nomine , vir fa- gax, idemque nummorum cupidus. Cum itaque cuperet aliquid ab Amacaeníibus emungere, hoc vfus eft artificio. Diplomaadeos miíit,quo diplomate: iubebantur Epifco- pus, ciuitatisque Praefe&useiusfequatnprimum íifteretri- bunali; quòd intellexiffet ab his adueias illos negotiatores gubernari. Re in deliberationem vocaa, parum tutum &c è Ingrejfus in dignitate Lufitana vifum quod iubeb.tur. Ne tamen edi- 1'ZTenZ dum fPrcuiírc,& Proregis audoritaten neglexiíTe videren- tur per duos tut, ftatutum eft, vt nominatorum viíemalij duo íiipple- e;:t* rcnr* Epifcopi vicem audore P. Valigiano Viíitatore íup- plere iuflus eft P. Michael Ruggerius,e« coníilio, vti tenta- ret, an perpetuam in eo regno poftet íationem impetrare: in Prxfedi locum Vrbanus Auditor lominatus Matthias Penella dicebatur. ad Proregem porre conciliandum, ne fortè inchoatum commercium intertuoaret/umptu publi- co non cxiguum munus earum rerum, quíbus Sinas dele- â:ari conftabat5mittebatur. Panni holofcrici (quos adliuc eo tempore Sinx coníicere nefeiebant) vndxlatse veftes, cryftal- lina fpecula, &: id generis alia non paua,qux mille áureo- rum fummam excedebant. Exce
• Apvd Sinas Liber II. 147 Excepti TunciProtegemáximoapparatu,adincutien- l,?mí à dam verius terrorem, quarn Legatos cohoneltandos com- Pw7 TT \ . r n • -l • • c Cantmienfi ?araro. Verum inlpectis muneribus, quomam m eum finem . ix'c omnia cudebantur, fubitò fupercilium depoíuit, vultú- 1 que ad ferenitatem compoiito ifatuit, vt in fuo portu dege- rent,adeum modum,quo hactenus feceranc, Sineniium Magiitratuum legibus obtemperantes, quae verba folemnes elfe formulae vidétur. na Luiitani fuis ibi legibus,& reliquae nationes eorum nutu reguntur, etiam Sina:,qui cum religio- neSinenfi habitu depoiito Europa:um induerunt. Reliqui Sinefub gregariis Magiftratibus viuunr, quos in eum por- tum Cantonienfis Refpublica delegat. Sed ad Proregem re- deamus.Ad munus porro quod attineret,nolle fe quicquam, nifi perfolutum accipere,ac fubitò ex interprete íingulorum pretio audito, argenti pondus pro tribunali pendi iuflit. Id faciebat,quoniam largitiones in eo regno feueriífimè puniu- tur: clàm tamen mifit, qui renunciaret, id argenti pondus ideo appendi iuiTum, vt alia totidem iibi denuo compara- rent, & ad fe illi ipfi deferrent. N o n praetermifit P. Ruggerius, id, cuius maximè caufa venerat, vfus interprete, proponere : aíferens fe iam Sineníi fermoni Iiterífque operam dare> qua re Prorex maximè fe deleóbari praefetulit, fpemque fecit,cum alias rediret,id quod petebat obtinendi. Donatos deinde argenti pondere, vario ar- * n 1 / gentifonde- commeatu, maximo Magiitratuum militumque comitatu, redonati & vario tibiarum aliorumque inftrumentorum cantu, per públicos vrbis vicos ad fuum nauigium magnificè remi- fit. Tantum poteft apud omnes lucelli fpes, ficubi videtur affulgere. ■ ' 1 A v g v s t o menfe, vt ferè folent, aduenerant ex India in Amacaenfem portum oneraria: Lufitana:. lis veheban- tur è Societate non pauci; vel Amacaenfi Collegio, vel ex- peditioni Chriftianae apud lapones deftinati. Vnus P. Mat- Ruc,ti* A~ a r I macaum thacus Riccius,de quo fupra,Sinica in fpem vocabatur. Attn- appellit* T z lerat
I 148 De Christiana Exeditioe lcrat is fecum h orariam è roeis machiam, non inelegante, Praepollti Prouincialis munus, ad rem ineníem promouen- dam. Et id temporis vrbis Prarfedus aditorem (compara- , tis iam è Proregis voluntate omnibus ad eum remittebar,' I;; cui etiam vt prius P. Ruggerius come addebatur, fed im- portune, vel potius, vt ex euentu vidoitur, opportune ce- cidit,vt in grauem morbum incideretàrgo Proregi per Au- ' ditorem renunciari iubet, fe per morbm ex condido redi- re minimè potuiíle, habere fe tamen nachinam perelegan- tem, qua: nullo pulfante, horas arre campano metiebatur, qua: res Sineníibus noua & inaudita ad harc vfque têmpora iniro femper ftupori fuit. Fecit Auditor quod eratrogatus, liam oblatis Proregi fuis mercibus, interrogauir, quid eflet caufe, cur Pater minimè ex condicb veniflèt. dEgritudi- nem vetuiífe cum dixiífet, mceroreir praefetulit. Ybiverò de horaría machina inaudiit, tanta cias cupiditate exaríit, vt mox ei, quem habebat à fecrctis, imperarit diploma fuo nomine ícribetet, quo Pater cum primum per xgrirudinem poífet, cum admirabili opere illò venire iuberetur. Per diploma— , ■. j \ . • panes a- Dl PLOMA íllud cum Amacai ledum eft, plura etiam mac*o *d continebat: Patres enim audoritate piblica vocabantur, vt ardem vtramque facram & priuatam ea in vrbe excitarent. Inde magni applaufus,vel domi, vel foris velut in re diu ex- ■ petita fadi. Ipíc vero Viíitator fitis dubius, quid in re prar— fenti ftatueret, harrere ccepit: fentiebat cnim nondum fatis clfe P. Ruggerium inftrudum iis prariidiis, quae ad rem tan- tam requiri videbantur rpermagni enim refert initia bene conftitui. Parum abfuit, quin hanc occafionem,niíi Patnim c arte ro rum confenfus arripiendam perfuaíiftet,elabi fineret. Inter eos focios, qui in meílem Iaponicam mittebantur,ad- cús afinsuenerat Francifcus Paíius, quem iam diximus ex Europa in partem cadem nauigatione cum fuperioribus Patribus Sinicx rei Uboru mst- addidis ill India appuliífe.Vir iníigni prudentia,folertiaq; & gubernandi laude prarditus.Eum Viíitator prx careens elegit vn una, v. 7 I
I Apvd Sinas Liber. II* 149 vnum, qui praclaris animi dotibus fermonis imperitiam fupplere pofle videbatur. Ei P.Ruggerium collegam aifigna- uic. P. vero Matthceum Riccium D. Martini Catechumeno- rum Collegio praefecit,ad reliquos deinde duos acceiTurum, íi fpes euentum eftet fortitura. Ec quia Indica: nauigationi fefe tempus per eos dies aperiebat, qua Víhcator vnà cum Dynaftis illis Iaponibus in Indiana cogitabac , fcripto reli- quit, vt li fortè re infe&a Patres redire cogerentur, P. Fran- cifcus Paiius in deftinatam fibi prius Iaponiam nauigaret, alij duo in aiiam rei bene gerenda: occafionem intenti,fuum nihilominus inftitutum profequerentur. D v o igitur focij Sciauquinum ad Proregem cum perue- dho ftà, ad niífent, horariam machinamobtulerunt, cui acceilit etiam I'rotc£em.. 7 111 Saauijuinu vitrum trigonum, in quo mentitis cum voluptate coloribus pemeniunt. obie&a referuntur. Eaquoque res Sinis infolens, opinionem diu habuit lapidis mire pretioii. Mirum, quantum Pro rex vtroque fit recreatus, & quanta beneuolentia focios exccpe- rit. Aifignauit quoque non incommodam in idolorum fano fuburbano,cui Thien-nin-zu nomeneft, ftationem. quo fepe Kprorex ft#- commeatum, varia edulia fubmittebat, nec rarò focios in fuum palatium vifitationis officio fungentes admittebat. In eo fano quatuor aut quinque plus minus menies commo* rati, à variis Magiftratibus Virifqueprimoribus interuife- bantur. Iamque magnam in fpem venerant, earn ftarioneni fore perpetuam: nam etiam ab eo qui Proregi erat à fecretis, vti P. Matthaeo venire quoque liceret, impetrarant. Et iam íllefe in Amacaenfi Collegio ad iter fedulò comparabat; fed ecce tibi fubito cafu res omnis euerfa, fpem vifa eft fu- ftuliífe potius, quàm diftulifle. Nam dum res eum curfum tenerent, fubitus ex aula nuncius Prorcgi triftis, eum officio , nefcio qua ex culpa excidiífe, nunciauit. Veritus igitur ne aduenarum in prore- gia vrbe ftatio íucceíTóri minus arrideret , indéque iibi maius malum accerferet, focios ex ea vrbe ita dimifit, vt in T 3 Metropo • f
iyo De Christiana Expeditions %%trifii" Metropolim tamcn diplomate fuo munitos ablegarct; qua qwdam nu- diplomate iubcbarur,vt iis Magiftratus agrum ardi íimul, ac 'tuntur '' xdibus in ea metropoli defignaret. Eam metropolim Sina: G)mm-iheuvocant,fed Lufitani ex Prouincix nomine deluiiy Cantonium appellarunt. H je rerum vices acerbe fane focios aíteccruru:,quòd eam rem ad fperatum finem perducère minimè licuiftet: íatis enim intelhgebant, nullum in Exproregis diplomate prseíi- dium fore; ne nihil tamen inrentatum dirnitterent,in metro- polim fecundo flumine renauigarunt,nec: minus accidit,qua quod fucrant fufpicati. Aberattum forttè maris Prarfectus, quem fuprà diximus Ha:-tau nominari, acd quem nominatim diploma dirigebatur,&; vt adfuiflet, nullda diplomatis habita ratione, ne exfcendere quidem à riparuim cuftodibus funt permifli. Ergo in Amacaenfe Collegiuma cum mcerore re- dierunt. Pater deinde Pad us ex Vnitatot>ris voluntate in Ia- poniam nauigauit; vbi annos plures ftremuè defudans,deni- que Prçpoíitus Proprouincialis vtramque miffioncm,Sinen- tàf Ta/J* ^em videlicet,atque Iaponenfem, diu guternauit. Et cum ea morítur. denique vtraque expedido, prouincia eftt à Praepoíito Ge- nerali appellata, ipfe illius Viíitator renmciatus , in Ama- caenfe Collegium venerat, rem in primis Sinenfem curatu- rusrfed intra paucos menfes extindus, rragnum fui deíide- •rium reliquit. Nam ex ea excurfione fua prima, nefcio an amoris plus, quàm experientix aíTequutu animum adiece- rat ad rem Simcam promouendam. quoc fanè fecerat è Ia- poniafedulò Temper Sc accommodatè. Ter ti um fi- y ideamvs qua ex caufa tertium in r:gni fines fine fru- "focij Tnregni dus vtilitate fint noftri euocati. Apud Sirenícs Magiftratus fims euo- yfu receptum eft, vt omnium quae fcribuitur diplomatum tunmr. eXemplar in Archiuio afteruetur, Sc quid n íingulis execu- tioni man datum fit, ad calcem apponatir: vt quolibetin euentu conftet,quid mandatum, quid per;dum. Exturbato igitur Prorege,cum fucceflor adueniftet, x forte diploma- tum l \
Apvd Sinas Liber II. iji turn volumen eo praefente euolueretur,inuentum eft exem- plar eius diplomatis,quod abeuntibus iociis Exprorex tradi impcrarat:quod cum effedum fortiri minimè potuiílèt,nihil ad calcem de more fcriptum legebacur. Prorex itaque in metropolim fuper ea re fcribi iuilit ad maris Praefedum, ad quem id diploma fuerat deftinatum. Ille quoniam abfuerat, omnium infcius,fcribit ad Gubernacorem Vrbis, quem An- [tnumLuiitani,Sinae Htam-xan vocanr, quod Tub eius dicio- ne Amacaeniis quoque portus contineatur. Sed ille quoque infcius,ad eos militum Prxfectos,qui Amacaenii portui pre- funt,mandatum ícribit, vti de ea re quamprimum inquirant. Ergo cum Epifcopum adiflent, in Collegium noftrum Tunc amandati,quibus diploma,vt erat ílgillo fuo munitu, often- fum eft, id illi iibi tradi fummopere poftulabant, indignum ratiJProregis quondam fui diploma in manibus elle aduena- rum.Re in deliberationem à fociis vocata, percommodè in- cidit eo tempore, Viíitatore abfente, adefle Viros è noltra Societate primariostnam Aithiopiae Patriarcha aderat Mel- chior Cameras,qui Asthiopicae expeditioni diifolutae fuper- fuerat, &: Epifcopatum Amacaenfem in Paftoris abfentia moderaras , aliquamdiu fuerat Collegij Rector : erat & idem Sinicx miífionis ftiperior,P.Franciicus Capralis; ade- rat Exrector eiufdem Collegij P.Petrus Gomezius,& nec- dum abierat P. Francifcus Palius, & alij multi, qui Iaponi- cam in procindu nauigationem praeftolabantur. Confilium erat omnibus,diploma illud Sinenfibus illis militum Praefe- dis minimè reftituendum,fed vrgendum, vt focij duo illud ipii in metropolim ad Maris Praefedum deferrent, &c illius executionem poftularent. In earn rem P.Ruggerius & P. Matthxus Riccius nominati, nec illi ipfi militum Praefedi abnuere,&: quoniam vltrà non poterant,in Anfanum vrbem nauigandi fecêre facultatem,ac fpoponderunt, ibi vrbis Gu- bcrnatorem, Ci-hien vocanc, eos vlterius in metropolim di- niiiTuros. , Ansa
ijí De Christiana Exp-ditione Anfanum A n s a n v m vbi focij peruenerunt pro tribunali auditi ^ZTad'ou funM*edeoeuentu,vtGubernatordipkma ííbitradipoftu- bernxtorem larec in metropolim amandandum, quod cum Socij foce re abnucrent,excanduit, arrepcúmque dipoma in terrain abic- cit;Proregis inquit officio deturbati, dipoma prodefle quic- quam pollc arbitramini'in metropolim rerò nauigãdi pror- ♦ c fus renuit facere focultatem, fed omnincimperauit, vti retro x ad fuos rehauigarent.Abiêre focij triílioes, quòd aditum in Audaxfa- ipfo Iibi limine occlufum aduertercnt. In hofpitium igitur 'iZ'red 'tin- ^uum reUeríi,audax fanè coníilium inieiunt. Ex hoc oppido cur. in metropolim nullo non die nauigat oneraria quxdam non maxima,qua multi quotidie mortales fe fuáque tran/mittút. In earn ftatuêre,nulla cçteroquin alia facilitate, fc ã admittc- rentur immittere, &c iní cio Gubernatore in metropolim na- uigare.Tergiuerfabatur initio nauarchis aducnas reciperc. Sed Patrum interpres adolefcens vtique folers,oftenfo Pro- regis diplomate, nauarcho impofuit.In onerariam igitur vnà cum forcinis admiffi, dum fe iam vela fnihiros putant, eii- ciuntur.Nam cxteri,qui eodem nauigio n metropolim traí- mittebant,nauarchum ita terruerunt,vt nutato confiIio,Pa~ trum iarcinas in ripam eiecerit, ipllque
Apvd Sinas Liber II. tos,quòd haberent, videlicet nefcio quod Exprotegis ad ma- ris Prxfedum,diploma,ad qucm mittebantur. N o n idco minus benignè ab maris Prxfe&o excepti, nec referato diplomate, rogantur ecquid velint i Reipon- fum fupplice libello iam ritè confe&o datum, quo libello continebatur; eos eífe viros Religiofos, qui per tot maria, c pátrio folo venerant, Sineníis imperij fama alledi, vt in eo ad extremum vfque fpiritum degerent. Nihil fe aliud poftulare, quàm exiguam arcam, in ea ie cceli Domino xdi- culam excitaturos, nemini fe porro oneri futuros, vitxque neceilaria fe corrogata iam ab fuis ftipe, curaturos. De Chriftianx legis euulgationc, nec in hoc libello, nec pri- mis principiis vllus fiebat fermo, ne ea res neceflariam in eo regno ftationem impediret. Neque enim ita de fe abie- dè íèntiunt Sinx, vt arbitrentur fe aliquid ab aduenis audire poiTe,quod non in fuis libris habeant accuratius explicatum. A noux quoque legis prxdicatione mirè abhorrent, experti quippe,fxculis fxpe fuperioribus,ciuiles rerum nouarum tu- multus ab iis ccepiffe, qui prxtextu legis noux multorum ad rebellionem confpirantium ccetus cum Reipublicx pernicie cogebant. Svpremvs maris PrxfedusSociorum vota laudauitSecii tmP*- quidem, fed refpondit tamen id inSuperiorum Magiftra tuum eífe voluntate,6c à folo Prouincix Viiitatore, CUi yuen randifacul- ipfi vocant,vel à Prorege poflfe concedi.Caufantem hxc ma- uum' ris Prxfedum,Socij rogarunt,vti faltem in ea metropoli tan- tifper commorandi fibi faceret facultatem, in Palatio Lega- torum regni Sian; vbi nundinarum tempore folebat P. Rug- gerius commorari,aonec nundinarum Lulitanarum tempus adueniret; interim íe vel à Prorege, vel à Vilitatore impetra- turos,vti ratam earn haberentftationem.Quam rem prxien- tibus conceilit quidem,(ed eo ipfo die renunciari iuffit: Pro- uinciale enim luftrum per eos dies ab Viiitatore inftituen- dum,aicbat proinde vercri le, ne ii eos ille, quo tempore ne- V gotia
ij'4 De .Christiana Exp'editione gotiatores abfunt, in metropoli reperiret, id minus modera- tè laturus eifet.: Illius cenfuram nulli non Magiilratui efle formidabilem. Imperauit igitur, vti extemplò Amacaum fe rcferrcnr.. jmaeaum .C o N11 c i facile poteft, quo moeroré focios tam inex- C°fu"rtT PS&aCl*s nuncius affecerit. Abiêre tandem, vbi nullam com- morandi fpem, adhibita omrii induftria, fuperefle viderunt. Anianum peruenerunt, ac res peiore in ftatu, quàm antè re- pererunt. Pro Vrbanis port.is Proregis noui, cui cognomen EdiãM Pro- C^cdidum expoiitum legebatur,quo edido prxter alia,qux regu now.prouinciale bonum atcinebanc, hocy qiuod ad rem fpedabac, de Amacaeníibus fanciebatur.: Primuim querebatur multis, varias Amacai fraudes, & alia contrai leges fieri, quorum omnium culpam in Sinas ipfos aduenarum interpretes reii- ciebat, à quibus ipii aduenae ad ea follicitabantur,ac inftrue- bantur: Sed praeter caetera conipertum fibi eflfe, aduenarum interpretes perfualiíTe externis quibufdam Sacerdotibus, vti -Sinarum fermonem & charaderes edifcerent, &c arcam ipfa metropoli peterent ad excitandamiedem íacram, iimul ac priuatam,quam rem aflerebat regnofuo perniciofam, cui non expediret aduenas in interiora adnitti. Minabatur de- nique íè interpretes illos, niíi deílfterert, grauibus fuppliciis muldaturum. His auditis, iifque viiis, quíeipfisacciderant, integro menfequo negotitimhoc excurrit, &animaduerfa incre- dibili aueriione, qua Sinas aduenas deteftantur, fpem pro- pè omnem focij depofuerunt, fedis vnquam in regni . penetralibus locandie. Hoc potifTirrium Prore- ge.Magiftratum getente: neqite enim vir , - debatur ille ipfe fadurus,quod tan- < ■. ' topere improbarat, . : • ' " ' » ^ ' , f • •* .*• '' I . i ' ) '■ ' j ; 1 »ft | f/f' "t: Ír! < •* • * *• •*'*•/• «4 a ■*' < S / « J • V V .4 J ^ •#« i v* * fe fe. \J — — \ v-* - * ' I . • " *; ;i J '• f r • * ; òCtitH * I ' . I * . ê I - • . ( i j D ) a ' - *L « ' L . .. .* * . f *'j i Di'-"fiiw'i O- rf I' i r.f :>a r :**V sr; yiq •! !;;<
APVD Sinas' LIBER II. _ i $ J Scimminum P aires euocaritwi& facultatem impetram '• extruendtf, fed ífque fgend&, CAP VT QV.AR.TVM. I® E s P e r a t I s ad hunc modum rebus, fatis admira- Iffjfc bile videri poteft quod fubiungam. Nondum à focio- rum regreftu hebdomada tota effluxerat,cum e Proregia vr- be Sciauquino in Amacaenfem portum appulit è Proregis fatellitio famulus 5 deferebat is patentes illius Gubernatoris literaS, qui vniueríãm illam regionem ex officio moderatur, CifSin® vocantiiis literis è Proregis audoritate Patres è Patres Scian Societate I e s v Sciauquinum vocabantur,aream è publico ad ®dem fimul, & aedes extruendum accepcuri. H®c fanè mutatio dexter® Excelfi,&: won human® induftri® tribuen- da. Abfit verbum illudiMánas nop a. excel fa, & non Dominas fe- , cit btec omnia, fed cogitandum potius fociis, in futuris dein- ceps laboribus poll; mortales induftrias fpem fupra fpem eri- 1 gendam, nee vnquam defperanda meliora.. Prorex quidem, acerrimis verbis nuper earii rem publico diplomáte impro- barat: Gubernator eius regionis Patres noitros ne viderat quidem:fed non eft confilium aduersus Domiwum, in cuius pmimnd* a. r _ » ■ • • «i 1 *-Det conjilfktj poteftate funt têmpora & momenta: quibus ab xterno ita- tuerat hane gentem fua luce colluftrare, & in manu potenti, brachióquê extento occlufas tot fxculis fores Euangelij fui prxconibus aperire. '"in N a m quod in earn rem feciife Patres narrabatur, ne ni- hil humanis calculisiem fubducendo proderat ad rei tant® creationemft non ea manufc interuenilfet, qu® omnia ex nihilo potenter eduxit. Narrabant enirn Patres , fc cum fecundo Sciauquinum admiffi ab Exprorege dimitteren-r tur in metropolim, prxfentibus aliquot Proregumfemulis^ f certam pecuniae fumrnam ei fpopondifíe çqui: à aioho Pro^ v... - rege reditum eis impetraret. E quibus Vnus,ifqite infimi or- ,ii ui.wWi Y z dinis
tfó De Christiana Expeditions dinis ex iis militibus,qui pro foribus palatij excubabant, li- bellum Proregi obtulifle dicitur, velut fociorum interpretis nomine, quo libello ftationem iociis eainvrbepermitti aream ad asdem vtramque dari poftulabat. Mira res, qui ad- uenas Sacerdotes, eorúmque interpretes ita crudeli ednSto exagitarat „ libellum fibi ab abiediílímo fatellite oblatum, non modo non reiecit,fed ad Gubernatorem regionis (dice- batur is Guam-puon e prouincia Cequiana) rcmiíit expedicn- dum,is patentes militi litexas dedit, quas ille iple ad Patres detulit Amacaum. dEsTiMARi faciliusquam dici pcotell,quo alacritatis íenfu rem illam noftri acceperint.údque»eò magis,quò inopi- nata vehementius in ânimos veiut míiliiynt, &: irritant om- nino potentius. Videbantur enim íentire diuinam ma- num,& fupra vim humanam coelefte confilium. Tories igi- tux nominati huius expeditionis pugiless, ea comparare cce- amAmX Perunc,cIux ad ea™ remneceilària cilê vridebantur; neque id MCltUT. line labore,nam cum hoc negotium ex aunicorum iiberalita- te penderet (ex iis enim plerique, tribus intra paucos menfes excuríionibus largitatem exhauferant) hanc quoque profe- ctionem nonfecus acreliquas in vcntumabituram,non om- nino temere verebantur. Acceflerunt eodem multa illius anni naufragia, maxime vero Iaponieníis oneraria; in iníu— la Leuquiceo, in qua vna funt propè vniuerfx ciuitatis opes, quaf manum ftrinxerant corum, quibus alias cr at animus ex more profiafus. V e r v m & hoc incommodum, Deo prouidente, fubla- tum. Amacai degebat iis temporibus Lufitanus negotiator tam acquirendis opibus,quàm largiendis fama Celebris; Gaf- par Viegas dicebatur. Is qui hanc expeditionem inprimis femper adiuuerat,& nunc cam calamitofiffimo ciuitatis tem- Joci-^fubue- Pore ndnime dcreliquit. Nam pecuniarium eleemofynae no- nitHr. mine itibiidium fociis ciufmodi contulit,vt huius cxpcditio- nis initiis fufficere poife videretur.Et quoniam eius officiosè memini,
Apvd Sinas Liber II. 157 memini,non omittendum duxi, quòd is Goanam Probatio- 1 r» • • • / n 1 -I- • Pati'H focié- nis domumbocietatierexit, annuoque ccnlu ltabihuit, ac tntemingre* denique morti viGinusin Sociecatem noftram adfcribi pe- tiit, & impetrauic.Neque vero ille folu, fed alij quoque ami- ci, Collegiíque Redor P.Francifcus Capralis multa contu- lerej quibus inftrudi, foluerunt magna fpe pleni, fore vc nunc tandem aliquando hoc negotium optato fine clau- deretur. I n Cantonicnfi metropoli, &: nunc & cum prius Sciau- In naufra quino dimiffi redirent, Hiípanos rcpererunt. Nam cum è g'to focij com- Philippinis infulis nouam Hifpaniam peteret oneraria quae- trehe"fi* dam, vi ventorum in infulam Prouincia: Cantonienfis ada, cui nomen Nan-tau, ibi naufragium fecerat.Cum porro om- nes è íalo in folum euafiifcnt, ab Sinis comprehend aiferua- bantur, dum ftatueret Prorex quid iis fieri veilet. è quibus tres omnino aduentus fui racionem reddituri in metropolim fuerant amandati.Nunc vero odo decémve è facra D.Fran- cifci familia Religiofos repererunt,qui ex iifdem infulis Phi- lippinis in regnum Sinenfi conterminum, dicitur, ideo nauigarant,quòdauditumerat, illius Regem Chriftia- no ritu ardem íàcram velie excitare.Verum poftea peius ha- biti redibant in patriam; quo in reditu naufragium in infula E Fran. Sinenfi Prouincia: Cantonienfis, cui nomen Hainan, paffi,a «7 Sinarum claflc comprehenfi, rebus omnibus exuti, & pro pyratis habiti, Magiftratibus fiftebantur. Magna fuit horum t«}iuntur. Patrum exultado, nec minima noftrorum, cum fc eadem ex caufa inter infideles reperirent.Eos noftri, quia liberi ca- ptiuos omni humanitatis officio recrearunt,quin ctiam effe- cerunt, vt ex iis aliqui Auguftiffimum Miffic Sacrificium in Palatio Legatorum regni Sian, vbi noftri commorabantur, celebrarent, quod cum iam diu minimè licuiíTet, magno cceleftis gaudij fenfu perfecerunt. Nec nihil in omnium li- berationem contulêre, cum enim à noftris aflcrerctur, cos eíTe viros Religiofos, de quibus id ne fuipicari quidem licc- V 5 ret,
íjS De Christiana Expeditione Vmncifcani ret,cuius iníimulabantur, rogaretúrque vti lautius haberen- Tfuberãmr tur' Amacai omnia etiam cum foenore reftituendajbreui fa- ctum eft,vt egentes abundarent, & captiui omnes íiberaren- tur,in oppidum Amacaenfe amandati. Haec in traníitu. Dif- ceíTérant è Collegio focij Septembri menfe ineunte anni 1583.5c Sciauquinum duce militeilloncminevfpiamiter retardante, quarto Idus ciufdem meníis peruenêre. Mox in quinumfer*Gubetnatoris palatio deduòti,ab eopro tribunali turnfc- ueniunt, à dente,flexis genibus, vt cxteri, perbenigmè fuêre accepti,in- Guberncttore / & • 0 , 0 f r at ■ examinStur. terrogatique qui,Sc vnde, Sc quorlum? rrli opera Interpretis in hanc ferè fententiam reíponderunt. Etííe fe viros Religio- fos, qui vnum cceli Dominum pro Nunmine venerabantur: YeniíTc feex vltimis ad Occafúni orbis ppartibus,itincre an- norumtrium quatuórve ad hoc Sinaruum imperium illius fama euocatos: Cupere íe in hoc locum a aliquem,vbi procul à negotiatorum tumultu,Sc rerum profannarum impedimen- tis (qiue Amacai omnino repererant) liliceret iibi exiguas iedes ad habitandum, Sc ardiculamad m excitare,quod fuum inftitutum ad extremutn vfq; diem cer- tum erat retinere, Eum igitur enixè rogabant, ne fua vota reiiceret, feq; in perpetutim, hoc tarn iníigni beneficio ad- ftringeret, maximè quòd íponderent, nemini fe moleftiam aut íumptum parituros. Vir erat natura comis, 8c ad bene agendum propenfus 5 ergo fubito amore focios eft comple- xatus, 8c quibus in rebus potuit impensè femper fouit. Re- fpondit igitur in hunc ferè modum. Nihil fe dubitare de eo- rum probitate, cuius intuitu, illorum fe patrocinium fufce- pturum: Obirent igitur ciuitatem, loca omnia 1 uftrarenr, vnum eligerent, effeèturum fe, vti Prorex in eorum veniret voluntatem. - ; < Tunis exi- Hoc eodem tempore Sciauquincnfi; regio commurti dijicatur mvndecim vrbium fuaru fumptu turrim e'igebat ex iis,quas "quLenfi. ántiqua fiiperftitio perfuafit,fortem vniuefç regioni profpe- ram ímportare.Et iam primum tabulatun, fupra quod alia . - í nouexn
- Apvd Sinas Liber II. nouem erigenda erant, aflurrexerat; &: amceniflimo quidem loco ad ripam ftuminis magni , & commode nauigabilis, \ quo Proregum &C Gubernatorum fedes Sciauquina fub infa vrbis moeilia opportune alluitur,a quibus aberat turris mii- liario 8c amplius;verum eo vfque 8c vlterius etiam ager fub- urbanus habitatur non infrequenter, confitis arbonbus hortifque cum voluptate fpedatur. Eodem in agro ereda iam turri,magnificum templum delineabannquo in templo, Gubernatori fex totos annos de vniuerfa regione,literatis ac plebe bene mérito, grati animi teftem, è gentis ritu ftatuam ftatuebant. I n eum locum noftri, ab eo milite, qui eos adduxcrat, 8c aliis quos è fuperiore aliquot meníium ftatione fibi concilia- uerant amicis deducuntur,ífque ita cunòdis arriíit, vt omni- no ftatuerit, aliud nihil vel luftrandum,vel petendum,quam illius agri parte,in quo turris florida (ita ob varietatem ope- ris dicta) confurgcbat. hanc itaque fententiam fuam die 111- fequenti Gubernatori fignificarut. Nihil illi gratius accidere Se^es f- poife vifum; nam cum hoc vniuerfa eo vel audore confur- bemZorT gerent, vel audori erigerentur, totum hoc opus vclut rem fuam promouebat. Itaque vifum ei eft, loco non parum or- namenti acceifurum, ft aduenarum Sacerdotum habitation ne , re apud Sinas infolenti, cohoneftaretur. Eos igitur do- nmm remiíit curam in fe fufcipiens vel libelli,quern Proregi daret componendi,vel rei impetrando. Non procul ab eo fano,in quo prius fub Prorege alij fo- cij fuerant commorati,degebat iuuenis honeftus ingenio- fus cognomine Cz», nomine 7^-co; is quia vicinus, familia- . riter noftris vfus fuerat,& peculiaris amicitio vinculum con- traxerat, eo maximè, quòd eum Patres fide Chriftiana non mediocriter imbutum, in Chrifti facra pelliciebant, fed ino- pinatus difceflfus rem difcuflit. huic tamen aram, inqda Deo oprimo maximo quotidie litare confueuerant, aflcr- uandam cradiderunt, vt quoniam Neophyti deerant, is mi- nimc /
lêo De Christiana Expeditione nimè ineptus videbatur,qui minus aberat à Religione Chri- « vu°- ftiana. Eum igitur, cum in hoc reditu primum vifitarent, ab t'ajfe'rmL co iunt cum vniuerfa familia gratulatione fufcepti. Aram verb illam ipfe in aula loco decenti ilatuerat, & fupra aram, quòd alia deeflet effigies, cubitalibus in tabula chara&eri- bus duobus, Dei nomen expreíTum legebatur, in hunc mo- àam-,Th tcn-chu,Coái Domino. Et in eadem ara íeptem o£to- ve foculi, vel thuribula odoríferos fuffitus continebant.Ipfe vero fuis ante aram temporibus non plane ignoto Deo diui- nos honores & ílatas preces exhibebatt. Ea res coelellis gau- dij dulcedine Patres compleuit, cum widerent iam tandem aliquando poil tot ignorantia facula i, reperiri vnum ali— quem,qui veri Numinis nomen inuocaaret.Iuuenis porro fo- cios domo abire omnino non permifitt, vfquedum ab Gu- bcrnatore Proregis refponfum acciperecnt. Id Patribus acci- dit percommodè,nam per eos dies in ar ra fua MifTa: facrificia pro felici tanta: rei íucceíTu peragebant;. N E c diu pependit refponfum, quo enim die Exaltara Crucis celcbritatem Ecclefia peragit, iòcij íunt à Guberna- tore acceríiti, redditique certiores, pcftulata fua Proregem approbafle, iulfi ergo in diem infequentem, in turris aream fe conferre , aduentúmque fuum ibi praeftolari , aream fe extruendat cum primum voluerint adi defignaturum. Are» fociis Reddita pro beneficio ab fociis Gubernatori gratia gentis *dsfrnÍturl ntu > percuíTo leuiter folo fronte tertiò demifia. Inde do- mum reuerfi, Deo Optimo Maximo latius fua beneficia gratulati, nullum gratiis agendis finem dabant, quòd turn demu tata res, tantopere expetita,tot annis procurata,impe- trata videretur, ad eius,vt fperabant,gloria,in hoc vaftiffimo Oriente, ac Reipublica Sinenfis bonum immortale. Die igitur infequenti eum in locum fe focij contulêre. Aderat quoque Gubernator vnà cum altero è Collegis:è ci- uibus porro accerfitus venerat quidam operum Prafechis, qui poil aciminiilratam quoque ahbi RempubUcam domi v fua
Apvd Sinas Liber II. 161 fuse turn priuatus degebat, & vnà cum aliis ciuibus primariis turri extruendae praeerat. His non fatis arridebat Patrum confilium, & iam Gubernatorem monuerant periculum ciTe,vt alij deinde ab his aiuense ex Amacaenfi portu accer- ferentur, a. quibus ipia ciuitas publicum forraíTe çapçret der- trimentum. Hinc Patres à Gubcrnatore quamprimum mo- niti, viderenc ne focios aduenas in contubernium euoca— rent, &c Sinenfis Reipublicx leges accurate obferuarent. So- ei] autem modeftè reíponderunt, le omnino imperata fa- duros. Deíignatus igiair in eo campo angulus ad xdem ex- citandam, qui cum anguftus vtcumque videretur ad aream templi & medium explicandam, Interpres id Gubernatori fignificauit. Ille vero, habitationi folum locum deftinatum, ^eiufa^n- Templum enim amplum & magnificum defignari. Intelle- flruitur. xêre fubitò Patres, delirium Gubernatorem arbitrari, velle noftros illi fano, quod in eius honorem extruendum erat, prxeflfe:quem oportuit omnino de rebus noftris admoneri. v Didum igitur fe idola minimè, fed vnum coeli Dominum pro Numine venerari. Subftitit aliquantum admirabundus Gubernator, arbitratus fortaífe aliam nullam reperiri Nu- minis colendi norman, prxter earn,quae ab Sinis obferuatur. Cum aliis deinde aliquantiiper collocutus, ait: Nihil admo- dum refert, fanum extruemus : in illud deinde quas volue- rint Deorum effigies inferent. Et nihilominus ailignatx areae anguftias aliquantò laxauit. I n g e n s, vt in re noua & hadenus apud Sinas inaudita, concur fa concurfus, namtota ilia turris area fie oppleta eft, aduenas Sacerdotes videre cupientium multitudine, vt earn ne ipfi quidem Gubernatores vel fatellitio vel audoritate perrum- perent. Ybi vero trigonum illud vitrum Gubernatori primá- rio delatum munus oblatum, & icuncula Deiparx Yirginis vifa eft, penè obruti funt. Quibus vero è vicino videre li- cuit,iis tanta coorta eft admiratio, vt in ftuporem verfi vi- derentur* Magiftratus maximè qui aderant Gubernatori, X quo
i 6tD.e Christiana Expeditions quo a. 'mirabilius omnia cfferebant, eòacrius curiofa- mul- titudinis deliderium acuebant. Gubernator ea in palatium deferendi, petiit iibi fieri facultatem,vt vniuerfam familiam hac nouitate recrearet. Ergo ha:c focij & alia nonnulJa illi fubmisere, precati, vt ea munuícula recipere ne grauaretu»* Veriim omnia deinde cum fide reftituit, etiam fudariolum acu pictum Europxo more perelegans, tametfi vna ex iJiius vxoribus illius defiderio mirè flagrarec. Tanta eft Sinarum Magiftratuum formido verius quàm religio , qua: cos a largitionibus palam accipiendis maximè deterret : ve— rebatur enim ne tefte ciuitate vniuerfa infimularetur, quòd pretiofiifimis muneribus delinitus, aduenas facri- ficulos in Sinenfe regnum admififlec, & perpetua ftatio- ; ne donaftet. Omenta" E x co quod intcllexcrant focij ftiarm ftationem parum penuntur. nonnullis anideic, ftatiierunt iibi onmiino fcftina.nd.um, ne moia quicquam moJiendi tempus 6c faacuitatem darct. Ex- templò igitur xdium fundamenta ponere ftatuerunt, &: vt prxfentes inftarent operi quàm maxim», vicinam pret/o do- munculam conduxêre > ibi eredaara Iominicis aliifque fe- ftiuis diebus facris operabantur5reIiquaempore ipfo in loco è iaterum congerie, quam operi parabnt, vtcumque licuit, ftationem adumbrauere: vbi ad reliqiDS labores accedebat incredibilis omnium ordinum concurfis, quem aduenamm Sacerdotum fama,qua: iniolentem orij{peciem,& reliquam Gentem si-Europxarum rerum nouitatem fupra vmim de more fparfe- nr"£?£bL rat'è locis etiam non proximis exciebit. His omnibus fieri ciiunt. omnino fatis oportebat, idque vnum vt facerent focij labo- rabant, quo aucrfam ab aduenis natura gentem, omni vrba- nitatis genere conciliarem:. Ergo trigonum illud vitrum, quod illi lapidem fine pretio pretiofum appellabant,Libros noftros, Dei Parentis effigiem, & alia, quibus nouitas fplen- dorem dabat, cuilibet optanti oftendebant. •> • • •-s »> Interim: Vrbani Baccalaurei aliique literati, ij maximè ' V■ ■ '
Apvd Simas Liber II. i qui florida; turris operibus pracerant, non fatis #quo animo noftrorum aducntum in vrbem fuam, & iniquiore locum co in agro illis deftinatum , ferebant , & externos for- taíTe rerum fuarum teftes futuros exiftimabant. Ergo in vrbe muflitare primum, deinde etiam tumukuari , fa<5tu- ros hie externos iítos quod eos in Amacaenii portu fe- ciiTe conftabat, quo primum pauci negotiatores aduene- rant, fed ij annuis incrementis in earn multitudinem ex- ereuerant, vt iam exterminari non pofle viderentur. His aliifque fermonibus impetrarunt denique, vti fummus ille operum Pnrfecfus, quem vnà cum Gubernatore fuprà ve- niíTe diximus, Tan fiuo kti vocabatur, Patribus renunciari Ab inchoã- iuberet, vti ab inchoanda xdc abftmerent , cauiatus eum Yresluben' diem xdificio nefaftum in fuis faftis pronuncrari, fe alium tnr defijfa- feliciorem poftea electurum,quo sedibus iuis rite principium re' darent. Verutn focijrem fubodorati, refponderunt, fe ilium diem fcire non minus ac reliquos eífe fortunatum. Et tamen fuperueniente imbre prohibiti, vellent nollent opus diftulê- re. forte ita Deo difponente, ne quid turbarum ab aduerfa- riis cieretur, res enim poftea, iis maximè volentibus adiu- uantibufque ita compoíita ,vt &C noftris commodius plane & ex voto ceciderit. N e quippe a noftris fprcti viri primarij viderentur, nihil * eorum renunciacioni tribuentibus 5 P. Ruggcrius vnà cum fuo Interprete ad au&ores tumultus fe contulit, fui ratio- nem redditurus. Oftendit igitur non eo fe animo venifíe, vt bene meritam de fe Rempublicam &: nominatim ciuita- tem lxderent, aut finiftri quippiam molirentur. His aliifque fa£tiaequiores, cum minimè poftent Gubernatoris concef- iionem infirmare, ad rem è partium voluntate componen- dam deuenêre. Volebant igitur vti noftri loco fibi defigna- Alia offer* to cederent, quod molium fuarum ideam deformari dice- rent: aliam offerebant aream platex viciniorem, quse domus f?o Ytífob. Aoftrae ianuam extra illius campi fepta fieri permittebat; X i quod
i64 De Christiana Exteditione quod noftri fummis votis expetebant,atque ita coemptis ali- quot cafulis,aifignaraq$ campi parte non exigua,noftri tandê libentes acquieuêre, coneiliatííque iam animis etiam ab iis noftri funt adiuti.cum enim lateritium per cos dies opus in- termififlent,multa laterculorum millia, & lignorum ftruem noftris commodaruntjVti opus denuo inchoatum citius con- furgeret,& ad finem perduceretur. Delinearant noftriexiguamquidem,fednonine- legantem domunculam Europxo morc.iqux quidem in alte- ram contignationem afturgeret, Sinenfii fere confuetudine, quae vna contignatione tedium claucLit;ifed commune malu, initiis maximè,tenuitas noftra aedificiumi neceflario iiftebat. Nam Amacaeníia fubfidia vrbis calannitas abftulerat; &C dum Jiftit. Collegij Reclori huius quoque Miifioimis Superiori tutius videbatur,ab liuiuimodi mole abftinerc,i,ne quam tenerrimis ad íuípicandum indigenis delineate areias vmbram facerent. Et tamen ne periret, quod iam eredumi erat, trigonum vi- trum pignori dederunt,eius loco aureos accepe runt, quibus ea pars quae excitata fuerat teda, fociis ad habitan- dum hoc modo fatis fuit, dum fperatum aliunde fubfidium adueniret. His ita peradis, ad confirmandam, Magiftratuum au- * cloritate, fuam in eo loco ftationem animum adiecêre. A Statio jocio- Prorege igitur primum ampliilimu accepere diploma, quod ZZefrl're- proforibus appenderent. Eo diplomate narrabatur primum, gis confir- qua ratione noftri Sinarum fines attigifícnt, ídque cum in- figni commendatione virtutis atquc landimoniae laudc, de- inde fignificabatur fe Proregis audloritate locum ad com- morandum, & fuo íumptu viuendum defignafTe. Inde gra- uiffimis poenis propofitis vetabatur, ne quis quicquam no- ftris moleftiae inferre auderet,id neminem planè impune fa- durum. - Non ita multo pòft patentes literas offtcij fui íigillo munitas idem binas dédit: vnae donationem illius area: con- tinebant, matar*
. àpvd Sinas Liber II. 16 j * / * »■ tinebant,altcrae facultatem faciebant in metropolim, Ama- caum &: quo alio vellent per vniuerfum regnum commean- di. Ipfe vero Gubernator frequens Patres vifebat,&: alios Gubem*tc, Magiftratus primários adducebat, grauiffimífque verbis in omnieos congreíTu commendabat. Neomenia qualibet ex pams. more in tribunal itabant focij, & íolitos ricus honorifque cultum illi exhibebant,vbi vicifllm multis beneuolentiae fi- gnis ab eo excipiebantur.Vnde noftri Temper profeííi Tunt,fe illi Tub híec principia maximè multum debuifíe, quam grati animi rccordationem variis munufeulis fubinde teftati íunc. Huius proinde viri apud omnes autoritas,&: in adminiftran- da Repub.integritas,tantum valuit, vt multi de noftris pcl- lendis nihil vltrà muífitarint. Nec Tolus hic fouendos, tuen-, dófque Patres Tufcepit, reliqui Magiftratus eodem euentu ab aliis fxpe vifebantur.Ynus Prorex noftros in conTpedum ftium non admifit.nam cum ad eum focij pro Tribunali cõ- ftdentem gratias de ftatione concefía reddituri adirevo- luiftent cum munufeulis,ea nec attigit,nec ingredi permiíit. Renunciar i tamen iuftit, nihil opus eftc,vel eos admitti, vel de muneribus eífe follicitos,contenti, viuerent loco fibi de- íignato. Çam Sinis de Legis nofir£capi ah Soais agi coeptum. Capvt qvintvm. ■■ • N his fere principiis, ne quam fuípicionis vmbram ^j legis noftrae nouitate facerent Socij, non admodum dilucide de ea fermone inferebant, fed potius quod ab exci- piendis vifitantium officiis vacuum tempus fupererat,id fere InitiaSoci0m in vernaculi fermonis, feriptionis ac rituu gentis ftudio im- rum in do- pendebant. Enixè interea laborabant, vti compendioiiore ce'!hi" StMS' ad docendum via, vitae fan&imonia, virtutúmquc exemplo, X 5 Sina
166 De Christiana Expeditione Sinarum ânimos libi conciliarent, &: ad id fenfim fine fenfu difponerent,quod nondum verbo vel fermonis infanda, vel gentis vitio poterant fine periculo euertcndx rei perfuadere, Tatntm ve- Et habitum quidem eum adhibebant, qui modeftiffimos jiitttt. apud Sinas habebatur, nec à noftro admodum difcrcpabar, talaris ea erat toga,manicis laxiffimisjquam rem Sina: maxi- mè comprobarunt. Aram in at*- D o m v s noilra duas habebat vtrímque celluías, & me- ftatuZu erat vc"ut au'a quedam,cam in Oratorij morem concin- narunt, aram ipfam in medio ftatuenres;, fuper qua Sacram Dei Parentis effigiem vinis facrum pigmms filiolum geftantis Dio mtori- collocarunt. Vt Deo quem nos colimuus autoritatem noftri t™rc°nctl"l~ conciliarent,TÃ/e«-r«i, hoc eft, cceli Donminum appellarunt; eum enirn D, conlbnantem nefciant,apDtius illi nomen inde- re non potuerunt, quod apud Sinas maagnificum diuinúm- que videbatur. Et hxc appellatio ab hiiis principiis orta in hancvfquediemperfeuerat,fiue in comigreíTu Deum,fiue feriptis libris contingat appellari, quamiuis deinde claritatis cailfa,aliis quoque nominibus appelletur,inter qux celcbrio- ra, Sttpmmttomnium moderator, Primum remm omnium princi- piam , & aliis huiuícemodi. Deipara ver Dei appellatur. Cultas Si-' Hanc porro Dei Parentis & pueruli I e s v effigiem in nenfti erg» ara collocatam,quotquot ad vifendos Patres accedebant.íi- OeigíiraTT}, ** \# *n_ /- i* . J*i_ • r* ue ij Magiitratum gererent,íiue literarum gradibus infignes effient,plebs quoque vniuerfa, quin ipfi quoque fimulacroru ' facrificuli, folitis inclinationibus ac genuflexionibus, folum fronte leuiter,gentis ritu quatientes, vencrabantur fane reli- giosè.Piòturx vero prxftantiam, viua lineamenta coloréfque admirãdi nullum finem faciebant.Quanquam non ita multo pòft fublatx Dei Parentis imagini è primário aítari, Chrifti 'rtesimágint Seruatoriseffigiem,grauibusfanèdecaufisfubftituere ,vi- Deipart fum eft accommodatius. Primum quidem,ne (vt fama iam y ubjiituttur. 1'parpcrat:-) nos mulierempro Numine v.enerari fibiperfuade- rent:
APVD Sinas LIBER II. - . 157 rent, dcinde,vtfublime illud incarnati Verbi myfterium commodiusedocerentur. I n d e fua iponte veniebant non pauci de legis noftrae ca- piti us aliquid auditurhnam fere gens acris ingenio de ilia— rum ieftarum non immeritò dubitat vanicate : hac de caufa Decem ^ ecem Dccalogi prarcepta Sineníl íermone Socij donauêre, cal"S' trA- eaque typis edidêre,& volentibus tradidêre; nec pauci afte- TZT rebant ca ic in pofterum obíeruaturos,quòd ea viderent mi- re cum 1 amine ac lege iiomini a natura indita conipirare.Cu opinione SS.Legis noite crenit veneratio.nmlti enim fuffi- L'herf:m menca facros ad vfus fponte fua confercbannuec nihil fociis JSSÊLT alendis eleemofynae nomine largiebaimir. Oleum etiam ad eoncinnandam lampadem,qua: coram ara fplendebat, ofFc- rebant. Piocliue admodum erat credere, noftros aliquot agros idolorum fanis aífignatos, à Magiftratibus impetrafle. ed vitum eft aptius Chriftianam non vendere libertatem: hac enim ratione noftri peculiarem in mo dum in Mao-iftra- tuum futuri fuiflent poteftate.Et valuit hoc quoque non pa- rum ad SS.legem noftram ab omni cupiditatis fpecie vindi- candam , iam enim ab ipíis principiis apud Sinas con- ftat , legis Diuin* prarcones è Religione quxftum mini- me procurare, & ex eo fàcilior íemper noftris fuit in pa— latia. Magiftratuum aditus, quòd ij iam fatis intelligerent, noftros nihil ab iis nec opportunè nec importunè poftulare; quod omnino faciunt quotquot ab iis in familiaritatem ad- mittunttir. M v t v s hie legem Chriftianam euulgandi modus, qui Les* chti~ pro verbis opera fubftituit,nihil habuit minus virium ad^X'" pargcndam vbique ian&iflimae legis noftrse nouitatemmam ui pofterum. veniebant permuki , rerum fortafle noua- rum defiderio euocati, redibant autem omnes rerum diui- narum ftimulis tacli: nam liberius deinde Patres, hortato- nbusupfis velut Sinis, qui fcifcitando inftabant de orbis iri fan&iífimis moribus, imò etiam de Sinenfium fimu
168 De Christiana Expeditione ílmulacrorum variitate difputabant, idquefaciebant vel In- terprets opera, vel lingua licet impeditiore quam didice- rant, non enim quod volebant, fed quod poterant effere- bant, maximè verò in eo inftabant, legem noítrám vniuer- íam maximè cum innata homini luce confentire. E qua lu- ce legem antiquiilimi Sinarum Dodorcs fuis libris tot prius feculis quàm ílmulacrorum inanitas irreperet, commenda- uerant, cam que lege minime fe tollere, fed adimplere, fup— plentes ea, quae lumine fupra naturam illuftrati, &: ab ipfo Deo homine edodi didicerant. pauper qui- H je c fere applaufu maiore quama frudu dicebantur, dam,primM nondum enim Sinenfis elatio ita detumnuerat, vt in aduena- .rum Religionem tranfire nullo ciuiunm fuorum exemplo tiatus apud p0pfe videretur. Primus igitur,qui in Sirinarum regno Chrifti Sinm facra fufcepit, ex infima fuit fece honminum: Infirm* enim munch elegit Dew, vtconfundat fortia. Is i: infanabili morboad medicorum defperationem afflidus, in publico agro iacebat à parentibus crudeliter eiedus domo, quiod vix feipfos fulli- nerent. Id vbi refcitum à Patribus, hunc adeunt & inter- rogam, vellétne legem fufcipere, qua: defperato iam corpo- re, animam in tuto felicitatis xternx portu collocaret. Àd bx'c igitur lxto animo refpondit,omnino íibi earn legem ar- ridere, quxhuiufmodi mifericordiae opera fuis perfuaderet. Ergo à domefticis famulis extruirur illi rufticum, fed niti- dum tamen mapale, ibi eum omni neceilario fumptu noftri recreabant, ac iimul fxdei Chriftianas cmpitibus imbuebant: poftea verò quàmfatis inftrudus videbaitur,Baptifmum pri- mus in Sinarum regno fufcepit, ac ne pe:rderet, quam acce- perat innocentiam, Sinenfis regni primitti.T, paucis poft die- bus ad ccelum, vti iure fperari poteft, euolauit. Hoc maxi- mè principio rem tantam inchoauit Dominus, vt cum hac Ecclefia quoque fuum retineret inftitutum. Ac ne meriti pars vlla feruis fuis ex pij operis applaufu forte detraheretur, permifit etiam, vti hoc opus obtredatorum iaculis impe- teretur.
Apvd Sinas Liber II. 169 teretur. Commenti funt igitur nonnulli,aduenas illos, ex ipfo hominis vultu cognouifTe,eum in capite pretiofiífimam gemmam habere reconditam, ideoque haec in viuentem be- neficia contulifTe,vti demortui cadauer ad eruendam gem- mam in eorum eflet poteftate. Magnam Religio Chriftiana in hacetiamprincipio- Opinio rum fterilitate opinionem fibi non folum ex fanftimonia ve- ""m ritatéque, fed etiam rebus exiguis non parum conciliabat. Vidcbant domi noftra: libros ex Europa complures,& ex iis ingentia quardam voiumina, iuris nempe Canonici codices. Admirabantur typorum elegantiam, concinnam inuolucro- rum etiam inauratorum fpeciem, ac tametfi nec intellige- rent, nec legerent, quae continebantur, ex ipfo tamen orna- tuaion ineptè fanè nonnuila colligebant, ea nimirumquae iis in libris legebantur magni efle momenti oportere,in qui- bus ornandis nullis fimiptibus parcebatur; praeterea apud Europaeos literas ac fcientias eife, & quidem in pretio, eóf- que non folum caeteras poll fe relinquere nationes, fed ipfos etiam Sinas, quod ipfi nullis, nifi oculis;teftibus,in animum prius induxiífent. Videbant etiam focios Europaeis fcientiis minimè contentos,ad Sinenfia voiumina diu noctúq; euol- V uenda animum applictiifle, in eum finem literatum vnum aliquem ftipendio allectum domi habere, mufaeum fuu fuis etiam libris oppleuifle , vnde minimè dubitabant, Patres apud fuoSjliterarum laude infigries haberi.Inde fa£him eft, vt literati viri non pauci plus aliquantò de fidei noftrae capi- tibus exigerent, quàm quod decern praeceptorum formulis -circumferebatur. Ergo'Patres his rertim fuccefiibus adau- dendum incitati,& afíquantò iam peritiores,vnà cum dome- ftico rerum Sinefium Magiftro Do&rinae Chriftianae volu- • • /• •" v " 1 \ • T ChtlitIA71A men ad mgenia Sineniia accommodate concinnarunt.ln eo volume*. volumine nonnulli fe£be idolorum errores confutabantur, concinnam. &: ea maximè quae duftis è naturae lumine rationibus perfua- deri nequaquã difficile eife videbatur. nam reliqua priuatae Y Cate .
170 De Christiana Expeditione Catechumenorum inftitutiòni Patres referuabant,quia non- dum ab ipiis pro dignitate fcribi, nec à Sinis cíí approbatio- nc legi poife putabantiir. Id volumen illi ipii typis fuis euul- garunt, St admirabili applaufu dodiílimi quique accepe- Doãriní runt; fed pra: omnibus Gubernator Pacribus addicbus, &c ad- exempUrl» mirator exticic iingularis huius voluminis, cuius exempla- fparguntur ria propè innumera vniuerfo regno fparfa, legis noua^fa- ":m fruatt" mam in vniuerfam Sinenfis imperij vaftitatem intulerunt, eóque facilius penetrarunt, quo nondum audores poft tot annos penetraile potuerunt. Quin etiam aptius longe in hoc regno fcriptis fídei noite capita „ quàm verbis expo- nuntur , non ideo folum, quòd Sinace librorum fint veri helluones , maximè íl quid contineantt nouitatis, fed quia Sinica fcriptio hieroglyphicis illis charaaderibus expreífa pe- culiarem habet in exponendo vim atqnue maieftatem. ): H jec vbi animaduertiilet Gubernaator, St Socios opi- nione iua fuperiores comperiflet, ftatuuit cos etiam inilgni Patres pu- apud Sinas ritu cohoneftare. Solent enim fummi quique â'aJerna- Magiftratus,íiquando beneuolentiam fuam,quafamilia- tore afficiun-res fuos pcrfequuntur, volunt palàm euulgare, magno ap- tur' paratu St pompa Tabulam infigni opere ílriatam,&: co- oribus illuftrem mittere; in eâ tabula cubitalibus infcul- pta charaderibus tribus quatuórve infcriptio legitur, qui- bus eius qui cohoneftandus fufcipitur laudes explican- tur; ad latus, infra infcriptionem , alterum minori chara- de re eius Magiftratus nomen ac dignitas fcribitur, qui amicum cohoneftat, ad alterum verò latus annus legiour illius infcriptionis, qui apud Sinas, ab eius,qui regnat, inau- gurado ne numeratur. V OLViT igitur Sciauquinus Gub;rnator focios,quos ipfe protegendos, ornandófque fufcepeat, eos hac honoris formula commendare ideo, quia iam e
Apvd Sinas.Liber II. 171 huiufcemodi domum noftram infcriptiones folito apparatu fubmiiit. Alteram volebat fupra tedis facrac limen, quod erat etiam aedi priuatae commune,collocari.Infcriptio ilia erat in hunc modum: Divorym floris jEdes. Alteram in ea vole- bat aula ftatui,quíe amicos viiitatores excipitjhuius hate erat fententia: Gens ex Occasv sacrosancta. Hac fuis locis collocata magnam noftris apud omnes ordines auttoritatem peperere,nemo enim erat qui non infcriptionem priorem in traniitu legeret,vel po fieri orem in confeilu.Ex quo fiebat,vt nemo neíciret,quãti à. grauiííimo huius regionis Magiftratu fierent,cuius erat in vniuerfa prouincia incredibilis opinio, nonexofficij literarumque magis maieftate,qium ex opi- nione virtutis ac Reipublicx bene gcfhr collecta. "Ahfente 'P. éMichaele Ruggerio, graui c alumni a ('P. Matthms Riccius hberatur> ^ PMatbema- ticis 'oberibws infiuporem ' » • i . • > Capvt sextvm. M , 1 , • • • X f O n g a Amacacnfis fubíidij penúria, in eas Socij ve- ligite nerant rei familiaris anguftias, vt & non pauca debi- torum nomina contraxerint,& familiam vltrà fuftinere non potuerint, ab interpretibus neceifarnsq; famulis inftru£tam. didificium enim iam diu ftiterat eadem tenuitas, qua: ma- iora etiam indies mala minabatur.His vt oceurreret P.Rug- ? s%f . . n - ■ r • a r - ret gerius,ommno ltatuit ípíe in Amacaeniem portum excurre- ris re, vt iam amicos euentu laetiores, ad promouendam tot an-fuccurrere • 1 1 ■ ■ • 1—i \ 1—i nis expetitam hanc expeditionem inHammaret. Ergo a bt1.- bernatore nauigium petit, & impetrat íanè magnificum, & quali fumptu publico vehi Magiftratus folent, inftruótum etia ampliustrigintaRemigibus,idq3 ea facilitate ac beneuo- Y z lentia,
ê ijz De Christiana Expeditione lentia, vti facilè amorem in focios fuum teftaretur. Et quo- niam inaudierat eo in oppido horarias cudi machinas, roga- uit etiam atque etiam, vti confiei íibi iuberet ab artificibus vnam,fe fumptum deinde omnem cumulatè redditurum. p. Ruggeri us y B j appulit P.Michaêl,eandem temporum calamitatem artifice mit- .. s r • i • i. \ tit ad Gu-repent,nam e laponia nondum oneraria redierat, e qua vna bernatonm. ciuitatis illius incolumitas , ciuiúmque fortunas dependent, hinc fa&um eft,vt oportuerit omnino reditum in annum in- fequentem diíferre, ne vacuis manibusreuerfus,creditoribus defperationem iniiceret. Lufitanis poirro ex infolita onera- rix mora trepidis, ipfum Collegium I (quod in hanc vfque diem annuos redditus nullos habet) im eas deuenerat rei fa- miliaris anguftias, vt omnino nihil rreperire potuerit, quo fumptum horarix machinx, quam Gubernator commen- darat, conflaret. Atque itavifum eft, ilium ipfum artificem Sciauquinum ad Gubernatorem amamdare; erat is Indus ex agro Goano, Canarinos vocant, colore quem Sinx, vt rem nouam, fatis admirantur. Rediit igicur cum hoc re- fponfo, &: artifice, nauigium. Gubemator eius aduentum pergratum habuiífe prxfetulit, delinitus maximè infigni re- rum noftrarum munufculo, qux alteri focio fuerant è Col- lcgio noftro tranfmiífx. Mox igitur fabros artifici ferra- rios adiutores duos dedit è peritiífimis vniuerfx ciuitatis, à quibus opus hoc domi noílrx cceptum eft atque perfe- tftum. H o s Primatum fauores vulgi odia temperabant; iam enim Sciauquini ciues odiífe noftros, imo & perfequi non Caufd odto- dubitarunt. Odiorum caufas attingam vniuerfim, calum- r-um cr ca- nix peculiares deinde commemorabo, Iam íxpe didlum eft, "wT/tros™ Sinas ab aduenis quos timent abhorrre , quxinnatagen- ti auerfio aliquot fxculorum, vetito cxm exteris commer- cio, ex defuetudine vires coepit. Hxcodiomm caufa Sinas omnes, fed maximè vulgus ampleítiur, quin etiam Can- tonienlis prouineix Íncolas, qux inciltior exteris prouin- ciis.
APVDSinasLIBER.il 173 ciís, olim Sincnli adie&a império, ac hodic per ignominiam à reliquis inter barbaras numeratur. Reliquse fanè íuperio- res prouincix natura cultiores funt longe, pluréfque litera- - rum gradibus infigniuntur, & primos Magiftratus gemnt. Huic prouinciali génio fauit, hancfaípe regionem, exteris nationibus terra maríque conterminam, terra latrones, ma- ri py ratas expertam, grauia damn a tolerafíe, &c nuper Lu- íitanorum aduentu minimè lsetam , videri íibi malum in ipfas fauces admiíilfe, quantumuis magnus rerario régio, priuatífque negotiatoribus quseftus acceíferit. De serario negotiatoribúfque, qui ex aliis ferè prouinciis commeant, parum folliciti, queruntur omnia iibi rerum pretia, ex eo commercio accreuiíTe , ad alios commoda deriuari. Inde ^ odijfuiteftemLufitanisappellationem fanè ignominiofam impofuêre. Eos enim vix alio quàm daemonum aduenarum nomine hodiéque appellant. Sciauquini vero ciues, fuas etiam odiorum iibi caufas inuenêre. Verebantur enimne cum noftris Luíitani negotiatores in regni penetralia ingre- derentur, idqj íibi videbantur non vanè conie&are, è libe- ro cum Amacaenfibus noftrorum commercio, & è Magi- ftratuum fauore, quem indics augeri videbant, & inuide- bant. Verum nihil eos ita pungebat, quàm mentiens fama, earn videlicet turrim, quam ipíi tanto fumptu, ac íudoribus excitabant, ab aduenis Sacerdotibus excitari; hi fermones aliam caufaxti habuerunt nullam, niíi quòd turris cxftruftio in idem ferè tempus incidiífet, cum xdium noftrarum ex- ftru&ione. Verum hoc famse fatis fuit, vt turris, quam flori- dam vocari volebant,nomen immutaret, Externa quippe tur- ris vocabatur. Hinc fiebatvt mirapellendorum Sociorum cupiditate Jfimíft*'- inflammati, cum id non poífent, multis iniuriis eos affice- tione cocptm rcnt,quoties fefe caufa oíferebat, vel praetextus quserebatur. Nihil porro erat moléftius, quàm quotidianis domum è tur- ri lapidationibus infeftari, nam cum eò quotidie ludibundi Y 3 aliquí
174 De Christiana Expepitione aliqui conuenirent, quem in finem etiam hse moles ab Sinís excitantur, è vicina turri & ceifa, nullus irritus in te&um la- pis mitcebatur. hse lapidationes porro denfiores hoc maxi- mè tempore depluerunt, quòd è fociis vnum domi fuper- eife, & domefticam familiam non ncfcirent imminutam. adharc permoleftè ferebant, tedium fores, qux exftructionis tempore cuilibet patebant, è Societatis inftituto , claudi: ficfpfum- vole':)ant enim à domo noftra idolorum fanum facere, quod tur. cuilibet femper patet, nec ludibundorum petulantias ex- cludit. j . , , . •' A c c i d i t verb die quadam, cum iam intolerabilis eifee infolentia, vt è famulis domeiheis vnus, tedium feptis egref- ius, puerum interceperit lapidationis au&orem, eúmque in domum compulerit, minatus fe eum ad Magiftratus abdu- cturum. Accurrêre ad pueri clamoreim vicini aliquot Viri graues, &: pro puero veniam precati faicile impetrarunt, vti Caiumniu eum P. Matthteus iuberet liberam etmitd. Ex hoc euentu W ?JoFtros . j n • - r r m - i granis. vicini duo noltris inrenliflimi, calumniam texuerunt, voca- to ad fe pueri propinquo nefcio quo, curialiurri negotio- rum perito, perfuaferunt vti fingeret, puerum a Patribus in- terceptum, triduo domi latuiife, pharmaco quodam non in- folenti apud Sinas, loqui prohibitum ac vociferari, id eo confilio factum vti Amacaum in perpetua feruitutem puer pretio vendendus mitteretur. Eius fe rei vocatos teiles fo- re. Non difficile fuit perfuadere homini, quife hoc fado fciret vniuerfe ciuitatis gratiam comjparare, quam fciebat aduenis Sacerdotibus infenfam, de iiss pellendis fxpius co- gitaffe. , - r i : Edoctvm ergo puerum, quem frratrem appellabat, fe- cum per celebriores vrbis vicos in Gubernatoris tribunal ab- ducit, & vt fabulx fides effet,paifis vterque crinibus eiulans, coelum Magiftratúfque obteftabatur vicatim,vti maleficium externorum dxmoniorum vindicarent. Ad Gubernatorem vbi peruénit , mira arte accufationem texens, omnino per- fuafit,
APVD S'INAS LIBER II. ^ ijf fuallt, maximè quòd diceret, eos fe habere totius rei teftes, quibus ipfa vicinia notáque probitas fidem dabat.Quid age- ret in tam fubito caiu bonus Pater? aliud nullum niii in in- uocato Deo prxfidium reperire fibi videbatur. Die infequé- t*ternitri. ti cum iam libellum vnà cum amicis texeret adcalumniam bf'ínS!/rr . > aucitur* detegendamj fubitus in' domum apparitor Gubernatoris ir~ rupit,qui Patrem ad tribunal ita perturbatè pertrâxit, vt fine libello,adolefcente Indo comité, qui melius aliquantò Sini- cè loquebatur,ireíit coaclus. V b x in Gubernatoris confpedum venit, fic ab eo com- pellatus eft, vtqui iamcredulam nimis aurem accufatori vtramque tradiderat. Querebatur enim acriter, eos totà fe beneficiis affeotos, & in Sinenfe regnum admiflos, hanc vi- cem & fibi &c fuis ciuibus rependifife. Interpres ad ha:c non planè imperitus iudiciorum Sinenfium, laxas tunica: mani- cas faxis oppleuerat,quas ad hxc Gubernatoris verba in eius confpeftu exonerauit, &c Taxa in mediam aulam abiecit, ob- teftatus vti calumniae falfitatem accuratiiis excutere ne gra- uaretur. Inde vterque, vt poterat, frequentes lapidationes, puerum comprehenfum, eóque momento dimiíTum, ex- ponebat. \ - CoNCVRRERAT ill tribunal ingens multitudo cupi- da videndi, qua pcena impius ille aduenarum facrificulus tanti criminis , nemine dubicance, conuictus plederetur. Verum Gubernator audita rei defenfione, non difticilior fuit ad agnofcendam veritatem, quàm facilior fuerat ad ca- lumniatore admittendum.Intellexit igitur fubito hxc omnia accufatoris efle commentum. Verum cum is prscfens omnia denuo, confirmaret, & fe grauiflimis teftibus omnia clarifli- mè probaturum aífereret, voluit animi fui fen fa patefacerc (dubium videlicet fe eife fingens) & ipli quoque multitudini calumniam aperire,ne accufator, gratia, qua noftros apud fe valere plurimum conftabat,oppreifus fuifl'e videretur.V t af- flidum Patrem interim folaretur,eum culpa eximes,vniuer- i - fam
ij6 De Christiana Expeditione fam in Canarinum ilium horariae machinse artificem reiicie- bat,iubebátque Amacaum extemplò remitti,fe nunc inftru- mentum illud fieri fibi nolle.Deinde accerfiri iuflic cres ope- rum Prefeitos,qui exftruendse turris opus eo die promoue- Acwfator rant.Accufator verb repugnabat, volens vicinos illos vocari, caiummam ca]umnix fcilicet au&ores , quibus dicebat rem apprimè frofeauttttr. n rr \ , i t-> . conítare.Dimiíía vero multitudine abiens, vctuit Patrem e palatio dimitti.qui íanè toto eo tempere anxius,euentum rei DeOjDiuisq; omnibus,fed maximè Deiparse commendat. Interim vero accufator liber dimiflus, vnà cum Gu- bernatoris apparitor ibus, operum Prxfeftos conquirebat, Sc prece ac pretio etiam contendebat „ vti accufatiouem fuo quoque teftimonio comprobarent; efffecit autem vt ipfi ap- paritores, duos illos vicinos, mali capita, velut à Guberna- tore nominatos, accerferent. Paterdnterea nihil dubita- bat,ab operum Prsefebtis fé quoque in inuidiam fafti vocan- dum , quibus feiret noftrorum aduentum ftationémque femper difplicuiife, & inde occafionem, nofhos è llationc . pellendi, arrepturos. Id erat quod maximè Patrem ange- bat, veritum netot annorum labores, praefens calumnia ex- tingueret; & ex eadem Religio Chriftiana (quae alias pro nomine I e s v optari debet) magnum detrimentum ac- ciperet. - Vervmenimvero contraeuenitomninoquàmpu- tabatur, vocati enim vbiadfuêre tresfenesfanè venerandi; Gubernator rediit in tribunal; fimul omnes flexis genibus prxítolabantur,quid Iudex &T à quo quxreret. Ipfe vero fc- niorem è Prsefe&is operum compeliam, fcifcitatur > verum cifet, necne,quod accufator dicebatr puerum ilium à Patre MfiriTrc ^irto fubdufitum? Negauit fenex, fedrontrà commemora- nuncianiur. uit, vidifie fe frequenti lapidatione à juero illo teftú adue- narum Patrum impetitum, & è dometicis nefcio quern fu- bitò in puerum impetu irruiífe, & eunin sedes impuliífe,ad cuius clamore excitos viros aliquot, qu for tè' tranfib at,P atre / • . rogaife,
Apvd Sinas Liber II. 177 rogaíle, vti puerum dimitteret, & hanc ei culpam condo- naret; quod ipfe in eorum gratiam libens prxiiiterat: fub- intulic Gubernator; Triduúmne £ptum domi detentas eft puer ? Ille vero fubridens ait , Sinico loquendi more, qui noilrati fere refpondet in hunc modum: toto Jpalio detentas eft, quo tertio ^4poftolicumSymbolum recitari i"\ £ c plura. Gubernator in accuiatorem excanduit , vindiciitur- ignominioíillimè compellatum,iuílit atrociflime cxdi. Ergo à fatellitibus nudatus/olóque affli£tus,ada&is è Smeníi mo- re in auerfa crura duriífimis arundinibus,crudeliilime vapu- lauit. Nec ei profuit Pater, demifla fxpius in terram fronte, fupplicium ab Gubernatore deprecatus. Ipfe enim id vnum refpondebatdd genus crimen nulla vénia dignum eíTe, mul- tifque exaggerabat criminis grauitatem, quod innocentifli- mum hominem grauillimi criminis infimulailet,&: in extre- mum capitis difcrimen adduxiílet. Et mox tres illi operam Prxfe&i cum Patre & Interprete libelli domum remittun- tur;attenderent rebus fuis, iam íibi omnia luculente conffca- re. Vicini porro illi quifabam cuderant,ideo euaferunt,quòd Gubernator eos ignotos adcffe nefciret, neque cnim ipfe il— los euocari mandarat, ipii ergo cum accufatori malè ceíliífe negotium aduertiílent, in eo tumultu ex aula pedibus ma- nibúfque reptantes,ne aduerterentur, matura fuga fefe fub- duxerunt. Redibat Patereuentulxtus,&Deo tacitusfuabene- ficiagratulabatur;quam rem admirati omnes, qui pro fo- ribus ftabant, multitudine excluíi, Interpretem interroga- bant, quem ea res exitum habuiifet, quo narrante fxpius, per omnes vrbis vicosbreui conftitit calumnix vanitas ab accufatore conflata. Die infequenti miiit Gubernator do- mum , grauiflimum diploma pro foribus apponendum. Eo diplomate poftquam de noftrorum aduentu ac ftatione ex Proregis voluntate rationem reddidiííet, dicebat: Refcire fe ntefarios homines contra ius fasq; aduenas perturbare, quo- Z circa
{ 178 DE CHR ISTIANA E X P E D I T I O N F. Tatres in ^ circa fcueriífimè interdicebat , ne quifquam inpofterurn fimlTmur.' cos moleftia afficere audcret: quòd fi quis hoc fuum cdi- <51 u m violarec, fociorumjnterpreti facultatem facicbat vio- latorem comprehendendi, Íibíque fiftendi. fe verò nulla re- miilione atroccs ab co pcenas exa£hirum. Quo edifto ali— quantulum repreifa eft peculantium hominum audacia. At- que hunc omnino finem habuit primus è multis, qui deinde funt confecuti, labor. In quo vt in ceteris hoc vnum nota- ri velim, noftros exantlatis huiufmodi laboribus diuina pro- uidentia rem ita moderante, Temper firmiores in Tua ftatio- ne remanfifte, quantumuis earn exctutere aduerfarij labo- raflent.Nunc igirur ferenicatc reddita,aad Ixtiora tran/camus. I n aula domcftica appenfa proftabcat coimographica de- fcriptio chara&eribus Europxis. Earn Sinenfes Literati cum voluptate fpe<5tabant, & cum intellcxiifíent, ea defcriptione totius vniuerfi faciem fpe<5tandam ac llcgendam dari, mira cupiditate exarfertmt, earn Sinicis chairafteribus legi pofiè. Sinxquippe, qui prx cxteris gentibuss minimum ac propè nullum cum exteris nationibus commercium habuere,cra£- cofinogra- fa fane orbis ignoratione tenebantur. Nam tametfi non de- u'apu^si eranteiufmodiCofmographicxtabulx,quxvniuerfumor- nas. bem Te proponcre titulo prxferebant, vniuerfam tamen aream fuis illis quindecim prouinciis extendebant, & in cir- cuitu depicto mari exiguas infulas inferebant , adfcri- ptis eorum regnorum nominibus, qux aliquando audi er- rant nominari, qux regna omnia in vnum collefra, vix mi- nimam Sinenfis Imperij prouinciam adxquabant. Vnde ipfi fuum imperium, orbis totius nomine cohoneftare nihil; dubitarunt, Thten hia nuncupantes,quail dicas,quicquid Tub ccelo iacet. Cum itaque Chinam fuamin Orientis angulum retrufam audircnt ac fpe<5tarent, opinimc fua tarn imparem prbi vniuerfo, earn defcriptionem,inauditam admi- rabantur, cupiebantque infcripta legire, vt de illius pof- fent veritate fcrre fententiam. Gulcrnator igitur ipfe, P.Mat
Apvd Sinas Líber II. i P. Matthaso Riccio au£tor fuit, vt earn tabulam Sinicè k>- qucntem faceret, auxilio Interpretis adhibito, qua re fibi apud omnes magnam gratiam &: autoritatem compararet. Q_v amobrem P. Matthaeus Riccius, Mathematicis difcipíinis plus quàm mediocriter emditus, quas P.Chrifto- phoro Clauio, Mathematicorum fui feculi Principe &: Do- ctor e , aliquot annis Romx audierat, ad cam rem, à fuo Euangelicae pnedicationis inftituto minimè alienam, animu adiecit, non ignorans non fuiífe eandem fasculis omnibus vel nationibus cunòtis, rationem, è diuina difpoíitione gen- tem aliquam ad Chrifti fidem pelliciendi. Hac efca fanè multiapud Sinas in Ecclefise fagenam funt perduíti. Scri- ptionem igitur illam maiore in campo, quo Sinici charafte- res, noftris maiores, commodè caperentur, extendit, & an- notationes non eafdem, fed alias adiunxit ad ingenium Si- nicum, & ad au&oris inftitutum accommodate. Nam op- portunis in locis, dum de variarum gentium ritibus ageret, SS. legis noftrae facra, Sinis in hxc vfque têmpora inaudita, ingeífit: vt eius fama in vniuerfum Sinarum orbem breui penetraret. Non omittam etiam quod ad gratiam ab Sinis ineun- dam inuenit. Arbitrantur Sina: coelum rotundum quidem, Erwr fed terram tamen quadratam: in cuius medio Imperium fuum fitum eífe pro certo iibi perfuadent. Itaque ferebant eis corrigi~ moleftius, Chinam fuam à noftris Geographis in angulum tUT- vltimi Orientis fuiífe retrufam. Et quoniam nondum fatis capaces erant Mathematicarum demonftrationum, quibus facilè probaretur, terram vnà cum mari globum efle, & in globo, nec finem nec pfincipium è natura figuras circularis reperiri,proie
i8o De Christiana Exped i tione Non alia res vila illis fanè temporibus inueniri potuit aptior ad earn gentem ad Religionis noilrae myileria acci- pifnda difponendam. quod íi cui paradoxum fortafle vide- ntjiíikMa- bitur, caufas breuiter aperiam, quae experientia deinde telle themnticit patuerunt.Ex ignorata orbis magnitudine earn de fe concc- nftiumficl'. pcrwnt Sina: opinionem, vt fe folam China fufpicerct, vel rmt. Imperij magnitudine, vel Reipublica: adminiilratione, vel literarum laude vnicam: caeteras vero nationes non vt bar- baras modò, fed brutorum ferè loco habebat, nullum alibi Regem, nullam Rempublicam, libros alibi nullos arbitrati. Verum quoniam hunc tumorem igncoratio conflauerat, Ve- ritas deinde cognita diífipauic. N am eea defcriptione conipe- £ta, tametii rudiores aliqui initio in riiitm ac di&eria pro- sinefes em- tumperent,eraditiores tamenParallelomm meridianorúm- dítiores fn- qUe yua cum aequatore ac tropicis animadueria proportio- cli ex de— i • • c • in* fcriptione ne ■> audita quoque Zonarum quinqiae iymmetria,lectis tot cofmogr*- gentium ritibus ac locorum nominibms, quorum etiam non- pbim. nuna cum prifcis Sinarum defcripthonibus confentiebant, omnino íibi perfuaferunt, hanc efle vexam germanámque orbis vniueríi faciem ac figuram. VndedeEuropaeisfum- mam in omni genere difciplinarum rcrúmque aliarum opi- nionem conceperunt. Alivd etiam non minoris, vt credo,momenti effe- £tum, nam ex ea defcriptione conílabat, quàm immenlis propè terraru, mariumq, interuallis ab Império Sineníi Eu- ropa diílaret. Vnde quem de noílris conceperant minue- bant metum; facilè colligentes,nihil leífc quod íibi timerent à gente, quam natura tantis fpatiis à ifua fepararet. Quae res, íi apud Sinas omnes aequè conílaret ^ maximum ad Chriíli ^eligionem toto regno fufeipiendam impedimentum fub- latum noílris eífe videretur; nulla enim alia re magis quàm his fufpicionum vmbris prsepedimur. Hoc deinde opus Geographicum faepius à Patrc limatum,faepius quoque recu- dendu,& vtrique aulae cum íimili ílupore vifendum datum, donee
Apvd Sinas LiberII. iSi donee denique in ipfum Regis palatium eiufdem rogatu penetrarec. Sed de his poftea iuis locis. CLvo tempore hoc opus confe£tum fuit, horarix etiam Geographic# machine artifex fine dedit. Vtrumque igitur opus P. Mat- thaeus Gubernatori obtulit, incredibili eius voluptate, quam n ojferture ipfe officiofiifimis verbis te infuper munere demonftrauit. Geographicam quidem ille tabula fuo fumptu extemplò ty- pis mandauit, &C amicis intra Prouinciam obtulit, aliáque complura exemplaria in alias prouincias diftrahenda cura- uit. Horariam vero machiná, cum nemo domi moderari noíTet, poft aliquot menfes noftris reftituit in vfus domcfti- cos, Sc amicorum voluptatem. Sed nunc tandem iis comemoratis, qua: abfente P .Mi- Liyera chaéle contigerant, ad eum reuertamur. Cum igitur talide Lufitmo- aliquando è Iaponia in Amacaenfem portum oneraria ap- rum' puliífet,è Lufitanorum liberalitate, nummi eleemofynae nomine collati, Patri minimè defuerunt: nam ipfa Refpu- blica & alij amici non illiberaliter donatu eum ad ftatione fuam remiferunt, quo fubfidio ses alienum diflblutum, do- mus exftruda eft, & neceflaria fupelledile inftruda. Qua: & tametfi erat anguftior, erat tamen non inelegans, & ab Si- nisEuropaeum opus contignatione, feu pauimento altero confpicuum, & difpofitis feneftris illuftre, magna voluptate fpedabatur. dEdificij elegantiam adiuuabat etiam loci ac fitus amoenitas. nam fecundum flumen extruda, nauigia omnis generis, & vltra montes ac fyluas intuentium oculis obiiciebat. Vnde omnium iudicio nullus tota vrbe amoe- nior locus habebatur; quern ornabat etiam Europsearum reru nouitas,& omnes ad fpedandu alliciebat.Itaque domus Domut »«• noftra à grauiflimis quotidie Magiftratibus frequetabatur, non vrbanis folum', fed prouincialibus etiam, qui ex vtra- • que prouincia ad fuum Proregem ventitabant, quae res no- ftris audoritatem, Sinis etiam frudum, & Religionis pau- latim cupiditatem ingerebaiit. Z 5 ,Labente . ^ ,
i8i De Christiana Expídttione L a b E N t e dcinde tempore,cum ?.Matthxus ex Geo- graphies: tabulae felici cuentu animo; fumpíiílet, fphxras aitrologicas ex acre ac ferro; globos qioquc vel eos quibus cceli,vel quibus tcrrx facies in propria igura fpe&atur, per- multos cudit.Gnomonicos quoquehoarum indices vel do- ' mi depinxit,vel in laminis ículpiit, it arnicos Magiftratus Matthto diftribuit.Quin &: ipfe Prorex in parten venit. Quibus om- ritZcanci- nibus expoíitis maximè,& ad vfum adlibitis, cursuque So- imur. jis ac fydcrum &: terra: in vniueril mccio fitu demonftrato, in earn deuenit hominum opinionemhorum operum au- dlor, vti maximus ex vniuerfo terranum orbe Aftrologus haberetur: ipíi enim cameras ex fe nattiones metiuntur, 8c harum rerum ignorationem xquè apoud omnes eile opi- nabantur. Legationem Hijpaná ad Sinammn Regem Paires impetrarunt. Capvt septimvm. fZaffZãZ" Ec i d i t ilibinde res per eos dieshuic expeditioni erga, mfires ^||§|3 peropportuna,nempe vt ille Gubernator,Socioru pro- augejcit. jn maiorem dignitatem eueheretur. Ea Lin-fi-tau ap- pellatur, 8c duas tréfve regiones,eiúíque oppida omnia mo- deratur,neque fedem è Sciauquina vrbe tranfmutat.Et quo- niam Ethnici omnes, &: hi priuatim auguria obferuant, fu- perftitiosè collegit ex hac aduenarum neceífitudine,n5 mo- do nihil infortunij iibi,fed profperioris etiam fortunx fauo- res prouenifle, vnde mirè lxtus in hae iociorum amicitia, Deo ita difponente,eft confirmatus, eanq; alacritatem inu- fitata humanitate prx fe tulit, cum ad eum Patres gratulati cum fuo ex more munufculo deuenêrc Prospera hxcreiChriílianxaiudSinasinitiafama . vulgauitjnee Amacaum folum,fed & it Iaponiam,& infulas Philip 1
Apvd Sinas Liber II. 18 * Philippinas longius deportauit,&: communifociorum ac re- Ad p'hi!.lP- j. . _ . v iiquorum etiam lxtitia excepta lunteo fauentius, quo annos tcntatus à variis in hoc regnum ingreífus incaífum to- '"m ties cecidiife narrabatur, qua ex caufa iam pro defperato ab f»n omnibus habebatur.Philippinarum infularum proHifpania- rum Rege Gubernator, adhibito in coniiJium Manilienii Arcbiepiicopo &: vniuerfo Senatujftatuit in earn rem aliquid etiam ex fua parte conferre. Maxime quòd ex ea re fperaba- tur Hifpanis etiam,nec folum,vt hadenus Lufitanis, aperiri poile cum Sinarum gete commercium, impetrato portu alio in Cantonienii prouincia ad negotiationem excrcendam.In earn rem miftus eft Amacaum illarum infularum Regius Quxftor Ioannes Raptifta Romanus, vir magno rerum vfu ex fpeòdabilis. Ei comes additus eft e Societate noftra P. A1 -fjrljff'™ phonfus Sancius Hiípanus.His tradita: funt litene ad Colle- mac ail mit- gij noftri Redorem Amacaum,ad focios Sciauquinum,in c,m - hanc ferè fententiam. ' Gratvlabantvr primum de felici in Sinarum re- gnum ingreftu, quam rem tot iam annos Rex Catholicus & vniuerfus orbis Chriftianus optarat. Ea ob rem fe communi Religionis intuitu permotos, ftatuifle quoque hanc expedi- tionem pro viribus promouere. Mittebãtur porro eleemoly- nas nomine pecuniarum fubiidium & alia donaria nonnulla, fed maximè horaria machina perelegans, qua: folis rotulis, nullis ponderibus agitata, horas metiebatur. Significabatur deinde annis fuperioribus Regem Catholicum magnífica ad Sinarum Regem deftinaííe munera,qua: Mexicum aduenifte conftabat. Rogabant igitur, vti Socij à Cantonienii Prorege Lcgationem ad Sinarum regiam impetrarent, qua occafione etiam ipfi in vrbem regiam erant penetraturi, &: ab Rege fortafle facultatem Chriftianae legis toto regno euulgandse impctraturi. Sumptus porro omnes Regis Catholici Quae- ftor,qui mittebatur, fadurus fcribebatur. Hax literis conti- nebancur. Verum P. Alphonfus & ipfe Quxftor inftabant, vti
184 De Christiana Expeditione vti ipíis ad ipfum Proregem adeundi &c negotium tradan- di facultas impetraretur. Collegii Redor P. Francifcus Capralis ad Socios Sciauquinum fcripfit, vt hoc negotium ita tradarcnt,ne coe- pta expeditio quicquam inde detrimeti acciperet. Fecêre illi legatio»i quod ab Superiore (nam iis adhuc initiis Sinica Milho Col- sinnrum re- legio Amacaeníi erat attributa) iubebantur, adhibitóque ad firhpromõ- cam rem è Proregis Palatio Curiali quodam, libellum fcri- netur. pfêre, in quo nec fuum nec domeílicorum fuorum nomen infcripíerunt. Sedeum libellum priiis quàm Proregi darent, ' ad fautorem fuum recenti dignitate; au&um eo confilio de- tulerunt, vt eius in re dúbia & pericuuli plena fententiam cx- plorarent.Mirum, quantum fupra ffpem ea res illi placuerit, ac libellum comprobarit, quem etiaim,eo audore, Interpre- tis fui nomine infcripíerunt. Ergo illie ipfe geílatoria fella ex more vedus, ad eum Magiílratunu fe contulit, cuius eít libellos Proregi vel offerre,pro arbicratu,veí reiicere. Libel- lum ei tradidit ac mandauit, vti nulla interpoílta mora eum Proregi oíferret, eo rem contineri non vtilem minus Sineníi Reipublicae, quàm honorificam.Nec Proregi difplicuit,nam eum ex more ad ArchithalaíTum,quem Hai-tau vocari fuprà dixi,in metropolim miíit cum mandatis, vti de ea re inqui- reret(nam externorum negotia ad eum pertinere fuprà mo- nui) & fententiam fuam ad fe remittérct. Id cum fit, íignum eít Proregi libellum non difplicuiíle,nifi íi quid incommodi deinceps adferatur,nam cum libellos; reiicitur, fine refponfo inglorius antiquatur,nec è curia egre
Apvd Sinas Liber II. 18 y ingens erat argenti vis, qux ex noua Hifpania & Peruana prouincia quotannis appellebat, eamii in Cantonienfi pro- uincia coemendis Sinarum mercibus expenderent, cariora omnia futura dum emerenmr, & viliora foris dum vende- rentur. Quocirca publicis literis moniti funt focij, ne hoc negotium longius promouerent, non ideo iblum, quòd ca res extremam vrbi perniciem erat allatura, quam certu erat Patres nolle bene meritae de fe toties vrbi procurare. Sed ideo cmòd legationem ad Rege Sinarum ab Hifpanis ador- nari nulla ratione decebat.Id Luiitanis deberi,quibus Sine li- fe commercium iam ab antiquiffimis temporibus in ea lite, quam diremerat Alexander fextus Pontifex maximus, inter Reges Hifpanos atque Lufitanos, fuerat attributum. Nam etfi nunc vtrumque regnum in eandem coronam coaluerat, Regis tamen Catholici communis domini voluntate vna- quxque natio fuum retinebat, &: antiqua iura permifceri erat interdi&um. De muneribus vero ad legationem ador- nandam olim miiTis fatis conftare, ea iam in varios diftracta in vnum non facilè poife reuocari.Nam cum ingreffus in Si- nenfe regnum olim fxpe tentatus, conatus omnes eluliifet, legatio etiam ipfa pro defperata iudicabatur;& ij quorum in- tererat,illius iam diffiparant apparatum. hxc ab Amacaenfi Magiftratu fociis iignificata, cuius etiam autoritate Rector Collegij Amacaeniis monuit, vti negotium vltrà ne perfe- querentur. • E a res anxios reddebat focios,vix enim regrediendi con- filium fatis tutum apparebat, rebus iam eò víque perduítis, ftatuerunt tame,nihil vltrà mouere,fortaíTe rem ipfam nullo procurante filentio inuoluendam. Sed tamen hunc exitum res confecutaeft. Archithalaflus Cantonieniis ciimlibel- Jum & mandata Proregis accepilfet, dies aliquot fubftitit, dum libelli auâror, quem dixi Interpretis nomine fcriptum, appareret. Sed cum deeo nihil audiret, iam enim Socij nihil vltrà mouebant, fcripiit ad Anfani oppidi Gubernatorem, t A a fub
18if De Christiana Expeditione fub cuius etiam poteftate portus Amacaenfis computatur, vti cognofceret, veniíTet nécne in cum portum Legatus ali- quis, qui Regi Sinarum fe donaria deferre profiteretur. Ab eo Gubernatore mifli,qui ea de re inquirerent, ij ab Hiipano Quaeftore liberaliter donati retulerunt omnia íatis aptè ad negotium, quod agebatur, quibus etiam libelli Veritas con- fentiebat. Verum ipfe quoque Amacaenfis Magiftratus Gu- bernatorem de re tota reddidit certiiorem, aliáque omnia, quàm qua: à quaefitoribus didta fueraint, aflercbat. Dicebat enim earn gétem aliam eíTe à Luíitanaa,neque expedire, gen- tis illius legationem admittere propterr varias, quae inde oriri poterant inter duorum regnorum aduuenas,íimultates. C v M hx vtrimque rationes ad AArchithalaíTum perue- niílent, ipfe prolixum fanè diploma eeuulgauit, &: ad metro- polis portas legendum exhibuit.Eius bbreuiter hxc erat fente- tia.Narrabatinprimis huius negotij pririmordia &: progreffum, turn rationes vtrimque pugnantes fibii oblatas commemora- Legatio Hifi bat. Inde grauiter de interprete libelli aurore queftus, quòd fanica ad fe fuo tribunali fiftere neglexiífet,fententia tulit in hunc mo- tiãJoJiZr. du:Si legatio qux adornabatur ab ea gente profeda erat,quae alias nunquam ad legationem admiíla fuerat,nihil eífe, quòd vltrà laboraret, non fieri illi legationis inftituendx facilitate, fiue ília gens eílet eade cum Amacaenfibus aduénis, fiue di- uerfa.Si verò antiquum habebat aliquod legationis iam olim initx diploma, à legatione no excludi.Ad extremum Aníani Gubernatorem fuo diplomate monebat,ne vltrà permitteret huiufmodi homines ad Proregem cum his libellis penetrare, fed potius eos grauiter pledteret, qui tentallent. Atque hac omnino ratione fopita funt omnia fint expeditionis pernicie* quam adire poterat ex eo,quod cum aíuenis extra regni limi- tes aliquid haberent contra Sinenfis egni iuracommune. Francifcm S v b l a t o tandem hoc metu,Anacaenlis Collegij Re- Serio s Sciau• ctor idemq; Sinicx miífionis SuperioiP. Francifcus Capralis quin,m mt ,nuifcnc[am fibi domum Sciauiuinam, vti qux oculis tefti
Àpvd Sinas Liber II. 187 teílibus vidillct,ad Viíitatorem in Ilidiam, & ad Prxpofitum Generalem Romã fcriberet explorata. Id fauente Lin-fi-tau fatis facile fuit.Nam cum is domi noite frequens eífet,roga- tus extemplò facultatem veniedi fecit,maxime quod ad So- cios vifendos folum, 11011 ad commorandum venire velle /* f diceretur.Venit igitur Sciauquinum nullo prohibete,ipfum- que Lin-fi-tau vifitauit,&: donaria illi obtulit,ab eóque vicif- íimaccepit.Omnia deinde liberrime luftrauit,vel in ipfavrbe, vel extra,reperítque ftationis illius ífatum etia opinione me— liorem.Baptifmo etia abluit ipfe primos Neophytos, qui foi- lemniter in xdc íacra íalutares aquas capitibus exceperunt. fhyti bapti- Hi fuêre duo,alter è ProuinciaFuquiana literatus,qui Sinen- fes libros Patribus domi prxlegebat, ífque in Baptifmo Pauli nomen accepit. Alter fuit iuuenis ille,qui facram aram dimif- fis Patribus conferuarat,&redeuntes hofpitio exceperat,is Ioannes eft appellatus. Ea res minimè fecreta fuit, fed publi- ca,nec tamen ab Sinis improbatajquin potius familiares So- ciis gr atulab ãtur ,qu ò d hos fibi difcipulos aggregaífent. Quo- rum exemplum poftea fecuti alij complures ,qui ían£tiífima lege note imbuendos, ac deinde facris etiam aquis eluen- dos fe prxbuerunt.Hoc Superioris ingreífu non parum vtili- tatis huic acceífit expeditioni. Nam moniti Vilitator atque Prxpoíitus Generalis, ad hanc fedem neceífariis fubfidiis ftabiliendam non temere animum applicârunt. tAlij duo Socij huic expeditioni dejiinantur, té in regnum admittunturjn Vrouinciam deinde Cequianiwt à no (íris excurritur. Capvt octawm. ^Vam P.AlexanderValignanusYifitatorexpeditionê apud Sinas Ghriítianã inilituerat, earn femper ftuduit A a 1 promo
i8S De Christiana Expeditione promouere. Quocirca cum in Europam vnà cum Iaponiis Legatisvti dellinarat minimè nauigaflèt, ideo quòdtotius p. valigna-India: Prxpofitus Prouincialis fuiííet renunciatus, animum rZftlT'it. applicuit ad rem Sinicam ftabiliendam. Et quoniam longo iam viu,rem vbique Chriftianam cradauerat,aptiifimis infti- turis ac prxceptis etiam omnia moderabatur.Cum igitur lx- tifuma hec Sinenfis rei principia,felicem videlicet ingreilum, ftationem perpetuam,extrudam xdem, magnam Euangeli- cx legi eiúfque prxconibus audoriitatem comparari acce- piilct, gratiarum adionem in Deumi, è cuius bonitate bona cunda procedunt, effudit, & hxc ferre in huius expeditionis bonum procurauit. P. V&lignu- N ominavit igitur P. Eduarddum Sande Lufitanum, nus dues f<>- virum prudentix laude ad cameras amimi dotes infienem, in ciosinStnut . 1 v , u* ablegat. nuius miilionis fuperiorem,quam e Collegj Amacaeniis po- teftate eximebat, &: iibi vni ac Iaponicx Proprxpofito Pro- uinciali fubdebat. Is è Luiltania venterat in Indiam eadem cum iis fociis nauigatione,qui hadenus rem Sinicam procu- raram:,& in Societate annos iã plures tranfegerat. Socium ei adiunxit P. Antonium Almeida item Lufitanum, qui eo ipfo anno è Luiltania in Indiam nauigarat,iuuenem cxtera con- fpicuum,fed rara inprimis virtute, &£ pio xftuantis animi fer- uore prxditum.Impetrauit etiam ab Indix Protege Eduardo Menefío annuum ftipêdium Regis Catholici nomine ad fo- cios in hac miillone fubleuandos, quod ftipendium vti in te- lonio Malacenfi perfolueretur, Sinis viciniore,concefllim. Deinde focios illos variis inftitutis prxceptifque inftrudos ad Sinas amandauit: iis vero,qui iam Sciauquini degebant, fcripíitjVti enixe illorum ingreiTum,fed fine tori us rei pcricu- lo procurarem, eos interim in Amacaenfi Collegio motum aquç exfpedaturos,Sc Patribus Sciauqiinis de rebus necefla- Socij ex in- bis prouifuros,nc toties Amacau excu rerent, Sinisq; fufpi- dm Amacau cionem augerent. A ppulerunt igitur in Amacaenfem Sinaru f Hnt' portu m exeunte Iulio,anno falutis noifcx 1585 .hxc maximè ex
Apvd Sinas Liber II. x8y cx India V ifitator, qui deinde fuum retinens mftitutum frc- quentibus Uteris ac prseceptionibus amorem in focios iur.ni teftabatur,&: animos dabat ad rem arduã alacntcr & fortiter promouendam.hax omnia ad pofteritatis memoriam in Ar- chiuio afferuantur, fed ea hie commemorare longum effet, & ab inftitutx ndrrationis fcopo fortaife alienum. Acceptis Vilitatoris Uteris, Socij à protedtore ilio fuo Lin-ii-tau contenderunt, vti faltem è duobus alteri fecum commorandi faceret facultatem, verum ille praffente Pro- rege fubueritus conceilit dumtaxat, vti ad eos vifendos ve- niret, poll dies deinde-aliquot Amacaum rediturus. Et ceci- die per eos dies opportunè Proregi ex aula Pequinenii icri- ftra in sinm ptum, vti ab Amacaenfibus aduenis plumas aliquot elegan- tes compararet, Sc ad Regem quamprimum deftinaret.Na- uigium igitur non mediocre Amacaum amandauit, eóque vedtuseíl P. Michael Ruggerius adeaquse Prorex volebat procuranda; quibus c fententiapcrfeclis,P.Eduardus Sande, P.Michaeli comes acceilit. Sciauquinvsm polleaquam atti- gêre, nouus hofpes ad falutandum Lin-ii-tau fe contulit, &c ad eum deliniendum ftationemque impetrandam non leue rerum noftrarum munus obtulit, led nihil a:què arriiit, vt vitrum illud trigonum, de quo iam frpius, eius enim iam diu cupiditate tenebatur. Quasiiit ille ex Patre ecquando vellet Amacaum reuerti. Cui Pater: Ego, inquit, hie fedem cum Sociis figere peroptarengfin id mihi per te licet, redibo cum primum imperaris. Ille verb, Libellum,inquit, Proregi offer, is ilium ad me expediendum tranfmittet,&: ego te vo- ti compotem efheiam. Libellus inftrudbus eft quidem, fed vni e fiats minimè redditus,incertum an ab eo Magiftratu retentus,cu- '°^uJur. ius eftlibellos ad Prorege recognofcere,an ab ipfo Prorege fuerit reiedtus. Cuius rei admonitus Sociorum perpetuus . fautor, ipfe cum reliquis duobus commorandi fecit faculta- tem: fed ea lege vti pofthac cauerent, ne quemquam alium in confortium euocarent. Prorex porro coemptis ex anirni A a 3 fenten
ipo De Christiana Ex e d iti one fententia mercibus, vltra pretium aod ab Amacaenfibus ciuibus dono legabatur,focios donair aliquot etiam argen- ti vnciis,vt eorum hac ratione laborei compenfaret. I n hac Sociorum laxitia deerat a
Apvd Sinas Liber II. 191 tonienfem nauigauit,vt aditer illud, quod erat bimeftre,ne- ceflaria compararei,c vicino comitem cuocaret. Adcrant cum fortaíTe Lufitani negotiatores per confuecos nundina- rum dies, Sc cum iis venerat P. Antonius Almeida omnis morae impatiens, vt è proximo luílraret, ecquam fpem in- uocatar in greíTus circunfpiceret. Ergo vbi audiuit euocari fe,& ad in- simu. ftituendam fedem nouam,in regni penetralia euocari, totus prac laetitia geftiebat. N e c defuit alia tutò Sc fere fine fumptu nauigandi com- moditas.Nam ad Cantonienfes nundinas venerat veterís amici Lin-fi-tau germanus, is è patria magnam fericorum pannorum Sc filorum vim aduexerat (nam è Cequiana ferè prouincia vniuerfa conflatur)in his nundinis diftrahendam. In patriam vero redire cupiebat quidem ille quamprimum, fed cum nondum de pretio conueniífent, opinione fua diu- tius detinebatur. Verum fociorum opera Lufitani merces illius eo pretio compararunt, quod ille exigebat. Quoties enim de re Chriftiana agitur, profeòtò Lufitani fua bona profundere,& lucra fua refecare nihil reformidant.Ergo re- centi beneficio obligatus, &: fratris amicitia permotus, So- cios nauigio íuo exceptos in Cequianam vfque prouin— ciam Sc vrbem fuam tutò & nullo prohibente perduxir. Ea vrbs Sciau-hintm appellatur priori fedi penè cognominis, fed apud Sinas parua fiepe res magnu vocu difcrimen indu- cit.Et vtrique Gubernatori priori ac nouo, patrium folum. V e r v m priufquam ab fe inuicem Socij fegregarentur, prxter alia multa qux ftatuerunt,non omittam vnum,quod eft turn primum in morem induétum.Solent Sinx, prout li- bro fuperiore monui, pluribus nominibus appellari.Et pro- prio quidem nemo eos compellat, nifi ille ipfe,qui fe nomi- nat aut infcribit,aut fi quis alius ei fuperior eft in paucis.hoc fi violatur,iniurium eft ei,qui compellatur.Inde fit,vt fingu nomen fra- il nomen fibi aliud vfurpent grandius, quo nomine ab aliis/ n« s«™ honoris caufa nuncupantur. Haótenus Patres praeterpro prium
192, De Chrístiana Expeditione prium aliud íibi nullú nomen adfciuerant,proprioq; etiam à famulis domeílicis compcllabantur, qua: res Sinis barbara, vt leuiílxmè dicam,videbatur.Suum enim cuique pulchrum. Ergo focij vc omnibus omnia fierent ad omnes Chriílo lu- crifaciendos, hoc quoque íibi nomen vfurparunt ad aucbo- ritate apud infideles omnes Chriftianae demiflionis nefcios, omnino neceíTariam , facilius retinendam. Exinde etiam quotquot ingrediuntur, initio nouum hoc íibi nomen ad- íciícunt, ne co aliquando caruille vidleantur. SedadSocios • redeamus. Socij vrhem I n vrbcm igitur Sciau-him Ccqijuianx proviincix cum p'ZZutn-íociJ perueniflent, à Lin-fi-tau familiaahofpitiofuntexcepti, grediuntur. ha templo cius familiar, domui conttiguò,collocati, quo in loco non incommode fane habitabanit: nam & ianuam do- mui communem habcbat ad familiarm admittendam.In hoc fano magni omnium ordinum ad viíendos aduenas concur- fus fa&i, non primores, non literati, mon populares defuêre. Vrbs porro ipfa tametfi metropolis non cít, inter primarias tamen eius prouinciae numeratur; nobilis commercio,nobi- lis fitu, in medio videlicet aqua? potabilis lacu, vt Venetam vrbem referre videatur, nobilis denique ingeniis & literato- Socij de no- rum turmis fortunata. In his congreíibus de SS. lege noftra fermones lllati, fed vix vllo fructu: nam Patrum alter tacere mut,& ali- cogebatur, alter hallucinari vix poterat. Et Interpretem ha- 'fonte flZ hebat fatis impeditum, & minimè irigeniofum fenem. Ni- ter. hilominus decrepitus Lin-ii-tau parens Chrifti facra baptif- múmque fufcepit, & alij duo tréfve infantuli cum animam agercnt eluti, ccelo nefcientes intrui; funt.Vniuerfa ciuitas fociorum in ea vrbe ftationem compDbat, ipséque maximè Regionis illius Gubernator , qui aròam cum P. Michaele neceifitudinem contraxerat. Quam cm ipfe Lin-ii-tau Pa- tribus palàm è tribunali retulit,magnque aífecit laetitia, ra- tos iam alteram in Sineniis regni pnetrahbus Societatis noftrae fedem collocatam. .' ' •. I £ mm
Apyd Sinas LiberII. 19' y-> E nouafede dimittuntur. InprouP. jigger ihs excarrtt. Capvt nonvm. pXpEDiTiONis apudSinasChriftianapnuncijiam £|ex India in Europam Chriílianúmque orbem vniucr- íiim pcnctraranc, cxceptíque func eo alacritatis fenfu, quem piecas Chriftiana huiufmodi nunciis ioJec exhibere. SS. D. N. Sixtus quintus Pontifex maximus vniuerfae Societati Iu- bilxum conccifit ampliffimum, eo maximè fine, vti expe- sixtw v. dicionem apud Sinas &c Iapones Chriftianam enixè omnes, P,ont'luhi _ . 1 1 1 1 r . r ~ LAum Socte Domino commendarent, nec deruit Pontificiae voluntati tdti imper- Sociorum pietas, à quibus falutare hoc indulmm fuiceptum M' eft, qua oportuit religione. Prxpoficus quoque Societatis noftrç Generatis P.Claudius Aquauiua amoris paterni teftes literas ad Socios fcripfit; quibus eos hortabatur in Domino, vti coeptum promouerent, nec fe rei difficultate deterreri çffoThor- fuperaríve paterentur; ipfe vero fubfidium omne fpondcbat,tatHr & "»■ vel orationum,quas vniuerfae Societati diftribuit » vel Socio- nim, quos deinde fubmifit. Alia quoque adiumento non leui futura fubminiftrauit. InhisChrifti Seruatoris imagi- nem à eelebri pidore Romae delineatam. Quatuor etiam horarias machinas perelegantes, tres è collo penfiles rota- Muneribui rum fubtilitate vifendas, quarta vero tametfi erat maior, & in menfa collocari earn oportebat,caeteras tamen operis prae- Stnica prO' ftantia fuperabat, nam exclufis ponderibus fola rotaru agi- moue"4r- tatione horas integras ac dimidiaras,quin & quadrantes triu tintinnabulorum fono moderabatur.Quç machina vniuer- fum fuo tempore Sinarum regnum in ftuporé rapuit, & eum fru&um fecit, ita cooperante Domino, qui adhuc hodieq; setitur,fed haec iuis deinde locis vniuerfa.E Iaponia Prçpofi- tus Prouincialis P. Gaipar Coellius alia Chrifti Seruatoris effigiemgrandiorem fubmifit,opus perelegans P.yloannis B b Nico
194 De Christiana Ex'editione Nicolai, quo Magiftro primum Iapoics ac Sinae Europaram pingendi artcm magno vtriufque Ecdeíiar bono didicerunt. E Philippinis infulis Religiofus facordos dono miíic iníi- gnem Dei Parentis Iconem infantulun Iesvm vinis gefta- tcm, quem etiam D. Praxurfor reliposè venerabatur. hoc opus ex Hifpania adferebatur, vifenoim fanè vel colorum vel lineamentorum propè viucntiumpraftantia, qiiam Ico- nem Collegij Amacaeníis Redor hue miifioni attribuit. Ica variis è locis alacritatis íigna IiberaLtatifque veítigia mit- tebantur. E x hisinitiis feliciter cceptis, alix: quoque Religioforum ordinum DD. Auguftini, Dominici 6c Francifci familiar fue- v runt incitatíejquoniam vero aditu regni Chinarum exclude- bantur, in portu Amacaeníi coenobia excitarunt, & in Phi- lippinis infulis vtilem operam inílituendis Neophytis im- penderunt. S ç i a v cvv ini quidem coeperumt, confirmata iam fta- tione,liberius in Gentilium conueríioncm incumbcre: datis cnim diebus de fidei noftrx myfteris condones habebant; complures à vana Deorum fuperílitione abdudos facro Ba- ptifmatis fonte abluebant; ex quo máor deinde populi fefti- uis diebus acceílio fada. Quod reliaium erat temperis, id omne adhibito prarceptorc SineníibtB libris euoluendis vti- liter confumebant:&i magnam apudSinas ipfos liíeratorum virorum ftudiis captos autoritatem Íi>i,íuífque deinde didis ac fadis comparabant. socij cequi- C e i tanorvm fociorum nitia alium fortita funt tan* ?ro- exitum. Etenim propinqui Lin-fi-tau, ne ob frequentem reccazii. e~ a(i noílros concurfum malum fibicrearent , literas íin- xerunt, quibus noftri ad Cantonieiíes focios, abfente P. Ruggerio , in diferimine poíitos , ocarentur , fed frau- de fubolita tantifper fe continuerut, donec à Guberna- torc Sciauhinenii noftrorum amio íiniítrè perfuafo & inuito cedere iuberentur. Çui tandm paruerunt, ad fo- . ' cios
APVD Sinas LIBER II. 195 cios P.Ruggcrius Sciauquinum fe recepit. E x hoc eucntu, propinquorumque literis ipfe Lin-ii-tau 1 in-fi-tau acerrimus olim fociorum protector,de amicitia inultum de- inde remiiit,& omnino tandem abitinuit. Monuit etiam vti nem fugit. ne in tribunal fuum fub nouilunia ex more itarent, ex affixa vtraque ilia inferiptione nomen fuum expungi mandauit, & idem fecit in Geographica ilia P. Matthxi tabula, in qua il- lius nomen etiam legebatur. Denique in omni congreífu, ii quando contigerat, humanitatem illam iolitam imminuit, fr on tem que rugauit, fed nihil tamen circa Sociorum ftatio- nem adhuc innouabat. • N e c vero hac velut negotiorum malacia fegniores Socij Socij animos quibus poterant remis,iter fuum promouere intermittebant: J„^„netfs quin co magis de re vniuerfa folliciti,fatis verebantur,vt hxe aliquando fedes à grauiore perfecutionis procella concute- retur,eóque magis ad figendam fedem nouam hac occaiione , animum applicabant.V tebatur Lin-ii-tau familiariter Sciau- quino ciue primário turris extrucdx Prxfefto. Is c icebatur,eam familiaritatem,quod ferè Sinx folent, ad lu- era fua dirigebat.Itaque cum aliquid ab fociis emungerc ila- tuiífet, itudio die quadam fcrmonem ingeilit, coram Patri- bus de Monte quodam in prouincia quem indige- nx Vu-tan vocant,ad quern niulti peregrinationem inftituere dicebatur.Quxfiit ex P.Ruggerio quid eflet caufx, cur non- dum eò fe contuliifct.Refpondit Pater,11011 fatis fc fcire vtru id ei per Magiftratus liceret.faciam, inquit ille, vti bona Lin- ii-tau venia id tibi liceat. Hxc excurlio nec fccura fatis,nee multum promitterevidebatur,quod ex priore didicerant;fcd ne quid tamen intentatum relinquérent,reni,Superioris pcr- miííu,P.Ruggerius,per interpretem,qui omnia çautè difpice- ret,eft aggreitus. E x itinere igitur occurrebat Patri Prouincix Quam-li Cantonienii conterminx metropolis,in earn fe Pater ingeifit. Dcgebat hie e regio fanguine Regulus,nulla tamen ex more Bb 2 \ Reipu
i 96De Christiana Expeditione r.Ruggcrw Reipublicae partem tra&abat; ad eum adire Pater omnino TtinerhRe- tétauit,arbitrates eius fe fortaíle fauore polfe, quod optabat gtiium adire impetrare, nondum enim Socij SinicamRempublicam no- frlftrl uerant,ôc multa Europxo pede metiebantur.Ab eo admiifus non fuit, fed cum hoc refponfo reiectus, vti primum ad vi- fendum Proregem, aliófque Magiftratus fefe conferret, ac deinde ad fe rediret. Prorex in eadem metropoli commora- batur.Nec abnuit bonus Pater,fed auda&er fanè aduena Sa~ cerdos nullo prseeunte ad Proregem caterófque Magiftratus acceilit. Ab omnibus exceptus eft non fatis humaniter, fed fine iniuria, monitúfque vt inftitutam. peregrinationem per- fequeretur,nec vllam moram faceret im ea ciuitate. Ante abi- tum,nondum fpe depofita, Reguli coingrelTum petiuit, fed iubeturdl- repulfam iterum paífus,muneribus reftitutis,è metropoli ex- fcedere. templo difcedere iuilus.quod factum eft variis in Patrem edi- itis tota vr'be promuIgatis,pericvdum ctiam adiêre vici illius Prsefedti, in quo fuerat commoratus, quòd aduenam Magi- ftratuum iniuifu in vrbem immififtent. Denique non nifi eo extra vrbis muros conftituto conquieuerunt,quafi verb in ea re falus ciuitatis verteretur. Non defuit qui Patris vicem doleret c Reguli familia. p.Rmgerio nam primarius illius Eunuchus inhofpitalitatem Proregis daturfucui- iucufans,blandis eum verbis folabatur; literáfque addidit ad rand°'lpud Qmeftorem oppidi cuiufdam in Prouincia Hu-quam,in fini- Qutftorem. bus prouinciie Quanv-fi,cui oppido nomen erat qui- bus Uteris fiebat Patri facultas, vti apud eum Quaeftorem quamdiu vellet remaneret.Eratenim is in illius Reguli pote- ftate. Spondebat verb fe poft huius Piroregis difcefium effe- cturum, vti in metropolim, vnde nuinc pellebatur, è Magi- ftratuum voluntate reuocaretur. De his omnibus P. Eduar- dus Superior per literas certior fact us, Patrem Ruggerium Sciauquinum, infebta re,ad fevoat,necenim apparebat quicquam ex animi fententia confiei pofle, led potius peri- culum aliquod rebus adhuc immatuàs imminerc. P.Eduar 1
A pvd Sinas Liber II. P.Eduardus Superior Amacaum remittitur, &Socij t>exA- ti,graui deitide calumnia liberantur. CAPVT DECIMVM. P|f|Ost PatrisRuggerijreditu,nonignorauit ipfeLin- fMÊÍ fi-tau huius peregrinationis euentum,quin etiam fama de fuo (vt folet) nonnihil adiunxit. Scriptum enim ad ilium ex ea prouincia ferunt,Patrem à Prorege minimè admiflum, dimijjos à fupremo vero militum Prxfe£to verbis malè habitum, pa- s'mr* ratáque ilium vincula euafifle.Hxc ipfe cum Cequiano metu &: Cantonienfium etiam Magiftratuum confUiis,qui magnu aliquod è noftrorum ftatione Reipublicae Sinenfi malum au- gurabantur,ex eo quod Amacao veniflent, &: Amacaenfium. commercia nondum intermitterent: haec inquam ille omnia in vnum cogens, non parum angebatur, moliens ecqua ra- cione hoc fibi ex humeris onus excuteret , Sociis ad fuos amandatis. N e c defuit occaiio.nam per eos dies nunciatum eft,Can- tonieniem Proregem ad aliam dignitatem in Regia Nanqui- neníi eue£tum,eíque fuffeótum ilium,qui Proregis munus in Quam-fi prouincia gerebat, à quo dicebatur P. Michael Sociis alius Ruggeriusignominiosè reie&us. Ex hacreoccafionemfu- mens,fociis renunciari iuífit,vti omnes ad fuos vnde venerát ie reciperent, vereri fe ne moleftius ferret nouus Prorex ad- uenarum in fua ipíius fede ftanonem.Extruítarum aedium fe pretium redditurum,& fi quidem id per Proregem liceret, fe eos extemplò reuocaturum.Ea res focios fanè inopinato me- tu confternauit,veritosne ftatione fua pellerentur, cuius iam tanto applaufu fama in vniuerfum orbem Chriftianum pe- netraratjnec fibi videbantur, fi femel abirent, alias facilè re- uocandi. B 3 Extem »
198 De Chmtiana Expeditions Extemplo igitur Socij duo, qui primi ftationem haiic incoluerant, ad illius fe tribunal contulêre,ibi oblato libello, qucm etiam lacrymis reíperíerant , fuse narrabant, qua ra- tione immenfum iter emenii, in hoc denique regnum appu— lerant, in eóque tot iam annos cumnullius iniuria commo- rati, iuniptibus etiam maximis cxhaufti fuerant, omnino socij libel- fe neque in Amacaenfi oppido feden figere, neque patriam „fe. cot marja repetere poífe profitebantur; Aduenarum igi- ml" tur quos hadenus fouerat, nunc miferatio tangeret.Ad Pro- Inm offe- runt fupph cem. regem vcrò quod attinebat, fe illi faftatiorm tationem, cum nullius periculo, reddituros. ptorro figures ilUelIcv.- , 1 nprqnf vnuim alterumve dimicccret, debantur quam initio fuera t, vnumn alteru ve i ittcrct, reliquos à Prorege iam femel admiiilos in fua fede relidcie L-in-fi-uu Ad h m c perhumanè fanerefpondit,Nihil fe vnquam refpondet , fociis ftniftri fufpicatum, maleuolentiam vlla ex cauia &T* fufcepiffe, fed fe Cantonienfium è mraropoli Magiftracuum fermonibus fxpe monitum, aliquod Sinenii Reipublicx malum fubuereri. Accedebant vniuerfe ciuitatis odia, mo- leftè ferentis extrudae molis laudem in aduenas famae ma- leuolentia deriuatam; iibi fumptus dumtaxat laboremque fuperfuiife. Incufabat etiam P.Ruggerium,quòd fe in Qua- il metropolim immififlet, vbià Pronegereiedus, a cartciis etiam Magiftratibus male habitus dicebatur. His quam aptiílimè poterant foci) occurrcbantt, quibus fadum eft, vt denique diceret, fe matunus de rte tota delibeiatiirum. Libcllum itaque noftrorum ad operrum Pratfedum Tan- fcao-hu amandauit, cum eo emm de inoftris rebus fere con filia mifcebat; id fecit,vt aliquod ei lu
Apvd Sinas Liber II, 199 qnàm dimiccerctur,ibíque pradlolari.quem ea rcs cxitú íor- tirccur; maximè quòd eo anno oneraria nauis ex índia de- fuiflct,nec litcrx auc íubíidiu vllum à V iíltatore miflu appu- lerac,quod vc curarent,non inutilis eius profedio videbatur. N o n ita multo pòit e did um ab illo iplo Magiftra- ediãum m ... n 1 ir> •• ~ r* foctorum tu exiit 111 rem noílram, quod edidum eo m vico, quem Patres incolebant ,afíigi mandatum eft. Eius hxcerat fen- tentia; Domum noílram aduenarum Sacerdotum fumptu ac labore excitatamjturrim vero Sciauquina Regia commu- nibus expends ad inuehendam profperiorem de more fortu- nam extruxerat, nec ad cam extcri Sacerdotes quicquam de fuo contulerant.Eos porro ab Prorege in earn vrbem admifl- fos, alios in contubernium ilium euocafle; qua ex caufa fe pro officij ratione illis imperafle vti omnes abirent. Verum eos ad fe pro tribunali veniffc, reclamaife, & collacrymatos etiam fuifle. Immenfum ad patriam iter, íumptus factos al- legafle, obiecifle fe à Proregibus admiftos, nemini moleftos fuifle, regni leges nunquam violafle, aliáque huiufmodi. Qux omnia vera elfe comperifle fe fatebatur, dicebátque fe miferatione permotum, ex eo quòd eos viros eife religiofos, & virtuti deditos eife conftaret, coaceflifle vti vnus altérvc conceflam à Proregibus fedem recineret, cxteri quotquot eflcnt, dimitterentur, cauerentque in pofterum, ne qjuem alium euocarent,fore haud dubiè vti ex ea caufa omnes pel- lerentur. hac enim ratione declaraturos fe res nouas mo- liri & ingens aliquod Reipublicx Sinenfi malum machinari. Aliud addidit edidum quo vici Prxfedos compellabat, iu- bebátque vti explorarent etiam atque etiam num hoc iuum edidum externi facerdotes obferuarent,ac de re tota Magi- ftratus redderent certiores. Hoc edido focij nonnihil refpirarunt, fed non diuturna socij mnu quies fuit, laborem ferè labor nouus excipiebat. Nam prx- 'erantHr- terquam quòd tertium quartúmve a nodurnis fliribus vexa- ti, & quibufdam etiam rebus exuti fuerant, inllgni funt afledi
f- _ K 10 o De Christiana Expeditione atfe&i moleftia, pòft etiam graui calumnia onerati, fed de- nique Deo bene iuuantc liberati. Noua c ill it- N eophytvs quidam Martinus nomine in Ama- 7n fodol!"'' caen^ oppido Chrifti facra fufceperat. Sed is profeifione fita nominéque indignus, ingens iociis malum acceríiit. E Cantonienil metropoli patria fua Sciauquinum venerat,Pa- tres inuifurus, vel potitis aliquid ab is emun&urus. Eum P. Ruggerius multis officiis fouebat, neChriftianam profeflio- nem, quam frigidè nimis exequebatur, in ea Neophytorum paucitate dimitteret.Ex ea Patrum fa]miliaritate,occafionem fumpfit alios quofdam Sciauquinenfics Neophytos in frau- dem inducendi. Superiore libro momui Sinas Akhimifticx artis propè ad infaniam vfque indagattores non paucos repe- riri. Sibienim perfuadent, argentuim viuum in argentum verum vi cuiuidam herbse po/Te conuierti,quam folum apud exteras gentes aiunt reperiri, &: Socioss hanc fecum attulifle, & huius artis efle peritos: cuius rei incdicium à Lufitanis ac- cipiunt,quos vident magnamvim arg-enri viui ab Sim's com- paratam pretio, in Iapones diftrahere, & inde nummis ar- genteis onuftos ad fuos renauigare. Idem iudicium de no- ftris faciunt, quos vident vitam, fine vila ftipe collcfta, nul- laque negotiatione, honeftè fuftentare fuam, & argentum vi huius herbae fecretò conflare. Non enim fibi perfuadent tantam vllibi fidem reperiri, quae per tot maris ac terra; fpa- tia fideliter nummos deferat, nec tantam charitatem, qua; fuo fumptu alios docere velit, exiftere pofle arbitrantur. Quamuis nemo vnquam hanc artem aflecutus fit, non de- funt tame impoftores, qui miris artibus hoc malum foueant, & defunt omnino qui curent. Inter Sciauquinenies Neophytos duo numerabantur, parens ac filius, qui olim ante fufcotam fidem fortunas fuas in alchimiftica fornace dccoxeran; nondum tamen ar- te plane damnata,ex Martino illo inpoftorequaefierunt, noifent Patres, nec ne argentum hacirte conflare? Ille vt falleret
Apvd Sinas Liber J I. 2,01 falleret aíTeiiút,Patrémque Ruggerium dixit íibi poliicitum . r r1 • 1 • r 1 < . quidam im~ eius artis ic tibi pnecepta traditurum,ied ea lege, vtxea cum nemine communiaeífe vellet. Perfuasêre libi mifelli quod [itM' impoílor aíTeruerat, eúmque multis oíficiis íibi conciliate coeperunt. Erat Martinus rerum omnium egentiflimus, ergo eiveftem nouam concinnarunt, & in domum fuam rece- . ptum,lautiore cibo potúque recreabant. Quid plura ? Vxo~ rem illi fua pecunia coèmerunt (hoc enim plebei factitant) • vt eum arctiiis adilringcret ad hoc arcanum íibi detegedum: quod ille demum xgrc tamen fpopondit, fed eadem qua re- ciperet iecreti lege adfhingebat. Maximè vero cauerent, Pa- trum neuter id íiibodoraretur,ne forte à promiíTo reíilirent,íi fecretum à fe violatum íufpicarentur. Et iam ea res tres qua- tuórve menfes lilentio tegebatur.Verum cumdiutius differ- re promiílà non liceret, hofpitibus fuis diem dicit, qua die Pater ei Ruggerius arcanum erat reuclaturus, quo fado fe quoque mox illis idem prseftiturum. Interim vero ad condi- dam diem vitro trigono ii Patre impetrato, ipfo die fugam init in metropolim reuerfus, ratus fe immenii pretij lapiílum exportarc. V bi fugam deluíi Neophyti perfensêre,in domum Keophyti noitram venere, multa querentes, & impoftoris fraudem imP0ft0rem aperientes, aí fere bant etiam non paucos áureos, vel in eius acai'ant' gratiam expenfos, vel mutuo datos eum exportaíTe, coníi- lium igitur à Patribus expetebant. Bis in metropolim ea de caufa excurrit P. Ruggerius, nec aliud effecit, quàm quòd eum ibi agere, vitrúmque trigonum habere intellexit. Quod vbi deluíi Neophyti refciuêre , iníigni arte vitrum ab eo extorferunt per falias literas velut à Lin-íi-tau impetratas, rati nummos fibi à Martino débitos facilè à Patribus red- 1 ditum iri , vti lapiílum illum inaeftimabihs pretij recipe- rent. > D v m luec agerentur, Gubernator die quadam cum aliis Magiftratibus domum noftram animi caufa deuenit, poftu- lauit vitrum illud trigonum tradi íibi, ad fpedandos ex eo C c cum
201 De Christiana Expeditione cum. voluptate colles,flumen,atque nauigia. Non potuit res vltra. tegi.Refponfum à Patribus illud íibi à Martino illo fur- to fublatum.Excanduit Gubernator, fcriptífque mox in mc- tropolim literis miiit,qui eum comprehenderet, ac íibi ílfte- ret. Nec quicquam poruêre Patrum preces, aílerentium id vitrum non eius eíle pretij,cuius vulgo credebatur; nihil ad- modum fe de eo Iaborare. Reípondit autem illud non elTe nunc íociorum, fed Magiftratuum ttotius vrbis , qui ad il- •' imp o flor lud cum voluptate fpedandum in dcomum ventitabant. In Martinus^ mctropolim amandatus apparitor ipllius Martini popularis, prelenAi. qui facilè intclligens eum latere, Manrtini fratrem compre- hcndit, aíferens fe eum pro fratre abdducturuni, nií1 fratrem proderet,& vt minimum vitrum ei reílftituendum fore, cuius pretium nec fortunis omnibus exsequaaret. Ille igitur vt à fe malum auerteret, fratrem prodidit, quiem apparitor vindum. Sciauquinum abduxit. Impostor Martinus Sciauquimum vindas ducitur.&: nouam calumniam calumnice addit, ííparíis enim per triuia íchedulis Patrem adulteri) petulanter iníiinulauit. Adulte- ra: maricus,qui & ipfe calumniam conflauerat, paulò pòft li- bellum obtulit ipíi Lin-íi-tau,eo libello alferebat,fe in vrbem nefciOjVnde rediílet,has fchedulas totavrbefparfas reperiíle, domúmque reuerfum ab vxore totius rei veritatem verberi- bus extoríiíTe. Rogabat igitur vti audor plederetur. Com- miíit is hoc negotium ei Gubernatori, qui Martinum iuíTe- ■ caíumnm rat comprehendi. Itaque res foreníi ordine coepta tradari. dttegititr. Veríim facile fuit Patri calumniam euertere,nam quo die di- cebatur adulterium eíTe commifíum, aberat P. Ruggerius in prouincia Quam-ft, duorum menfiumnon minus itinere, eáque res ipíis Magiftratibus confcii; luculentè conftabat. Intelledum tandem eft, hsec omnia aidore Martino con- flata. Accufator porro tenuiífimus ent, & aliquid ex hac re fperaucrat vt fileret, fed Patres omnin» etiam rogati, rcnuê- rc, veriti ne qua huius criminis macila remancrct, li cani p - " •/ - latran
Apvd Sinas Liber II. 2.03 latranti iniedam in os o ft am ad iilendum, euulgaretur.De- Accufator mum qui lucrum fpedauerat malum, veritus tandem fibi f 1 \ r cl fag* conJH- fuga confuluit.Cum erço in tribunal cauiam acturus voca— iutt% retur,nunciatum eft Iudici, donium vacuam à coniugibus relidam,ipfos vero aufugifte. Pronvnciavit igitur Gubernator ampliflimè, Patrem a Pater inno- calumnia immunem fuifte, Martinum vero totius mali au- "nsfronu». dorem declarauit, eúmque ilbi iifti iuflum, idibus viginti crudeliftimè catfumin Pacris conipedu, &: pecuniária pee- sellvi c*d'- na muldatum, ad triremes denique damnatum,ad Lin-ii- tau tribunal amandauit,vt fententiam ille, qui comniiferat, approbaret.Is rci confcius, alios fexaginta ldus nihilo mi- tiores prioribus addi imperauit.Deinde in vincula redudus eft,ad extremam return omnium penuriam à propinquis & amicis defertus deuenit. Sed eú Patres licèt iniuria affedi, omni qua poruerunt ope recrearunt, donee è vulneru acer- bitate poll; dies paucos moreretur.Atque ita fceleru fuorum poenas ad cxterorum exemplum luit.Ille verb Neophytus, quiMartino vitrum eripuerat, audito eum vinculis tradi- tum, vitrum Sociis fua fponte reftituit,veritus,ne ft à Curia- Iibus apud fc repertum conftaret, ipfe in criminis ac pcenae partem vocaretur.Atque in hunc maximè modum Socios, - Dominus graui vel moleftia vel calumnia liberauit. T. MichaelRugger'ws Amacaum , P. Bduardus Sciauquinum , ($r Socij popu • lari furore fatigantur. Capvt vndecimvm. Consveta Magiftratuumeuehendorumratione debuerat iam ipfe Lin-ii-tau in altioré dignitatis gra- dual confcendiife,necdum tamen nuncius ex aula compa- rebatj ea res fanè mceftum ac fufpenfum tenebat. verebatur C c x enim
zo4 De Christiana Expeditione cnim quod impenfius aduenis fauiíTet, honorum incrc- mentum daret,amiíiíTe.Verum tandem aliquando hunc illi, & aliis metum Dominus exemit, noftros graui periculo li- berans. Nam ex aula fcriptum eft, eum in Prouincia Hu- quam in Pu-cin-cu tribunali magnam obtinuiíTe dignita- tem. qua ex re priftinam alacritate prxfetulit.Ei regio Sciau- quinenfis, vt fuprà tetigi, tcmplum in ipfa turris area defti- narat;& iam excitarat velut homini fan&o,deque fua Repu- blica per tot annos bene merito. In co templo fuper aram ftatua illius vifebatur, & ante aram ingens focale ad odores inccndendos. Candelabra etiam opere magnifico fuerant collocata.In eo igitur fano cum iaim profedionem pararet, Un-Ci-tm vniuerfa eum ciuitas vifitauit, ac ncouam dignitatem gratu- i * is bo ^ nlríi"" fiiít'ata> h°norc quodam apud Europaxos inaudito, fed Sinis fa- gmtulntio- miliari, cohoneftauit, detradis enimi ocreis veteribus(ocreae porro inter Magiftratus infignia connputantur)nouas indue- runt;ac veteres eleganti capfulx impofitas & clauibus obfe- ratas,in loco publico afferuarunt, perpetuum vrbi viri bene- fici monimentum.Vniuerfus hie cu tus ciuilis eft,& nihil fu- perftitionis continet. Nam viro benemerito in virtutis tefti- monium confueuit adhiberi.E Qmm-fi quoque prouincia nouus Prorex aduenit,eum Patres fatis timide,led tamen vi- íitarunt, ab eoque funt prarter fpem inufitatis humanitatis officiis exccpti.Quin & Patrem Ruggerium ex antiquo illo eongreilu agnouit, & agnofcere feprofelfus eft.Eo tamen Proregc non diu frui licuit, nam grandiori iam artati conce- dens, intra paucos menfes extindus eft.Is etiam qui Lin-fi- tau fuffedus erat, Sociis erat familiaris. nam è vicinx regio- nis Gubernatore in earn confcenderat dignitatem, & alias fxpe cum ad Proregem negotiorun caufa veniret, Socios domi fux familiariter viiitarat. . R e b v s igitur in hunc maximèmodum quietis, & ita compoiitiSjVt Socij fe refpirare aliqutulum polfe fperarent, P. Ruggerius Amacaum nauigat, um aliis de caufis, turn ^ OO C? ■ i.. , xi v
àpvd Sinas Liber II. zoj maximè, vt de P. Eduardi Superioris reditu, ex Amacaen- p.EduarJus Hum fociorum fentcntia craclaret, quibus viíum eft, vti ipfe Sa'™iu»m ^ ^ ., - Y €U & 7 tt* H P. Michael tantilper Amacai íubfifteret, dum P. Alexander V alignanus,qui exfpe£fabatur,adueniret.Ille enim denuo to- tius Orientis Vifitator renunciatus, redibat in Iaponiam vnà cum iis legatis,qui ex Europa reduces felici nauigatione iam Indiam tenuerant. ínterim tamen P. Eduardo facultatem P. Matthaeus impetrauit Sciauquinum repetcndi,quod fecit eo confilio,vt aliquod rebus afflictis in hac quiete leuamen af- ferret, &: falubri aliquo coniilio hanc expeditionem pro- moueret. Vervmenimvero nouae iterum procelke , nec ab vna Noua ferfe- mundi plaga pcrfecutionum ventos concitarunt. Nam illiCMl0' Neophyti ex amiífa Martini morte pecunia triftes, contra focios rerum omnium cum Martino contraítarum ignaros, multa turbabant. Sparfse per vrbis viços illorum opera fchedulae legebantur, iis inlimulabatur P. Eduardus, quòd Magiftratuum iniuífu contra edifta Sciauquinum rediiíTet, minabantur ctiam nifi intra certum tempus abiret, fortè vti Baccalaurei omnes in vnum coniurantes, libellum Magi- Ílratibus darent> alia huiufmodi permulta mifeebant, qui- bus fatis íufpenfos tenefcant focios, quid in re dúbia coniilij i.caperent. Nec his malis malum ftctit,accidit fubinde rCSjCJllCC pro- Tlumbe~ pc domum ipfam à fundamentis exturbauit. Sciauquineníis ciuitas exltrufta eít ad ripam non ignobilis fl uminis, quod è Prouincia Quarrtfi decurres, in ipfa metropoli bidui triduí- ve itinere in mare ingreditur.Id flumen anno fuperiore ripas egreífum, per agros & villas,vagum multa fubuerterat, & aggeres ad illud continendum exltructos aut perfregerat,aut cluuione fuperarat; Domus tamen noftra Dei beneficio, licèt in ipfis aggeribus erecta,fibi conftiterat,tametli aquam in inferiores cellas omnes admilifiet. Cum denique immi- nutis aquis fluuius in alueum rediiífet, innumera hominum . Cc 5 multi
z oéDe Christiana Expeditions multitude» ad reliciendos aggeres operam contulerunt. Sed huius quoque anni eluuio cum fuperiorem íuperaílet,agge- res nouos non máximo labore perrupit. Ergo vt huic ma- io mederentur, Magiftratus cditto publico permiferunt, vti ad excludendum eluuionem liceretarbores vbi eífent, infrugiferas amputare.hac libertate nefarij homines abuíi, ' per hortos vicinos.vagi petulanter omnia dcftruebant; nec erat qui popularem infolentiam Magiftratuum au&oritate armatam refbenaret. JEthiops in- Porro cum in hortum domeftiicum eodem furore in- 'tudi^mfú troiíTent,yEthiopem inuenerut cuftoodem,tctri coloris, qua- gmit.m lesfunt Africani illi poll: bonx fpei IPtomontoriumex Eu- ropa fuperatum,eos Lufitani Cafres veocant, hi robufti natu- ra funt & intrepidi, itaque folus iiinfanam multitudinem fugauit.Nam Sinac praeterquam quòdd funt imbelles pra: ce- teris, vt arbitror, nationibus, dithiopDum horrent non fecus ac díemonum fpedrorúmque confpcc&um.fugati cum igna- uiam fuam damnarent,fefe collegeru nt,& è longínquo mo- lefta lapidatione do mum noftram lacerabant.Non erat dif- Domui fo-£ci|e pocljs vjm vi repellere,maximè quòd domeftici faniu- Zte- li propè omnesIndi erant, nonadmodum ipfo /Ethiope ni- é <™~tifcotcs &ipfadomus alta munitkjue non incommodam prcbuiífet defenfuris ftationem. Sed vifum eft Sociis vim continere,ne cui calumniadi aníanr darent.Itaque cum ini—. tio timidius lapides immitterent, videréntque fibi minimè refifti, è noftrorum modeftia impudentiores facli, coaòto furentium globo in domum irruerunt, eo impetu,vt mo- mento ianuam, fencftras, fupelle&ilem, te&úmque miferè lacerar int. Et vt liberior pateret ingrelfus, parietem, qui atrium à vico feparabat,diruerunt. Pater Eduardus vnà cum interprete per auerfam por- tam ad monendos Magiftratus eruperat,P.Matthseus dum- taxat demiífilfimè fupplicabat, vti ab iniuria tandem abfti- ncrent, è domo quod maximè libebat efferentes. Verum, ille tnr.
àpvd Sinas Liber' II. 2.07 ilie íi quo ex loco caput exerebat, ita frequenti faxorum im- bre falucabatur,vti ab extremo difcrimine parum libi abfuií- fe videretur. Denique nefcio quo impulfu permotus,fafcicu lum ipfe ex arundinibus, qua: horteníi fepi fuperftites bac- chantium furorem euaferant, colligauit; eóque in humeros impoíito,qua deníilíimus erat globus ire perrexit, & fupplex rogauit, vti hunc fafciculum,&: quot alios vellcnt ad aggeres claudendos eíferrent,nec vltrà domum vniuerfam infano fu- rore lacerarent.Ea re ita permoti fuêrc barbari illi,vt ab omni fubitò lapidatione ceílarint, nec aliud è domo efferentes, pr.xter ligna pauca, qua: temerè in átrio iacebant, abicrint, led fefto cymbalorum fono tumultuantes de vidoria libi gratulabantur, domúmque omnes imminente iam node pe- tierunt. Prima deindc node è gregariis Magiftratibus vnus in Excubu 2t auxilium fubmiíTus aduenit,& domus vniuerfac faciem con- Magijhatu templatus,miferationis affèdum prefetulit, euocatífque mi- tHr. litibus prascepit, vti nodurnis horis pro foribus excubarenr, ne illi ipii bacchatores aut alij latrones per ruinas immifíi ca:- tera efterrent,aut grauius aliquid molirentur. Verurn ille die infequenti largitione line dúbio delinitus, fupremos Magi- ftratus vt voluit rei totius admonuit. Quod vbi refcitum a P Riccij mo- Sociis,P.Mattha:us fe ad Gubernatorem contulit, & rei era- deftm &t0- t o leratitia. uitatem eleuans petiit,vti ab vlteriori inquiiitione abítincrct, furorem elfe confufe multitudinis, quam difficile eft plede- re,eáque pcena inuidiam &: externis nihil aliud parari; folum edidum proponeret minax,íi quis inpofterum iniuriam face- re pratfumpíilfet.Patris conlilium Gubernator mire compro- bauit,modeftiam tolerantiámque admiratus, edidóque pro- poíito rem totam íilentio inuoluit. Pater Eduardus, fpe fru- dus faciendi depofita,Amacaum rediit, &: Vifitatori rem to- tam conlilio Vt adeffet,expofuit.
íeis De Christiana Expe ditione . Vifitator P. Mchaelem T^omam mitt it procuratumm a Pontfice £\Iaxmo>ad Regem Sinarum Legationem. P .zAntonius Almeida fedes nouo ex metropoli labore fatigatur. Capvt dvodecimvm. i ' autlthlJ* SP Ertior f"a£tus Viiitaror aib ocularis teftibus de fta- foais com- tu>111 quo nofiri hadenus veirfati fati s turbulento; in farandade- co maximè iniiílebat, vti mo dum rceperiret fociis in regno Sinarum audoritate comparandi. E:a enim Etiangelij prxco- nibus ad ilium finem confequenduun ita necefiaria videba- tur,vt fine ea reliquus labor onmis irritus fore crederetur. Ea porro maximè comprobabatur,fi ex Regis facilitate noftroru Ratio in eo regno ftatueretur,fine qua non fecuram nec diu- turnam fore apparebat. Ex omnibus rationibus, poft mul- tam deliberationem ea vifa etiam accommodariíTima,vt Le- gatio Apoílolica, ab vno è Sociis adRegem Sinarum, fufci- pcretur, ex qua Legatione,munerúmque tranímiílione, no- íhi fedemfuamapudSinasEteris Pontifidis ftabilirent, & confirmarent. ^ . t"' » Leg«m PS- A d ea procuranda P. Ruggeriuim ideo nomifiauit, quòd tincia ad Si- • 7. . ^ . . 1 m « nirttm Re-IS eam expeditionem primus ínchoaiífet, &: pleraque oculis gem adorna- luftraflet.Imperauit igitur Vifitator wti P.Mattharus, adliibi- ttlr' to viro apud Sinas eloquente, literass fcriberet, quas Ponti- ficera oportebat Sinarum Regi deftiinare, & alias ad Prore- gem Cantonienfem addi voluit. Liitcras quoque patentes, quas Legatis à Pontifice tradi oporteret. Ea omnia ideo Si- nicè fcribi iulfa funt,vt ex Europa elegati charadere magni- ficè deferipta,ab Sinis cum voluptate legerentur. Ipfe porro Vifitator plures ad Pontificem Regcmque Catholicum, ac Prxpofitum Generalem, &: alios litcras fcripfit ad rem pro- mouen
APVD Sinas Líber 11. 109 mouendatn. addidit etiam e Sinarum regno nonnuila, vcl iifciem donanda, vcl ab omnibus fpedtanda. In his erat dc~ fcriptio Geographica cotius Sinarfi Imperij in peculiari hu- ius Orientis tabula depidta. Nam elegantem in modum valuas plicatiles componunt, ita vt aliam alia compledtatur, qux deinde explicate aulam vniuerfam oecupant,&: nullius adminiculo ftantes oculis blandiuntur. Id gentis vocábulo Guei-pm appellatur. Ea defcriptio Poneifici Maximo, Re- gique Catholico inprimis accepta fuiile narratur. Defere- bat etiam idem Pater veftis & coronae regix cxtcrorum ferè Magiftratuum iníignia. Solvit igitur, & expedita inprimis nauigatione, per- uenit in Europam, fed in Infulis, quas Terceras vocant,pro- ficifcitur. pè in portu naufragium fecit,è quo naufragio ereptis,vt ma- ximè potuit,qu« ferebat Olyilipone cxfcendit,& Madritum ad Philippum fecundu, Hifpanix Regem vifendum fe con- tulit, à quo exceptus eft ínuíitatis tanto Principi humani- tatis oíficiis; recepit etiam in fe, Legationem ilia apud Pon- tificem Maximum fua audtoritate, &: rem Sinicam oppor- tunis auxihls promoturum. Pofteaquam vero Romam per- uenit, negotium interim duorum triúmve Pontificum re- tardam r. Pater vero Ruggerius tot laboribus fradus, vitae reliquum Salerni in regno Neapolitano peregit. N o n paucis interim menilbus P. Matthams Riccius do- lus degebat, cum inufitato omnium ordinum concurfu, T-t . -j. . 1 1 .a St ft a horolo* quos huropxarum remm nouitas ad videndum exciebat: s-,um adtni. fed nihil «que mirabantur vt horariam machinam grandio- "mmr. rem, quam in vfum domefticum, ac vicinix totius ita Pater ftatuerat, vt manus ferrea,indice horam tranfeuntibus de- monftraret, «re vero campano grandiufculo horas abíenti- bus etiam cum omnium ftupore fignificabat, eo maximè quòd nullo pulfante perfeipfa fonum redderet. Rebus igi- tur in hunc modum quietis, Viiitatori vifum eft P. Anto- nium Almeidam iam alias adita femel profeifione huic ex- ID d peditioni
rio De Christiana Exped itione peditioni deftinatum, comitem Patri Matthxo mitterc, non obtenta,fed nec petiua ad cam rem facultate. GmuU V í x appulerat ille, cum eccc tibi ex metropoli nuncia- cufath con- tur ^ grauem Vifitatori ProuincialijC/tà-yutn vocant, contra 7nftítuitur. Socios accufatiònem inftitutam. Ea íe habuit in hunc mo- dum.Sunt apud Sinas Senes xtate non annis magis matura, quàm vitae bene a£tx opinione venerabiles, ideo maximè quòd per vniuerfam xtatem, nec ip ti quemquam vllius cri- minis inlimulauerint, nec à quoqu.am fuerint apud Magi- ftratus iníimulatijhis ex xrario publiico fumptu ab Magiftra- tibus folemne epulum inftituitur cquotannis, non fine» va- riis ad eos cohoneftandos ritibus, vrariis quoque aliis immu- nitatibus donantur,& infignes peculliari veftis genere in om- nium Magiftratuum curias admitttuntur , ex eo maximè, quòd fe bonum publicum curare,nuilla lucri fpe addu&i pro- fitentur. H i ergo Senes è Cantonienii metropoli illis rumoribus addu£ti,qui deaduenis Sciauquinxturris extru&oribus per- tinaciter íparíi erant,omnino íibi pirKiaícrunt,tam iniignem Calumnia. quatuor vel quinque millium aureorum fumptiftn in ea tur- re profufum,Lufitanorum Amacaíníium fuifle inuentum, a quibus ideo focij in ea vrbe fuftinebantur,vt ingens aliquod Reipublicx Sinenfi malum procrearcnt. Ergo eius rei mo- nendum omnino Prouincialem V ifitatorem putaucrunt. Et quoniam hxc accuíâtio elegantiilime, & ad perfuadcndum aptiíTimè ex Sineniis eloquentix prxceptis fcripta habeba- tur, earn hie referam verbum verbo quàm aptiífimè pote- ro reddens,tametfi fatis intelligam magna ex parte vim ei le- porémque vernaculum,cum externo íè liabitu induerit, de— futuram. . i,iter.i ac- Cvm per regni leges cuicjtte Itbereltceat fubditorumSuperiores Trouin'cia'íi monere,Ji1UI^ plebidetnmentumpoffeeCau- lim vifit*- tonienfi metropoli Seniores nohnulla obfmmimm, de quibu* te t0TCrn- uincialts Vifitaw àdmoueri oportere mdkauirnm, vt remedio per te come
Apvd Sinas LIBER II conuenienti occurratar. o/c inprimi te extern is - minibus , qui in ciuilate Sciauquina Regionis príncipe commoran- tur>exttras nationes venijfe ad Stnenfe regnum , dum formidamm , resea re nouas tegi , & ingens Si- nenfi malum prap atari , eius reiJplendet in oculis exemplam, e quo qua diximus nimis elucefcunt. m K^imacaenji portu ciuitatis K^dn- fana finibus, ingens aduenarum collutiies e barbam regnis appulit, praséque tulit Legationem ad Regem adornari, vt eopretextu in Si- nenfe regnum noBramfibi aditum aperirent^fimul commercta cum nosiris rerum vtrique communium v trinque mtfeerent , ac tametfi eius reifacultatem minime impetrarunt,nequead legationem admijii funt , nth do tamen minus in eo, quern dixi, portu con - Jlitêre, & annis quidem fuperioribus fuis nobifcum commercta contrahebant > d? Sinica atque ita finitis nundinis in altum vela dabant , &tn fuas fe regio- nes recipiebant, nunc vero extruxère domos, & in multas gnationes crexêre, ibique alij altis in ft dentes, instar apum & fur~ micarurn conglomerantur. nemo eBin vniuerfa faneprouincia , cuiy cum id viderit%nonJlent coma,&cor trem at, ejr eo magis , quod ad- utriitur^aduenas illosnouis indiesartibus^aButífquefraudibus vlte- rioramoltri. namfumptusinextruendam turrimfuppeditarunt, vt hac arte in Sciauquinam vrbem ingrejfum pararent , ér alios fceleratoshomines fecum inferrent, qui nulla interruptione nauigant & renauigant. vndenon immerito formidamus, eos ejfe rum exploralores , qui fecreta noítra feire adlaborent, quos poB muhumjltindc temporis veremur , ne cum rerum nouarum cupi- dis vnM , ex ipfa noBra gente grande aliquod Reipubhca tienfi malum calamitatémque procurent, & gentem noBram per vaBa maria, vt pifces ac cete difpergant: hoc eB , quod bri ttoBri fortepradicunt, Spinas & vrticas in miti folo femtnaBis, ferpentes draconéfque in ades veBras induxiBis. Et quidem dma- caenfe difcrimen Jtmile nobis videtur vlceri, quod in manibus pedibúfve prorupit, nihil admodum periculi eB, fi fenjtm reme- diumprocuretur. Sed Sciauquinenfe malum vlcus eB > a quo D d pettw
f zii De Christiana Expedi ti one peffus dr cor ipfum occupatur. tilt ratio perfuadct, vtprimo quoque tempore medeamur. bine jit vt te iu- duAuenmiis, vti iubeas Sciauqmnis Magijlratibtti eduenas iHos -quwHcjus extruaant, çr ad fuos '^simicavw omnino re mil taut, cuius etiamJuo tempore pericuhs per te tempore hoc ft fecerts, nx vitam vniue prouincU qua inde maximum Je benejtcium accepturam put lice prohtetur. liaac preffitebatur pro rígido & iuris tcnaciift- mouetur à mo in paucis, quse res eum vulgo formidabilem veren dúm- i7ãmtorele ^UC re^ebant. is cénfuit earn rem accuratè difcutiendam, íjita . qUO(j commifit fummo Maris Prxfe&o Cancoaicnfis Pro-uinciiE,id munus ab Sinis Haitau appellatur,ideo quòd ad eu exterorum negotia ex officio referantur. Is porro rem alio quoque retulit, ad Gubernatorem ifcilicet metropolis Can- tonienlis, à quo dimifío diplomate,, nomine Viiitatoris Pro- uincialis inferipto ,Sciauquinus Gubernatoriubebatur pri- mo quoque tempore legitimam totius rei difeuífionem adornare, & ad metropolim deftnare. Notariorum quo- - rundam opera res erupuit, bidúóqie antè P.Matthseus Ric- cius monitus eft, quam in Tribunal Gubernatoris euocare- tur,quorum etiam opera exemplar iccufationis à Senioribus inftitutx, & accepti diplomatis accepit. aberat turn fortè Gubernator, in Pequineníem enim Regiam abicrat, vtfo- lemnem Regi clicntelam tertio quoque anno praftari foli- tam exhibereneius Viçariam Prçfcdhiram gerebat qffida co- gnomento Phan Gubernatoris Collega,&: idem Patrmn per- amicus,naturaque facilis &: benignus.Is P.Mattliam accerfi- tum monuit, contra fe ac fuos à Viiitatore Prouinciali drf- quiíitioné adornari;eam iam cofcius Pater acriter reffitabat, nonulla eleusns, pleraq; etiá negatis, &:maxime collatos ill turrim fumptus, non fcrendam efle calumniam, quam vni- uerfa ciuitas faliam efte, cum opus effet, teftaretur. ád ea rc- fpondit
. - Apvd Sinas Líber II. 115 fpondit Vicarius Gubcrnator, fatis íibi conftare Patrum velf virtutem,vel innoccntiam, quam aliquot annorum vfus pa- tefecerat; idem indignè ferebat importunos illos Senes in alienam meíTem falcem immifiíTe, Sciauquina negotia, quae uat' illos ignorafle conftabat,attingentes. Imperauit igitur vti P. Matthaeus libello fefe ac fuos à calumniis deiatoribusqj pur- garet, fie vero patrocinium illius fufcepcurum, & qua: ratio veritáfque íuggererent,Vifitatori ex fide renunciaturum,iuf- fúmque fecuro eífe animo è tribunal! dnnint.Die infequenti in vrbem redierat,externis negotiis expeditus ille,qui Lin-íi- tau iam fxpius à nobis elt appellatus,tonus accuíationis pla- nè infcius.Eum P.Mattharus cum íocio Almeida oificij cau- Beneuoletia Ta extemplò vifitauir,pro tribunali coníidentem,& vt eum in Lin-fi-tau * . . , . . 1 1 . . P.Mxtth&o. hac rerum perturbanone propitium haberet, vitro trigono, in quo varij colores cum voluptate viíuntur, quod ille defi- tur- derabat apprimè,donauit.quo ex dono magnam alacritatem prafetulit, turn maximè cum fcifcitatus, ecquo pretio apud Europa:os comparar eturJaudiuit paucis nummulis seltimari. quod cum ille putaret ideo diftum, vt facilius acceptaret, fidem fufpeâam diftis adhibebat afíerens, earn rem pro pre- tio apud omnes aeftimandam.itaque ne largitionem accepif- fe infimularetur, potius videri voluit emiíTe quàm dono ac- cepifle. Duos igitur illi áureos, quos reiicere fuiífet inurba- num,tradi imperauit.lta nimirum Sinenfes Magiilratus ac- cufationes in hac maximè cupiditatis nota reform idant. Ex hac vifitationc Magiftratus propè fummi beneuoletia com- parata eft,ô£ P.Almeidae Socij ftatio confirmara. Inde ad li- bellumconcinnandum(efeaccinxit P.Matthaeus. Incoli- R-ÍC*Z bello commemorabat, fe cum fociis ante annos fummum o&oex Europa veniíTe,alle£túmque fama Sinenfis Reipubli- Zncinnx"' cx fupra viginti miliariorum millia nauigalíe, féque eíTe te- nuem Religiosúmque virum, qui hoc vnum profiteretur, vt íixpremo Numini ritè deferuiret; íè porro pro viribus conatu ha&enus, vti nemini mokftus eífet, & Sineiifis Reipublicse D d 3 leges
z 14 De Christiana Expeditione leges ad amuílim obferuarct, quibus rebus impeditum eum Cantonienfium Seniorum inopinara iníimulatio deprehen- diílet, iure fe follicitum perturbatúmque fore, nifreum ha- beret iudicem, quem omnes iuris tenaciífimum, iuftitixque proclamabant,à quo nihil dubium,quin fuam fuorúmque In- nocentiam à calumnia vindicaram eífet confpedturus. roga- re íe igitur vti acerrimè de impofitis criminibus inquireret, & ad Vifitatorem Prouincialem omnia qua: comperiíTer cum fide remandaret. Yicarius Gubernator hoc accepto li- bello cauíam legitime inftituit, fed ea vniuerfa id fpecdabat, vt accufatos à calumnia vindicarei, probabat enim plane omnia, qua: obiedta fuerant à verirate difíentire, eius caufae Lin-fi-tau inftrumentu ad Lin-fi-tau detulic,vti ex eius quoque calculo fOCtOS líJCm, | . . . t rt O • • C rat àcaiu- puis acciperet hrmitatis. Is noltrorum expeètationr reipon- nia cumen- djtj omnibus qua: legerat confirmada,fed adiectis Sociorum CQtftlii» .« .. . f •Oil"' i . i < . grauibus encomns enam íuperauit;. bub nnem hums litis pra:ceptum addidit, quo iubebat libiellum liunc vniuersám- que caufam , non ad Gubernatorem Canconieniem, a diploma venerat, remitti,fed refta inmanus Vifítatoris Pro- uincialis deferri, qua: res beneuolertia fuit non mediocris, quatque finem vltimum periculofiífima: calumnia: felicirer impofuit. P. Alexander Valignanu: Viíltator initio cauíar monitus de re tota,plura MiiTx lacrificia in eum finem litari iuífit, & oratione continua Deum fatigari, vti feruos fuos ab hoc difcrimine liberaret. atque ita cum feireis cuentus laureara: litera: ad eum peruenerunt,poft debitas Deo Opti- mo Maximo gradas hilariter cum fociis rem tota eft gratu- latus, & vt aegrè dxmoni faceret,qui Parres fufceperatex- pellendos, alium huic expeditioni(is P. Francifcus de Petris ?. Trancifii vocabatur)deftinauit.De eonon omita illuftre Diuina: vo- vocatíoad cationis argumentum. venerat enirrRoma recèns cum Ia- Sinenfem ponenfibus ad Pontificem Legatisjlaioneft expeditioni de- ftinatus, ac tametfi Sinenfem vinean potius in votis habe- ret, noluit tamen vnquam earn rem íuperioribus exponere, fatis
Apvd Sinas LiberII. ' ziy fatis certus Deum ipfum, liquidem ex eius riutu ea vota pro- dirent, fe ipfo rem ita moderaturum, vti ad exitum perue- niret: nominatus igitur incredibili gaudio exultauit, nihil dubius in hanc meifem fe folius Dei nutu acceriitum. ergo primo quoque tempore etiam in Amacaenii Collegio, opera P. Eduardi in fermonem Sinicofque chara£teres coepit inlu- dareterat hie virtutis eximia:, &c magnam in traftandis ho- minibus dexteritatem prxfeferebat. Sed oftenfus Sinis eft tantum, nam in breui confumptus expleuit têmpora multa, vt fuo loco infra commemorabimus. Quanto cum frufiu a Sociú id temo oris in Sciauch- nenjifede laboratum. Capvt decimvmtertivm. ■■ Ciavch i n jf. fedis íitus vfibus muniifque noftris saauchm« erat peraccommodatus; nam neque intra vrbis mu- fedu fi*™ ros alfurrexerat, vbi minus liberè in vrbano tumultu, mul-tercorno H" torumq5 iudiciis Chriftianx fidei exercitationes fuum cur- fum tenerent;neque ita ab vrbe aberat,vt extra fuburbanum agru in deferto loco & latrociniis obnoxio dclitefceret: fub ipfam vrbem in medio vifebatur ad Occafum, & accedebat percõmoda fluminis magni ftatio, quod domefticum propè limen alluebat, innumeris ex more nauigiis fréquens, quod commodam noftris excurlionem in Cantonieniem metro- polim bis quolibet anno prxbebat, quo focios itare oporte- bat ad domefticum ftipendium,quod è Collegio Amàcaen- íi mittebatur , quoties Lufitani negotiatores eo ad comer- ciorum nudinas ire finebantur.literas quoq; & alia ex Euro- px variis partibus munufcula eo tepore referebant,& 11 quã- do in Amacaenfe Collegium negotia vocarent, codem flu- mine, iecundo curfu ferebantur. Eadem quoq; ftatio in ad- uerfam fluminis ripam excurlionem rei Chrifti«iç,in vicinis pagis,
2.16De Christiana Expeditions pagis, procurando caufa íliadebat, quod fiumen plerifque inlocis tertiam leuco partem latum, oculis planè blandie- batur. sedes Set ah- Concvrsym quoque pclliciebat odis facro apud nos frZuínt*- crcã.x nomen. Eo enim colore Magiftratus viíitationem ad tur. nos fuam iníigniebant, quos alioqui non decebat in viiitan- dis priuatis hominibus, iifque aduenis fuam nimis abiicere maieftatem.Proregia vero duarum prouinciarum fedes, Ma- gíftratuum contínuos coetus euocabat, fiue cum nouos adi- rent Magiftratus, aut altius eueherentur, flue cum publico folemnitates,aut natalis Proregi dies, lolita viíitationis ótíi- Res f.ttro- cia poftularent. Nec pauciores varia negotia coteríque calus ^aoriZ Ih- aduehebant. Hós omnes fama, quae focios réfque Europoas bm admi- longe ac late non íxne commendatione diuulgarat, in odes Tuntur. noftras accerfebat.nec pauci erant, quibus prior eífet adi um noftrarum, quàm Proregis viíendi ciura. Et nonnullos qui- dem horaria machina maior illa,quo vicuni proípedabat, & alio minores pelliciebant, alios Europoo pi duro, iconefve, quofdam Mathematico moles,& Gographico tabula? dele- dabant. Libris quoque tametíi alieio idiomate ex inuolu- crorum lepôre,auríque fplendore apd eorum libros infolcti obtupefcebant. Si quo porro volumna obiiciebantur, quo chorographicas tabulas,aut architedonicas moles arte pido- na referebant, turn demum rapieban:ur, quòd ita concinnè regna,vrbes,palatia,turrium moles,pontium arcus, Templo- rum Maieftatem,tantis locorum intettiallis diflita,domi pro- pè fuo cum voluptate confpicerent. His accedebant Muít- corumfonotuminílrumenta,quorum íionfuauitate minus quam nonitate capiebantur.His aliífque id generis & íociorú i xilimatio opportnnis collocutionibus paulatim magnam de Europa íuroft ah- exiftimationem conceperunt.aduerttbant enim ícientiarum sethr' noftrarum fundamenta haud paulò fiis firmiora,gentémque voiuerfam &: priuatim literatos fatis íb eo difcrepare, quod ipfi íibi ad e?m diem de coteris adueiis concepifíent, quos vna
Apyd Sinas Liber II. 2.17 vna voce barbaros 11011 appellabant minus,quàm credebant. Cceptum igitur inter vtrofque quod reuera reperitur inter- lucere difcrimen. Eam oprnionemSocijnonadvanamoftentationem/ed in rcopum fiium collimantes ad fan&iifima; legis noftrae au- ftoritatem aucupabantur: itaque de ea fermones miicere opportune importune occcepermit. Ac tametii Magnates non facilè in aduenarum traniibant religioncm, nihilo ta- men minus agnitam veritatem plurimi prcedicabant, plcri- que admirabantur. Sed nec Tola Veritas feipiam fua luce pro- debatjipfa Religionis fanófcimonia in Sociorum, vt aiebant, virtute fplendebat : Sina: quippe non íagaciíTimi folum funt veritatis inueftigatores, fed etiam eximij fail&itatis admi- ratores. Qvo t gvo t ad vifendos Patres ventitabant,folitis vr- banis ritibus,& donariis iniignes id prseftabannquod fat is ín- folens eft,maximè literatis, Sacerdotes ne dicam aduenas in- uifentibus.His porro Socij noftratium rerum munufculis be- neuolentiam rependebant,quas ipíi maiore pretio,quam iuas (auget enim nouitas rerum pretia) cum voluptate Sc gratia recipiebant.Ex iis nonnulli quoque numerabantur,quos non ipfa nouitas curiosè, fed falutis cura vtiliter euocabat: ergo nullo non die domus noftra plena erat viiitatoribus, vicinia le£ticis,flumen fcaphis, aut Magiftratuum nauigiis, quae fua magnitudine commoditatem prç'bent,& ornatu fpe&antium oculis blandiuntur. E x hac Magiftratuum Iiteratorumque frequfntia legis E*fr*qw noftrae fart&iílimae fama,eiúfq; praeconum exiftimatio Sciau- ppatuum', chinos, imo Cantonienfis & Quamfi Prouinciarum fines rr • r ' — • \ -• r -n Scrie tain egreila, vniuerio regno coepit euagari: nam cum Magiitra- tus ex alienis iemper prouinciis adRempublicam eerendamtoto reim , j if . CYCtitt* euocentur,ac tertio quoque anno pcrmutentur, breui fiebat, vt qui res noftras noucrant, eas fecum longe latéque defer- rent, quod Venturis poftea 111 alias regni Prouincias Euan- Ee 1 ; geli)
ii8 De Christiana Expeditions geli) miniftris viam fenfim fine fenfu prxparabar. Hie notus cfle coepit, cum è militari eftet Tribunali ( vocant) ille Sciutagim,qui poftmodum in Regia Nanchinenfi munus amp 11 ill mu m {Scilan appellant)gefiit. Hie ille Theno familiari- ter vti noftris ccepit,cumPucimfi munus gereret,quern dein- de Nanchini Proregemvidimus.Hic alius qui deinde Prore- ge Hoiceu Prouinciam gubernauit. Hie ille Annalibus no- iilris firpe celebratus Kiutaifo , quem poll multa in fidem ordinémque noltrum merita Dominus Euangelij fui luce colluftratum fibi adiunxit; Ignatius inquam ( fie enim in, Baptifmo voluit appellari) noftros nofcere & colere eft aggreflus. Nullus erit finis , fi omnes perfequar, quot- quot in fuprema deinde Magiftratuum culmina è Canto- nienfi Prouincia prodierunt, à quibus deinde multum Chri- ftianares accepit vbique firmitatis ; ifquetum quidem fru- ftus in radice latebat, fed foelicia deiinde poma & gratam fa- uoris vmbram conciliauit. S e d neque hie ftetit primorum aniorum non ipes foliim, fed fruges. incipiebat enim in dies magis ac magis meifis noua luxuriari. nam Neophyti in aelicula noftra conftitue- bant dies folemnes in condenfis vfqie ad cornu altaris, fre- quentia iam cum anguftiis loci deceitante.iis expleto facrifi- cio fermones de fidei noftra rebus appofiti inftituebantur,&: poftremus quidem facri fontis apparatus o ft o fupra decern numerauit, & fxpe Deus admirabilibus quibufdam vifis &: i:ncr?ume- oftetis vicinaru gentium animos follicitabat.In altera flumi- nws cum fa- nis ripa ddírebat nefcio quisfis nofturnis horis circum tumu- f~>U T 1 O A ■' Tilnam fi'di l°s quofdá obambulabat)&: liue pannicus aliquis metus,fiue fufcipit. daemon inuaferit,energumenus vifus eft remarififte. Ad eum importuno habitatore liberandum,Parentes Sacrificulos ad- hibuerunt, à quibus profanis exorcifmis & à piftis ipforum dxmoniorum monftris, quibus xdes oppleuerant, nihil reli- ftum eft intentatum, fed daemoni daemon infeftus efle recu- fauit; ideo proculdubio, vt Chriftiana lux eò fe diffunderet; monitus
• ApvD Sinas LIBER II. 2.19 1 ' . monitus eft enim parens à Neophyto quodam , in Euro- pxorum Sacerdotum lege acNumine vimeiTe contra hu- iufmodi fpedra certiífimam. euocatus è noftris vnus roga- tur, vti remedium conclamatx filij faluti ferat: verum no- fter non facile ilbi perfuaíit iuuenem à dxmone poilideri, ideoq; ab Ecclefiafticis exorcifmis abilinuit, indixit tamen, vtirefixas monftrorum laruas debitis ignibus abfumeret,re- citatis deinde precibus quibufdam, & appenfa è collo facra reliquiafum Theca difceíTit. Vix abierat,cum iuuenis excuf- fo dxmone çonualuit, &£ in xdem facram à parente dedu- dus,didicit,in fuperioris Numinis ditionem ac iura tranfire, nec ipfe íolum,íed vniuería família beneficio pelleda,Chri- ftiana facra fufcepit, rumorémque fparfit parens, filium ab importuno vexatore Chriftianorum Numinis audoritate libcratum. • - A l 1 v s quidam & publicum gerens munus, fed infimo vnà /• \ • 1 , , 1 . 1 j ix- cu tide Chri• fere in gradu,cognomento Leam, prole ad id tern pus delta- ^-ana tutus, ille Sociis audoribus Deum imiocauit,& primo quo- ros frfccpt, que tempore binos filiolos impetrauit, qua re commotus, beneficum Numen colere eft aggrefius, Chrifti fidem pro- feilus,&: quos acceperat infantes, eidem reddidit ialutari fonte ab originis culpa eluendos. Híc inter tot aduerfa Socios miram quantoperere- crearunt, cum laborum fuorum frudus non íperarent fo- { lum, fed palparent: nam prxter Neophytos quos comme- moraui,qui altius quotidie Chriftianas prxceptiones in au- res animófqj admittebant,infantes quoque non pauci eluti facris aquis coelo adfcribebatur,futuri fux gentis noui apud Deum Patroni. : ■ . i S e d neque Amacaenii oppido ftatio Sciauchinenfis in- *1' Í * T /* > • t t, ■ 1 . •1 bliS tJtil/tà utius nnt. Lulitani qiuppe ad Proregem cerns de negotns ruit aduri cum fubinde venirét,à Patribus iuuabantur:alij quo- samchine, que naufragi è Cantonienfis maris arena ad Proregem ad- ' ~ - J dudi,noftrorum opera liberati funt,fed multo etiam magis E e % °PP0£
no De Christiana Expeditione opportuna ftatio fuit fugitiuis feruis adiuuandis. quotannis enim Amacaeníl oppido nonnulli iugo feruitutis excuífo,li- bertarem apud Sinas quserebant potius quàm inueniebant. cos cnim ferè militum Prxfe&i íibi adiungebant,quòd ani- moílores illos, & è Luíitanoru confuetudine in armis dex- tenores fuis militibus agnofcebant. Hi enim ferè vel eranc Iapones Sinici regni metas, vel ex Africa dbthiopes, Ca- phres ferè vocantur,aut è Iaua maiore ac minore infulis,& aliis huiufmodi,quos natura ferox & barbara Sinis fuperio- rcs in armis facit. hi fsepe cum Ducibus fuis adProregem cum venirent,monebantur,vti ne Chriítianam fidem è me- moria excuterent, multis etiam reditum ad heros fuos per- fuaferunt, & veniam vel fuga: vel criminum impetrarunt. & quoniam nihilo leuiorem apud militum Pracfedos,qmm apud Luiitanos feruitutem íeruiebant,non multo labore re- ditus perfuadebatur,fed maiore procurabatur.qua in re mon animis folum, fed rei quoque familiari Lufitanorum comfu- lebatur, recuperatis fxpe feruis quorum induftria pretium augebat. I d quoque temporis è Caucincineníi Regno Sinarum . vedigali Legati, quod tcrtio quoque anno faciunt, cum ex itinere ad Proregem veniífent, vt ab eo in Regiam deinde dimitterentur, noftros inuiferunt non femel, qua in re ma- gnam femper beneuolentiam prsefemlerunt, & apparatum procurarunt: his noftri vários de rebus noftris libros, & maximè Catechiími volumen obtulêre, Sineníibus chara- deribus expreífum, quos ipíi cum Sinis communes habent, licèt fermone toto ccelo difcrepent.id ea fpe fadum eft,vt íi noftris aliquando in id Regnum aditus patuerit, iam difpo- fitos his libris ânimos reperiant. Aditus porro toties patebit, quotics operador um copia permittet , & rei familiaris inópia non prohibebit. • *r | V » ► w ■* '99 Exctre
Apvd Sinas Liber II. 2.2,1 ExtremesSciauchiiia Jedi labor So- ciorum expulfio. Capvt decimvmqvartvm. " » i il0 s tam inílgnes rci Chnftianx progrefilis in agro DAtnpnis at- |PpE S ciauchino, cercáinq; fpem maioris in pofterum fru- t,bus •11. 1 1 • . i n . . i • . f rU?n COHMtUS gis colligenda: humani generis hoftis vidit & inuidit.nouis interturbã- iraque quotidie artibus,nonis nocedi viis,quas nec poiTum, tHr' nec íí poílèm voio iigillatim commemorare,pios Sociorum labores interturbabat, quatque ipfe per fe non poterac, mi- niftris iliis id accuratè curaturis commendabat.eam ad rem accommodatiífimos Sciauchinx vrbis cíues, literatófq; de- prehendir, qnibus frequens ilia Magiftratuum familiaritas, & ex eo, quod audoritatem & gloriam pareret, inuidiam quoque comparauit. Adlaborabant igitur, vtSociosnoui Proregis aduentu è ftatione fua exturbarent. I n demortui decefforis locum fuffedus ab Rcge fuit, Quam-íi Prouincia vicince Prorex.is è Nanchineníi Pro- uincia originem trahebat, cognomento Leu, & in dcfundi Proregis palacium iTiperftitione metum augete venire prius noluic,quàm eo à fundamentis diruto, noua moles, ingenti xrarij Regij ílimptu afturrexiftet. arbitrabatur enim infe- ♦ rali iam loco finiftrè fibi omnia proceíTura.intcrim vero in vicinam vrbem,& Cantonieníi Prouinciç conterminam fe- no^l{' iX* 1 v « \ JlLitione celiit. ad eum eo loci Magiftratus omnes vifitandii de more turbãdis la- fe fnbitò contulerunt, hos inter Sciauchinorum ciuium ca- bor*i"r- put ac Piacfedus ThanSiaohu vnus cííe voluií : de quo dubi- tari poteft, vtrum amicus viderimagis, quàm inimicus no- ftris eíTe volucrit :cum Prorcge nouo ícrmo de Turri re- cens exftruda illatus eft,deque Templo quod bene merito fibi Magiftratui (de quo fuprà) nuper extruxiftent;& quo- uiatn idem quoque praftiterant non longè antè, vni è de- E e 3 • fundis
zzz De Christiana Expeditione fundis Magiftratu Proregibus , honoris cupido facile ill mentem venit,vti à Sriauchinis ciuibus idem fe fperare pre- feferret.eft autem fimile vero,ilium amice nobis inimicum, templo futuro locum in ftatione noftra commodum deli— gnafle. quare Sciauchino noftros ex voto fuorum ciuium exturbabat.ea coniedura non vanis indiciis colligi potuit ex eo, quod eo redcunte fuccefiit. Nam a Prorege ad Lin-ii-tau diploma peruenit inhanc ferè (entendam. Commemorabat, ícire fe, non ita piidem ex Amacaenfi portu facrificulos aduenas complures Sciau- chinum aduenifte, eos cum Luiitanis omnia, qua; in noftro regno gcruntur,communicare,nouas quotidie artes molin, rudiorcm plcbem fuis fermonibus &: libris ad fe pellicere,. quin etiam xs fe campanum habere publicè expoiitu,quod nemiiie pulfante,horas monftraret,fe igitur iubere,vtcaufti ex iud.i riorum forma cognita,eos Amacaum ad iuos quam- primum amandaret, aut in Xauceanae vrbis fines in fanum* cui Nanhoa nomen eft, profcriberet. in eo fano luprí mille idolorum facrificulos habitare ferunt. zin-jl-ta.it Hoc. accepto diplomate , Lin-fi-tau Sociòs ab vrbis iubet focios Progubernatore moneri iubet,vti fe audore in id fana con- 'tmcíiim.cederent, fore poftea Prorege Magiftratu defundo vti ab fe in antiquas edes reuocarentur.Verum iniiftebant Parres,vti obieda excuteret, & omnia deinde ad Proregem cum fide remandaret, quibus illeita refpondit: de Sociorum inn'o—. centia libi íatis lupérque conftare, nec animi fibi nunc mi- nus eile ad eos tuendos, quam cum a Cantonienfibus Se— nioribus nuper oppugnârentur. Verum certo fibi conftare Proregis hac de re voluntatem, cui repugnando plus opera; quàm frudus infumi oporteret. P.M at thjEvs Ricciuseoipfotemporeceleremnun- tium Amacaum ad Vifitatorem amandauit, eique noui la- dendttmejfe boris parterh, ft non patiendi faltem compatiendi dedit.fi- m(^ addebat fentetiam fuam,videri fibi nunc quidem tem- . Pori . 1 yJ *
Apvd Sinas Liber II. 113 pori cedendum, fedem que vcl in fuprà nominatum fanum, vcl alio quolibet Proregis arbitratu transfer en dam , 11c que eundem Proregem irritandum, cuius gratia ii nunc quideni non exciderent, fperari poife commodam alibi ftationem ab eo impetrandam, &c facultatem Neophytos fubinde reuifen- di,excolendique, aut fedis etiam recuperandx non omnino fore defperatam. ' Nihilo tamenminusadducinoluit Vifitator, vtearn F- v>fMtr>r. . it ... .««. /- tmpcrat an- íententiam concederet.lmperauit lgitur vti nulla ratione le- dem aliam acceptarent,nedum noftri procurarent, fed anti- defènficnemí quam ftationem mordicus defenderent, & vbi non poilent, Amacaum repeterent:non defore illis alibi campum, in quo eorum induftria liberius ac vtilius excurreret. Ex hac maio- rum voluntate P.Matthxus caufam adornas ad libellos fcri- bendos ccepit ftudiosè incumbere. Sociorum vicem Magi- ftratus dolebant, Proregis iniuriam incufantes; fed erat ne- mo qui potenti aduerlario polfet aut vellet obfiftere. V 1 x d v m nouus Prorex Magiftratum inierat, cum ho- mo cupidus eos è populo vexare coepit,a quibus fperabat ali- quid emungendum.In his fuêre Negotiatores è Cantonienfi metropoli,qui cum Luiltanis commercia permifcebant. Alius erat etiam ante paucos annos pyratarum dux, qui venia ab fuperioribus Magiftratibus impetrata,domum rcdicrat,& fi- ne cuiufpiam iniuria vitam viuebat homine probo non indi- gnam.Eum nouis inquifitionibus terrere cum ccepiftct,eftecit vti adhibitis latrociniorum fociis ad antiquam fortunam re- diret, quietis potius defperatione quàm faftidio. Adhxc in Hainan ad Auftrum Infula gemmas pifcari auius eft, contra expreflfam Regis voluntatem. •„ > - \ A d eum in contermina etiamnum, vt dixi, vrbe com- morantem P.Matthxus conueniendum fefe accingebat.Ve- rum ille vbi audiuit Pyratarum claflem vbique omnia infe- ftare, in Cantonienfem metropolim ad bellum adornam dum properabat. Cui Sciauquinum ex itinere aduenienti * ■ . v non t
2.2,4 Christiana Expeditione non defuêre Magiftratus, qui fociorum caufam fanè amicè commendarent. Ac tametfi ica refpondic, vt non admodum de iis íiníílram opinionem concepiíTe vidcretur, adduci ta- men non potuit, vti permitteret Socios in fua llatione rema- nere; nam ilia templi delineado iam altius eius animum oc- cuparat, quam vt eum honoris impotens libido ab intento refilire permitteret. T.MMthiUi I n hac vniuerfa caufa dici vix poteil,quantum ab omni- mittimJ" ^us Magiftratibus in caufa: noilra: fauore confpiratum lit. Per eos dies quidam è Regia Pequineníi Magiliratus ad Lin- fi-tau fcripferant, vti ab Luiitanis negodatoribius purpureos aliquot pannos coèmerent,& ad fe tranfmittereent.Magiilra- tus,ne quam rei gerendx,ôc de Prorege bene mnerendi occa- iionem omitterent,P.Riccium nominarunt, quiem aptiorem Sinis mcrcatoribus ad earn rem cum Lufitaniis, apudquos amicitia valebat,& au£loritate,conficiendam eeíTc dicKtabãt. Eum igitur Prorcx ingenti nauigio à multis rccmigibus ve- hi,Vila eum quodam militum Prxfecto , &c aliis voluit. Amacaum vbi peruenit,magna ab omnibus amoris ii- gnificatione exceptus eíl,confciis, quantos cum reliquis So- ciis labores exantlaífet.Opportuna fuit excuríio difcutiendis multis, qux muto literarum commercio non fatis tutò agi- tantur. Conclufum enim contra id quod prius ftatutum fue- rat,vti procurareuir alius fedi figendç locus,fi quidem Sciau- quina retineri minimè potuiífet. P.Matthavs Ricciusexpeditisexfenitentianegotii's ad qua: flieratà Magiftratibus amandatus, quiàm celerrimè intermiífam ílationem,refumptis velut ad nomos labores vi- ribus animífque repetiit. Eum Magiftratus reuertentem be- nignè acceperunt,recentíque beneficio deliniti, nouo fauore tuendum fufceperunt. Iam Proregis Palatij moles habitari poterat, fed prius quàm ad earn adueniret habitãdam,pra:cepit aliquoties Ma- giilratibus, vti omnino Socios amandarent, ij verò, meliora fperan
Apvd Sinas Liber II. fperantes, eius aduentuni prarftolabantur. Venit igiair tan- dem aliquando Sciauchinum, nec à dimittendis Sociis ani- mum remifitj fed inftitêre Mag;iftratus aduenas illos in ex- ■* c ■ truendis sedibus fuprafex centos aureos,fummam apud Sinas non mediocrem,infumpiiíTe.quare Prorex fufpenfus nonni- hil reftitiífe fertur. aduertcbat enim imputadam iibi tarn in- lignem in innocentes iniuriam, quos nihil contra leges pec- caífe vniuerii Magiftratus conclamabant: nec ei admodum arridebat earn fummam Sociis reftituere,quam ad T emplum iibi extruendum etiam himis eife conftaret: denique ftatuit vti Patres quinquaginta aureis, vel fummum fexaginta do- nati,Amacaum remitterentur. K H a n c Progubernator fummam P.Matthseo obtulit: ve- v-Matth&w rum ille liberè fanè refpondit, fe Deo facram ardem minimè venditare: neque videri velle fuis ita rem dilapidate dome- ilicam,vt ardes etiam ipfas abliguriife diceretur. Adhxc,cui videri poife non ineptum mercatorem eum, qui pro fexcen- tis quinquaginta per mutaret. Statu it igitur Diuino plane co- iilio bonus Pater omnino nihil à. Prorege in aedium permu- tationem acceptare,non ideo folum,quod impare pretio de- terreretur,fed multò etiam magis,vti ne adionem fede fuam aliquando recuperandi omnino deponeret.Id confilium per- commodum fuiile ad conferuandam , vel potius inftauran- dam expeditionem illam euentus comprobauit. Itervm actertiòadProregistribunalP.Mattharusac- ceifit,vti coram verbo fcriptóque calumnias obiedas iibi re- tikmà Pro- futaret, ac legis quam diuulgare dicebatur redderet ratio- re?-* rete~ nem: verum reiedus femper fiiit cum hoc Proregis refpon- fo, eum indignum Proregis confpedu videri, qui eius dona contempíiíTet. Spe igitur Sciauchinse fedis conferuandar deturbatus,libellos mutare ccepit, Magiftratúfque laceiTere, vti ne Sinenii Regno pelleretur, fed alio quolibet in loco fe- dem figere fineretur.nuc Prouinciam Quamíi,nunc Chianii, vel aliam quamlibet ambiebat. verum Prorex iam atrocior Ff fadus, . •>
zz6 De Christiana Expeditione fadtus, Amacaum remitti iubebat,nec admittebat alium de hac re fermonem. ' Solemne eftProuincialibus Yiiltatoribus pollreui- fas Prouinciales caufas, &£ excuifis Magiftratuum moribus, cum in Regiam Pequinenfem Regis de omnibus admonen- di caufa redeunt, magna pompa & longo comitatu vifitatx frouincialk Prouincix Proregem ex itinere falutare.Prorex non nefcius, pro moregí- quàm íiniftra de fe ad eum fuiíTent iure delata, Sciauchini tie Proregem ftatuit eum fibi modis omnibus demereri. ergo Tub difcef- faiutat. pum aJuerf0 flumine ftatuit eum procul ab vrbe comitari: comités erant vrbani Magiftratus omnes, atquie literati, nec non &: prxiidium vrbis militare, quibus omnilbus &c fcaphis flumen, & ripam fpe&atoribus oppleuerant, variorum quo- que Muiicorum inftrumentorum fonus, non aures minus quàm fpedtatorum oculos diftbna conleniione recreabat. è domefticis feneftris pompa omnis à Sociis & aamicis aliquot fpedtabatur. cum ecce tibi fubitò proras obuerrtunt fecundo flumine reuertentes, non line fpe&antium adnniratione, qui nondum fcirenc, quo potilftmum nouo coniilio deferren- pmrex cum tur.quid expectas >E regione domus noftrx exfcendunt, earn fit "tore" ingl'ediunturquotquotaderant:ftuporedefixiPatresadeos domum so- excipiendos domo egrefli,vrbanos ritus exhiberi folitos prx- gredUur"' ^cerimt* ^des ab illis fpectataeft vniueria,pidhirx, horarix machinx, vitra & id generis plura: fed nihil xquè placuit, vt P. Matthxi Mufeum, eo maximè nomine, quòd illud li- bris Europxis ac Sineniibus oppleuiflet. his fpc&atis in por- ticu, qux flumen fpedtabar, conlederunt: multa de Europa noftra fcifcitantes, quibus omnibus, vterque fatisfadtum íibi eiTe, humaniiTimè demonftrauit. inde digreifi, in me- tropolim Yiiitator, Prorex in fuutn palatium 1c recepit. E x hoc tarniniigni tantorum virorum fautre non amici iblum ac noftri, fed inimici etiam, arbitrati fmt de noftris expellendis coníilia iam eífe mutata: itaque ian fecuriores quàm aliás vnquam metum depofuerant onnem: ideo maximè
âpyd Sinas Liber II. 2.2.7 maximè quòd vrbani Magiftrams ipíi queque omnes gra- tulatum ad Patres miferút, monuerúntque nihil vt amplms in caufa fua mouerenc, dum extrema Proregis fententia pro- nunciaretur, in tuto quippe iam videri vniuerfa, V erum Au- . r\ \ i-r n" -\r-r Prorex ecit- gufti fere menfis initio, inopinatam Prorex e dilceíiu V ríita- toris fadus audacior ex animi fui íententia potius , quam ex ' ! ^ dl\C°P.€YÍ arquo ac bono tulit fentcntiam, eamque in fine can ia: tonus adfcripfit.ea prçcipiebat vrbanis Magiftratibus,vti Socios vr- be quaprimum pellerent,eofq; in Patriam relegarem,&: in dium pretiú áureos fexaginta ad itineris fumptus largiretur. Progvbernator is eratmunus earn remexequi. Is níiferatione perniotus,quod liccbac, tergiuerfabatur, ne- que t ri fiem nuncium Patribus renunciare fuílinebat: verum cum die nefcio quo ad Proregem adiífet,ex eo qusefiuit num fententia in noftros lata exitum accepiifet;cumq; is negaifet,. Prorex excanduit. Itaq; à Prorege digrellus duos Satellitum fuorum Praefedos euocauit, &, vt in re iimili fieri iolct, edi- dum in tabula grandiufcida defcripiit, quo edido Proregis fententiam aduenis renunciari iubebat, &c triduu ad Sciau- quinos fines egrediendum praefcripiit. Hoc inopinato nuncio perturbatus P. Matthçus, ad p.Matth&us eius Tribunal extemplò fe contulit: ibi Progubernator hu- maniífimè Patri caufam omnem, vt erat defcripta, viden- caufam fori* dam dedit,imo & exemplar, in quo videre licuit, totius ex ft0 ordine negotij euentum. ibi Sociorum libelli,Magiftratuum refponfa, quae omnia noftris rta fauebant, vt mirum videri pofiet, legebantur; ad extremum Proregis vkima fententia in hunc fere modum fcripta vifebatur. Tametsi Matthams Riccius nullo finiftro fine in Si- fff7" nenie Regnum intrauerit, &, vt difquifitiones teftãtur,nihil legi- in leges peccauerit, non decebat tame eum tantopere Patrij "*r ccnfra ^ . b. . ' y v x.i. .. . \ • 1 • P.Rtccium. ioli obliuifd, maxime quod vbique religiose viuere liceat, In Proregia verò íede omnino n5 conuenit aduenas diu co- morarijidco illu in Patriam remittere, neq; inurbanum, neq; F f 1 iniuftum
íz8 De Christiana Ex pedi ti one iniuftum videri debet. Ad fumptum porro quod attinet, que in extruenda cede fecit,negari non poteft, infignem elle vim nummorum:verum cum ij eleemofynae nomine collati fue- rint,eam rem fuam iure non poteft appellare; ergo ad earn fummam,qux illi in fumptus itineris à Magiftratibus datur, áureos quindecim è proprio dari iubeo,& fexaginta confiei, atque ita in Patriam fuam relegetur. r.Matthcm j T A huic fententix Progubernatoris refpondit Pater, fe Tecit""" r6~ quod ad nummos attineret, omnibus habere gratiam, fed nec egere ad fuos relegatum, nec vellc in xdium pretium quicquam acceptare: ad li xcProgubernator nom admodum inftitit. Quxfiit deinde Pater Matthxus, fieri failtem poifet, nec ne,vti alium in loeu Prouinciámve amandarretur, & So- cium fuum per eum fibi liceret Sciauchini occuiltum relin- quere,cum domeftica iupelledile: id Progubermator facilius fecit quarn poifet. Itaque in fpem addudus eiuus rei confi- ciendx, fupelledilem ita diuifit, vt partem Sciauuchini relin- querct, partem vnà fecum afferret, qux res plus Jaboris ha- buit quam frudus. nam & Prxfedi Satellitum omnia domo efferri vrgebant, & nauigia difcefiuris data à Magiftratibus in Cántonienfem Metropolim, non alio mittebantur. Ergo ad Progubernatorem reuerfus intellexit, nihil fe prxterid, quod Prorex iuilerat, habere, nec poife immutiari: ergo So- cius vterque Amacaum in pofterum cogitauit;. Nihil hac in re angebat xquè bonos pafftores, quarn oues ab fe fuas tantis fudoribus eductas & educ;atas inter lu- socij neo~ pos rclinqui, & fenfum auxit concurrentium Neophytorum ^lutlnt.' frequentia, & lugentium eiulatus, qui tales fuêire, quales in parentis funere ante filiorum oculos exfpirantis: deplora- bant relidos fe line Dodore, à quo verx fidei prxceptiones audirent; fine paftore, a quo.Sacramentorum pafcuis pafce- rentur. Quibus Socij tametfi folatio egebant, ipfi dolore dif- fimulato,foiatium & fpem meliorem ingerebant, hortaban- túrque vt fidem in medio nationis praux Chriftianam reti- nerent;
Apvd Sinas Liber II. 119 nerent; meminiflent eorum,qux feptennio toto didicerant, fpondebant eciam breui fe pacatis rebus reuerfuros, &: inter- miflam ftationem repetituros. Interim Chrifti Seruatoris imaginem Neophytis reliquerunt, ad quam in cuiufdam te difiejfum Neophyti domo collocatam facri coetus facris diebus coge- rentur (nam fa ft o s noftros P. Matthxus ad Sinenfes, qui Lunari curfu labuncur, accuratè accommodauit) iis in cocci- bus iubebantur orationem infticuere, de rebus diuinis collo- qui, &: alia Chriftianse pietatis officia frequentare. inde iuf- iis bono animo eífe,monitífque hanc efte nafcentium Eccle- íiarum forcem, vc non nil! laboribus aflurganc,eos in cercurn locum miiic ftiburbanum ad fluminis ripam, in quo extre- mum vale mutuo diceretur. In hoc Socij difceflu hoc vnumftudiosè curauerunt, vt quoniam per vniuerfam vitam reditum erant meditaturi, lieminem offenfum, beneuolos omnes relinquerent, atque ita non folum de nemine quefti funt, aut quicquam minati, , fed potius omnes veniam rogabant, ft quid forte inconfide- ratius in eos aliquando peccauiffent. Neque fortalfe minx vifse cuiquam fuiflent inutiles: verebatur enim fere pruden- tiflimus quifque, vt huius conditionis viri per fummam in- iuriam pulli,ea quam de Sinenii nunc habebant regno fcien- tia,ad illius perniciem abuterentur. Verum vbi viderunt eos hac animi quiete poft tot iniurias abire , in admirationem ac mifericordia ipíi etiá hoftes ncftri tenerrimc peruenêre. Ipft dutaxat Satellitum Prxfe&i per vim quxdã eripere,non vilia tentauerunt ; fed ea illis P. Matthxus è manibus excuffit, minatus fe Magiftratus ea de re monitufum, qua denuncia- tione ipft pauore confternati ab iniuria temperarunt. Neo~ phytos tamen donauit munufculis è domeftica fupeliedtile, qux minimè efferenda videbantur; nonnulla etiam apud alios depofuit, qux aiferuarent. Convasatis iam omnibus,&: in nauigia coportatis, in fuburbanum locum, vbi Neophyti prxftolabantur,Socij F f 3 difcefte
lio De Christiana Expeditious * trogubemir difceiTerunt.Ibi iulfis fubiiftere nauigiis P.Matthaeus ad Pro- tori Ties" 'gubernatorem- fe paulatina contulit, eiq> clauium multitudi- Tígunmr nem tradidic, gratiis habitis ob bcneuolentiam in lracaliisqj gratu. f^pe cauiis exhibitam,quam nulla ex animo deleret obliuio. Is denuo nummos obtulit; fed eadem conftantia, qua. prius,. flint reie&i. Turn Progubernator Patrena rogauit, vti obii- gnata propria manu fchedula teftaretur, oblatos ab fe num- mosab eo reicftos.Quod fecit Pater,Proreglque gratias egit,. eumque rogauit, vti aedem illam,quia facta N umini effet, ne indignis vfibus fineret profanari. proguber- V ic i ss i M porroàProgubernatoreP.Mattrhaeuspetiir, ZZufti- vti figillo confirmarei, fe ac Socios nulla ex culpaa Sinenii re- monlo vita gllO pellijVitamque ab fe religiosè afta,vt eo teftiimonio pro- Tudii'ii- fcriptionis ignominiam,apudquos opus effet,propulfarct. Id tit. & libenter &: hiculentè ab eo praeftitum,additaq} magna So- ciorum encomia. Aliud etiam diploma fuafponte Proguber- nator addidit, quo diplomate cauebatur, ne quiifquam toto Socios itinere,vel inurbane,vel iniuriè tra&aret.Deinde Pro- regis nomine Cantonienfis maris fummo Pracfefto impera- bat,vti nauigia militéfque Amacaum vfque fuppcditaret. N eophytU H i s ita confe&is,P.Matthiras ad locum redit,in quo eu vaUdicunt* Socius ac Neophyti praftolabantur. hie iterati plan&us &: inchoata defideria, quie cum appoiita fuifTent, ac breui ora- tione mitigata,illis Patres fauftè apprecati difceflerunr. V b i in metropolim ventum eft, Deo ita res moderante, fummus aberat maris PrxfcCtus, quem dum intra biduum pr£eftolantur,pannum,è quo Societatis noftre fibi vefteseon- ficercnt, compararimt, & Viiitatori Amacaum fcripferunt aliífque Patribus, fe à Prorege Sciauquino pulfos, intra bi- duum triduúmve adfuturos,&: rei geftae feriem coram fu- se narraturos. DE i
Z$l CHRISTIANA EXPEDITIONE A P V D SINAS AB SOCIETÁTE IE SV SVSGEPTA. Liber ter tins, Sineníis expedido Chriíliana inllauraturi ÒC Xaucei noua fedes erigi tar. Capvt primvm, Aboribvs propèSifyphiishanc ex- peditionem minima noftra Societas eduxerat in earn , quam vidimus, alci- tudinem , vc qui faxum ingens in al~ turn euexit montem, cui ecce cum ad apiccm parum deeíTet , inconfidera- tis manibus faxum elabitur, & ad mon- tis pedem , vnde prius affurrexerat, reperitur , non iine iniigni eius , qui in eo defudauerat, mccrore ac diffi- dentia.
* %3 z^ E Christiana Expeditione dentia. Verumenimvero cum denuo licuit Sociis in prifti- nam altitudinem afpirare (licèt ab imo denuo labor incipe- ret)tanta fuit duorum Sociorum , quibus ea res innitebatur, fies, vt omnem prseteritorum laborum memoriam abíler— ferir.' Aft is igitur Numini(vt par erat) gratiis, tefe ad no- uos labores accinxerunt,qua racione id fadum fit, aggredior enarr are. sciMchinti I n iis nauigiis, quibus Sciauchino Cantonem aduedi Socij ex M' erant noilri, dum Przfedi maris aduentum tunc prxftolati, TZurT ecce tibi poftridie quarn appulerant, citatis remis celox ap- frorege, p^ruit ,ea nauigium Patrum prora petens,admiraitionem pri- mo peperit, deinde etiam ftuporem: nam Proreigis nomine illis nunciabatur,vti Sciauchinum extemplò repeterent, nec eius rei caufam ex ea celoce quifquam,aut dicebat, aut icie- bat.Eam rem Socij bene ominatam auide ai ripuerunt,quip— pe quòd fatis intelligerent, fe fi femel Amacaumrepeterent, non facile in regni Sineníis interiora rcdituros. & quidem ii res humano pede metienda erat, omnino noua hcukas no- ftris ingrediendi nulla ratione impetrari polfe vicebatur: ita nimirumin Sinarum medullas exterarum genium metus penetrauit. Ergo nulla interpofita mora cum iis quieosac- cerfebant, alacres Sciauchinum rediêre. ibi varas de reditu SII fuo rumores fama fpargente repererunt Dicebant nonnulli eiis retioca- pj-oreins vxorciTi idolorutti cultui addictiflimam , nefcio * quid fomniaife , cuius caufa Prorex aduenas Sacerdotes reuocaífet. Alij fufpicabantur, Proregem poenitentia du- dum timuiífe, ne aduenae iniuria pulíi Luiitanorum opera de vlcifcendis iniuriis cogitarent. Quidquid fuerit, P. Mat- thams ad Progubernatorem dudus intellexit, altero poll di- fcelfum die fe Proregi earn rem renuncialfe, & fententiam in aduenas Sacerdotes executum. Verum nulla ratione ad- duci potuiíTe?vt oblatos nummos acceptarent5quod ex ipfiub Matthaei autographo conftabat. Ea re audita Prorex obilu- puit,& vultu mcerorem praefeculit.cum enim aedemnoftram / J
Apvd Sinas Liber III. 2.3$ in fanurn ílbi erigendum defignaflet animo, non immeritò \ verebatur iniuftitia: notam, quafi hunc xdis eripiendas prje- textum,falfo publici boni colore cohoneftaiTet, pulfis adue- nis,quos Proreges aliquot alij humaniííiniè admiltífent prius atque trattaflent. Ergo, Deo res ita difponente,Prorex Vicario Guberna- tori iubet, vti eo ipfo momento celerrimam celocem quam- plurimis remis inftrueret,quae aduenas pulfos quim citiílimè reuocaret,qui cum adueniilent omnino inducerentur, ne fe- xagintaaureosreiicerent. volebat enim,quod poftea fecit, infculpcre marmori, fe azdium noftrarum pretium exoluiiPe, quod marmor ex a:dium regione collocauit. Progubernator igitur Patrem monebat &c hortabatur, vti omnino nummos acceptaret, poííe íibi nimiam pertinaciam grande aliquod malum accerfire.verum reftitit etiam turn; afferens ex cauiis fsepiusdi&isminimè decerenummosillos recipi,vnde íibi omnino certum eife, quod non decebat conftanter non per- tinaciter refutare. Intulit Progubernator: Ad Proregis igitur tribunal omnino te oportebit ire. quam denunciationem Pa- ter ita bet us accepit, vt tamen aliquid humani metus ex eo, quod'potcrat euenire,fubreperet. Admissvs eft igitur in confpe&um à Prorege pro T ri- f'tdatthnu bunali confidente, quod tribunal fua maieftate horrendum plurimis eife folet: comitabatur eum interpretis nomine,Si- bunitl nenfis quidam,fed planè Lufitani fermonis imperitus:verum eo tempore nihil admodum interpretis indigebat, & potius in comitem ad aliquam pompam deducebat. Flexis igitur de more poplitibus,& procul aliquantò (quod fupremis Ma- giftratibus honoris caufa fieri folet) Prorex Patrem ad fe quàm proximè ad folium fuum accerfiuit, & alacri vultu verbifque beneuolis fcifcitatus eft, quanam ex caufa,reieftis nummis abfceíferit,quos tanta beneuolentia illi obtulerat in itineris fumptus aliquod adiumentu, quin etiam ex eo, quòd ipfum ex itinere reuocarat, intelligi poífe, quàm beneuolo Gg fuerit ■
2-34' De Christiana Expeditione fuerit in eum animo, qui eos manu propria ofterre voluerit, neque permiferit indonatum abfcedere. p.Mattbiw P.Matthavs adhaecitarefpondit: Ingentesfe pro Ricdus de- tam beneuolentia grates agere, verum ad nummos huo nitmmos » . . . x . S. ° j r • • r> ^ : relicit. quod attinet,ie nunime indigere,nam ad luos in ratriam re- diens ex itinere Socios,vel amicos reperiebat,aquibus omnia íibi neceflaria liberaliífimè fuppeditabantur.Prorex vero; Vt vt res iitjinurbanum eft Proregia munera refutare. Ad híec P. Matthíeus j Cum me, inquit, expuleris ex ea fede, in qua tot annos fine cuiufquam offenfione vixeram, ac ii nefarius ho- mo fuilfem,minimè videtur çquum,vti tua muneira recipiam, Prorex- ex- aut ea reiiciens habear inurbanus. Ad híec Prorex excanduit, candefat. jn pedes ereètus vociferari coepit incondite> Fierine pote- rit,aiebat,vt Prorex aliquid iubeat,& minimè audiatur ? Inde ad Interpretem conuerfus, Totius maJi caufa, inquit, eft ifte , fycophanta, qui eum hxc vt faceret admonuit:: imperauit deinde perturbatè ferreas afferri catenas, quae im Interpretis collum iniicerentur. Interpres confternatus, fa£feiinuidiam a fe remouebat,afterens Patrem Matthaeum dolore fedis amii— fç in hanc pertinaciam deuenifle.Et idem aflerebat ille,Inter- p. Mcttth&ipretem omnino culpa liberans, in féque recipiens. Turn in- animus in- trepidè monuit Proregem, ne excandefceret afcfque caufa. trepdus. j^am ea eraC jn pe beneuolentia,quam praeferebat, earn non in nummulis aliquot patefaceret, fed non cogendum fe ad noua pericula in vaftiffimo mari fine caufa fubeunda. Ac fi fortafle minus illi arrideret in Proregis fede fibi concedere ftationem,fe alio quò maximè libebat amandaret. Patris re- fponfum non fatis fuerat Prorex aífecutus. Verum quidam Militum Praefe6tus,qui ad latus eius ftabat, genuflexo Patris fententiam cum fide repetiit. p.M/ttthms E a re commotus ad clementiam Prorex, ita refpondit: TegT^il-' Primam fuam voluntatem minimè fuiífe Sinenfi eum regno cat,aliamjj excludere, led alio amandare, quod ipfe noluiifet. Petiit fedem imp- cum pater} vti in Quanif! vei Quiamfi prouincias ire finere- tur.
Apvd Sinas Liber III. 2,35- tur. Verum Prorex ideo noluit, quòd extra fuam ditionem client illae prouinciae, fed in Cantonienli prouincia eligeret vrbem, qux maximè fibi arrideret, excepta Proregum fede Sciauquino, atque Prouinciae metropoli, quibus in vrbibus aduenas omnino non decebat commorari. Elegit Pater Nanhium vrbem Quianíinenfi Prouinciae conterminam. Nonabnuit Prorex, fedfuaíit tamen vtipriusinNanhoa ccenobium, de quo fuprà, concederet, &: inde in vrbe Xau- ceanam, turn íi ea loca minus arriderent, Nanhiuni coníl- fteret. Gratiis ex more Síneníi adis, fronte in folum vfque demiílà, Protegem Pater omnino placauit. Nam is laetus euentu,librorum fafciculum adferri iuílit, eóque Patrem in teftimonium beneuolentiae donauit. Hi libri bella in Pyra- tam gefta,aliófque tumulais fcdatos à fe continebant.Fortè fortuna aderat Gubernatoris Xauceani AfíeíTor, qui ad fa- lutandum Proregem aduenerat. Huic Prorex ipfe Socios commendauit, quos eò ab fe miífos alTcrcbat- S c 1 a v Q^v 1 n v s porro Progubernatot,loetus hoc euen- tu, Socios videlicet in Sinenfi regno retineri, & in Xaucea- nam vrbem amandari, humaniííimè diplomatibus inftru- dos, in nauigia impofuit, & Xauceum amandauit. Quin etiam ipie Xauceano Progubernatori commendauit, Sc ad eum P.Matthçum introduxit.Quo vifo obftupuit, & impe- dito fermone tacuit aliquantum;tum,vbi fe collegit, Sciau- chino Gubernatori haec ferè verba dixit: Quid hoc rei eft? Ego enim hac ipfa node per fpeciemihi obieda videre vi- vifioGuber- fus fum Deos aliquos peregrinos,quales in aris noftris videri non folet.planè Visu illudhos ipfos aduenas Sacerdotes vo- "0 a urn a, * luit defignare:deinde ad Patrê conuerfus,vrbaniífimè ilium c5pellauit,& quoties res tulit,rebus noftris in vrbe Xaucea- na poftea ex animo Temper fauit.nã prçter cçtera quoties ad fuum tribunal itabant, itabant autem nori inffequentes,iis è domo fua cibu in earn diem fubminiftrabat, & turn quidem voluit eos proprio nauigio yehere,verum quoniam alteram G g 2 Sciau
i$6 De Christiana Expeditione Sciauchini diemfefe Patres tenuerunt, vtaureos fexaginta neceíTariúmque diploma reciperenr, ncque ille abitum dif- ferre poilet, prsceflit, & die vno alteróve prius appulit, quàm Patres exfcenderent. ExpEDiTisex animi fcntentia omnibus,vrbanos Ma- giftratus omnes P. Matthams viiitauit, quin etiam ipfum Proregem denuo conuenit, gratiam habiturus nouis bene- ficiis, a quo exceptus fiiit perhumaniter, addiditque vti lu~ bentes abirent, fe Xauceano Gubernatori ferio eos com- mendaíTe, ac etiam imperaíTc, vti dé commodo loco proui- deret, & fedulò procuraret, ne quis illis molleftiam infcrre audetet. ji- D ixi fuperiusapud Neophytos, qui nouam Patribus Proregis voluntatem gratulabantur,è domeíHca fupelledi- le nonnulla remanfiile.eos abeuntibus Sociis., xmuli detu- lerant,quail eas res fubduxiifent, & Progube:rnator omnia exfcribi voluit, & in Archiuio fuo afleruari fuipellectilis fe- riem,ne quid forte periret,aut Neophytis calumnia ihgere- retur.Ea igitur omnia cum fide rellituta. Sciauchino igitur Svcij Sctau- Affumpts Virgini facro die difceiferunt, anno humans fa- cfolYlQ diiC£- dunt. 1 utis i j89. & in Sauceanam vrbem proram obuertentes, in cum locú peruenerunt,vbi fluuius Sauceanus è Borea fluens in magnum fefe flumen immittit. Is locus Sancui vocacur,ac ii tres aquas appelles.ibi nauigia mutarí mos eft alio modo fabricata,vt aduerfo flumine nauigari poilit. I n hac nauigiorum permutatione, Socij Vifitatorem, A- macai tunc commorantem, de rei totius euentu per literas erudiermit. Toto hoc itinere nullam omnino moleftiam à quo- quam pertulerunt, fed tamen in celoce quada militari, me- tus fuit, qus neque diurnis neque nodurnis horis à Socio- ru nauigio difcedebat,eam enim omnes pyraticam arbitra- bantunverum vbi Xauceum appulerút, certo conftitit,eam àfummo maris Prxfedo è Cantonieníl metropoli miflam, vt
Apvd Sinas Liber III. 2-37 vt noftros mandato Proregis eò vfque comitaretur, donee ipfi exfeenderent. Octidvvm adBoreamabSociisnauigatur,peruen- Manhoa aã tumqj eum ad locum,vnde breui traftu in fanum Nanhoa ^erKenmnt. peruenicur.Ibi prxftolabatur Sociorum aduentum Xaucea- ni Progubernatoris famulus, cui datum erat in mandatis,vti* eos in fanum illud deduceret, & fupellcctilifux locum ac- commodatum dari imperaretverum Socij, quibus in ani- , mo erat, non in íuburbano aliquo fano, led in vrbibus ipiis ad Euangelij propagationem commorari, fupellectile fuam nauigio educere detre&arun^alTerentes, fe prius Proguber- natorem velle conuenire,arridere fibi tamen, fi locum fama celebrem videre liceret.eò igitur pergentes,ccenobium rc- percrunt in infigni planitie, cmcla vndique collibus amoc— nis, quos fupra naturx honores, ars arboribus frugiferis ita veftierat,vt nihil xquè oculis blandiri poífe videretur,maxi- mè quòd eas cocli dementia ab hyemis nudx foliis interitu vindicaret: ipía porro planitiés o rizam, aliaque legumina confita educebat,riuuli perennis maximè beneficio,qui me- diam planitiem irrigabat: in colle quodâ prx exteris amoe- no, quem fons aqux potabilis eximia magnitudine totum rigat,fanum illud,moles pergrãdis vifebatur,iuxta illud cce- nobium,in quo mille Idolorum facrificulos huius agri do- Cccnoyitm minos,beneficio & impia pietate maiorum, commorari fe- rút.Id origine habuit à viro quodam annis retro plus minus odingentis,quem Lusa vocant.Híc eum ferunt, magna fan- ccenobita. dimonix opinione floruiífe, quam illi conciliauit afperrima vitç ratio,hunc enim narrant xterna catena fupra nuda car- nem cin£tum,orizam cribrare lolitum, & de more contere- re leuiter,quantum coenobitis mille fuííiceret in vidtu quo- tidianú.Ex ea catena caro computruerat vfq; adeò vti ver- mes ex ea fcaturirent,è quibus,íi aliquis fortaífe in terra de- cideret,ab eo reponebatur, dicente, An tibi deeft quod ro- das,quid fu^ere in mentem venit? In eo igitur loco cadauer / v Gg 5 ilíius
2.j8 De Christiana Expeditione illius aíferuatur, & ei colendo celebre illud fanum eft ere- £tum,quò ex vniuerfo regno à peregrinantibus concurritur: nam vbiq; ipfe resq; eius omnes in magna veneratione ha- bentur. Hi dxmonii miniftelli in duodecim diuifi Tunc fta- tiones,& vnicuiq; Prsefectus eft defignatus,prater eum,qui toti coenobio cum fumma poteftate praeft. . E ò igicur cum Socij peruenerunt, auditumq; fuit, eos à Prorege micti, vc ibi fedem figerent (quoniam P.Matchxi' Riccij fama iam eò peruenerat) arbitra ti funt eum Archi- mandritam deíignatum,vt diifolutos eorum mores ad cce- sairificitlon: nobiticae vitç normam reformaretuta enim vullgò viuebant \)IW4á coeno- ^ 1 ■ /* i * * *• /T* *i • biímoresim* coru plenq;,vt non íolum meretricns eílent amoribus ím- píj. plicati, & prolibus abundarent,verum,quod atrocius eft,no pauci latrociniisvias infeftabant. Sunt porro onnnes toto re- gno Idolorum Sacrificuli fub Magiftratuum poteftate, non fecus atque alius quilibet è populo, ideo fortafffe quòd Lite- ratorum feita idola non colat, nec eorum my/ftas pro fuis agnofcant. Coníilio igitur communicato inter Superiores ftatuerunt,nullu Patri locum demonftrare, qui quidem in- coli poífe videretur,nihilo tamen minus folita Sinarum dif- socif àfacri- fimulatione omnes Patri obuiam proceífêre, fuis facrificio- pmnturcum rum veftibus iníignes,& magnam ex eius aduentu alacrita- poppa. tem fefe recipere pratulerunt, & ofliciosè fanum vniuer- fum in eius obfequia detulerunt.Exceptus eft porro P.Mat- thseus in eo palatio ac ftatione,vbi grauiífimos Magiftratus, íi quando eò deuenerint, excipi mos eft, & folemni epulo aduentus illius primo die celebratus, pracipua deinde fani loca demonftrata. Erat illud idolis pragrandilbus ferè ple- num.ea ex sere ac reliquo metallo conflata, vel èligno con- ftruita erant,& auro pereleganter infe£ta.& quidem in vna ftatione ad quingenta numerabantur. non paucse turres etiam,& in turribus aera campana videbantur. & quidem ex iis vnum è fuíili metallo tale erat,quale Socij nullum in Eu- ropa fe vidiíTe meminerant. - Ipsivs
Apvd Sinas Liber III. 2.39 I p s 1 v s quoque C cenobita: Lusu oftenfum corpus, bitu- mine illo Sinarum pellucido intin&um. Multi negant idem efte cadauer, fed tamen vulgo pro eo habetur, incredibili veneratione aiTeruatur: in medio quippe fano locus eminet, ad* quem eleganti fcala confcenditur,eo in loco quinquagin- ta ferè lampades appenfe, fed non ardebant omnes nifi die- bus conftitutis. H A c Socij fpe
2.4° De Christiana Expeditione lam toto tcrrarum orbe legem aliam, nullos plane charade- res eíTe, nifi quibus China vteretur, idque ita tenaciter tuc- batur, vc perfuaderi fibi concrarium nullo modo pateretur, donee P. Matthxus è manica diurnas preces eduxit, dixit- que,has eíle noftras vel preces vel literas. Qua re conui&us manus dedit.Inter hac Archimandrita comes fuperuenit, &: eadem fuo quoque calculo confirmauit,aíTerens P. Matthaii pridie,cum per omnia idolorum puluinaria curfarct,nulli, ne ipíi quidem Lusu, cultum vllum exhibuiiTe. Ad extremum, Progubernator in Patris quoque fententiam venit, olim ab Sinis nullum idolorum fuiile cultum ream iec&am in pofte- riora facula irrupifíe; cui Archimandrita non folum reliftere non eft aufus, fed aíTeruit etiam plus quàm pieterctur: idola nimirum nullo cultu digna eífe, fed à fuperiorum temporum Magiftris animaduerfum fui/Te, Religionem aà vulgo fine fi- mulacris conferuari non poife, ideoque has iccones colendas protuliiTe. His ab Archimandrita fane acutèè dictis, ftatuit Progubernator, noftris aliam in vrbe fedem exquirendam; quod vbi fenferunt Socij,maluerunt prafenti fauore, res ad- huc in dúbio pofitas ftabilire, quàm de ciuitate Nanhiun in- colenda fermonem ingerere. Interim Progubernatoris hor-. tatu noftri vrbanos omnes Magiftratus vifitarunr,à quibus in humanitate Sciauchini profectò fuperati funt3 vel ideo quòd Progubernatorem ita cupere intelligerent, vel fortaífe quòd Sinenfium rituum ac fermonis peritiores noftri iam feipfos fuperabant. Interim verò tium extraendis adibus locus eligitur, in aliud fanum, cui guamhiao nomen eft, ex altera fluminis sit»* vrbis a(j Occafum ripa iuífi funt fe fuáque coferre.Vrbs Xauceana XMce*nA. viiitur inter ^UQ flurmna nauigari folita, qua hie in vnum confluunt, alterttm quod Nanhiun vrbem abortu alluit; al- terum quod ex Vquam Prouincia mittitur, fpettat vrbem in Occafum. Vrbana verò mcenia &: ciuium ades in medio agro,quem flumina relinquunt,extruuntur: vnde fit, vt non nimis I
ritnr. f Ápvd Sinas Liber III. Z41 nimis latè pateant, & ad reliquas asdes agrum in altera flu- minis ripa vtrinque quasrantjex eo vero, quòd Occidua ripa frequentius habitatur, pons eft è nauigiis inter fe colligatis. Numerat ilia vrbs ad quinque familiarum millia, & ferax eft inprimis orizaeac pomorum, pifeis etiam, carnium atque olerum. verum infalubrior eft aer, ac ccelum inclementius; nam quotannis ab Odobre medio in Decembrem tertia fe- fè vel quarta pars incolarum tertiana febri corripitur, è qui- bus morbi vis muitos abripit, fuperftites autem pallore fuo periculumdiu teftantur. Nee benignius ccelum eftilludad- uenis, quàm incolis,-farpe enim, qui eò ad conficienda ne- gocia veniunt, paucis diebus conficiuntur. E REGioNE fanifupràmemorati,campuseratingens,L & habitatoribus deftitutus,neque noftris vfibus incommo- dus. Eum vt noftri peterent à Progubernatore,eiufdem Cu- riales Sociis audores fuerunt: erat enim ager è ccenobij bo- nis,atque ita in Magiftratuum poteftate. ergo poftridie, cum in fanum veniflet noftros viíitaturus, &c de fedis area colla- turus, hunc ei campum demonftrarunt, quod mire Progu- bernatori arrifit, tametíi eius templi Superiores, íncolas multa caufati íint,ne pofleífione fua exturbarentur, aut alie- nas legis prascones nimis vicinos haberent, fed eorum tergi- uerfatio parumnocuit:Progubernator enim ad Proregem li- bello retulit, Sacerdotes aduenas in fano Nanhoa commo- rari noluifle, & petere vacuum agrum è regione Xauceani fani, quod eft in agro fuburbano ab Occafu fluminis atque ciuitatis. ínterim dum refponfum expedatur, voluit Progu- bernator, vti res fine cuiufquam iniuria tranfigeretur, & à noftris ager ille emeretur tanti,quanti arbitrarentur vicorum eius regionis fuburbanas Prasfedi, quorum ea fuit maleuo» lentia,vt quod aureis odo decémve comparari poterat,odo- ginta & plures exigerent: nimirum ab impiis illis Sacrificulis corrupti, & pretij parte, quam inter fe diuiderent, promifla. Interim aduenaru Sacerdotu fama ex vrbe primores 1 Hh oaints
De Christiana Expeditione omnes euocauit, quos vrbaniorcs omnino quàm Sciauchia- nos repererunt, atque ita cum variis amicitias contraxerunt. mtíhíibc? Verumexnimioviíitantium concurfu,& fuperioribus mo- rtntur. leftiiSjCum infefti temporis dies adueniíTent, vterque in le- thalem morbum inciderunt,omni propè obfequio & ad pro- pulfandam aegritudiné auxilio deftituti.Verum cum ad mor- tem comparati de exitu ac laborum fine cogitarent,Dei pla- nè nutu ad reftituendam expeditionem apud Sinas Chri- ftianam,preter fpem referuantur, ac tandem nullo alio, niíi quod è ccelo acceperunt, malorum remedio conualefcunt, quo tempore Proregis fententia delata-eft,qua locus ille no- ftris attribuebatur: atque ita Progubernato r agrum illis tra- didit fuis diplomatis & au&oritate munitum. Deinde curn è pretérita aegritudine vires collegilTent, aedium xdificium inchoarunt, nullo profanis Ccenobitis daro pretio,quòd in eo exigendo rationis ac iuftitise limites exceífliíTent. 0 Am ac ax 'Tatrcs reuocatos auditur.ViJikator ad rem Sinicam fiabiliendam accingitur. 1 C y . __ j . Capvt secvndvm. ♦ • 1 v. ' ] " Y Amuemfa- Macaensis ColleeiiSocii,quod fuprànarraui,ac- mafpargt- v v ? i.'». . . tur Socios § ^gtreptisa P. Matthseo e Metropoli literis intellexerant, noftros Sciauchino pulfos, intra biduum ttriduúmve adfu- turos, atque ita vt tot fatigatos moleftiis acc laboribus, reli- giose recrearent,cubicula ledtófque ipfos imftruxerant,& eos in diem preftolabantur. repertus eft tameni ex omni nume- ro Sacerdos vnus P. Ferdinandus Martinez Luíitanus, vir conftanti fan&imonix fama, & qui rem Sinicam peculiari amore comple&ebatur, ac Socios eius vinca: cultores, qui- bus pòterat modis adiuuabat.Is conftanter afíeuerabat(quic- quid alij dicerent autfentirent deSociis Sciauchino pulfis) fieri non poílè, vt Amacaum illi reuerterentur; quin etiam, ■ 0 • P.Fran f
Apvd Sinas Liber III. 2.43 P.Francifco fcifcitanti caufam, cur no aduenirent,refpondit: Itáne cuetiam cum reliquis incredulus eife vis? P.Matthxum nunc quidem mini. ;nè videbitis,quare ilupore interrogantem aftecic, nihil iam dubium,quin ille certi aliquid diuinitus di- dicilTet. Svperi or vt earn rem elucidaret, famulum domefti- famuli mit. ■ HrSciau- cum cum literis miiir: qui noftris prius Sciauchini fuerat L mulams. is in Metropolim , imò Sciauchinum vfque con- uefltgatum ceílit,nec de Patribus aliud ícire potuit,quàm à Prorege pul- de Soc"s- ios Metropolim versus nauigafle.Nec toto itinerc quicquam aliud inueftigans eft aíTecutus, atque ita re infeiba repetit Amacaum: ea res fufpenfos Patres reddere incoepit, veritos ne quid iis illatum mali vel cafu vel maleuolentia fuiilet. Ergo alium folertiorem mittunt, iubéntque ne Amacaum redeat,nili cum ipiis Patribusautcertis nunciis. Is cum Sciauchinum quoque appuliftet, nihil aliud potuit expifca- ri. Cum itaque follicitè vbique & ab omnibus exquireret, fortè aut potius Dei nutu incidit in ilium ipfum nauarchum, qui pulfos in metropolim & reuocatos Sciauchinum,ac dev- inde Xauceum vexerat. Is non folum certa de Sociis retulit, fed quas acceperat literas à Patribus mittendas Amacaum il- li tradidit,quibus acceptis voti compos,eò,vnde venerat, eft reuerfus. • ^ Amacaenses vbi per literas intellexerunt,Socios no- ua: ftationi apud Sinas efle reftitutos,in gratulationes & gra- tiamm a&iones fefe effuderunt. Viíitator porro percertum vijltatorSo- hominempaternisliterisSociosfolatus,eosad nouoslabo- res nouis animis inflammauit, monuitque , vti omnino quijita.fiia- quolibet poíTent modo fuam alibi ftationem ftabilirent, ne- tM' que illam intermitterent, cuius iam in Europam fama ad , Pontificem Maximum,& Hifpaniae Regem,ac reliquum or- bem Chriftianum nauigarat, quorum omnium expe&atio- ne oportebat,quatenus fieri poífet,minimè fallere: fibi enim videriexDiuinarumrerumconfuetudine poft Sciauchinos Hh 2. labo e—
nut. 2.44 De Christiana Expeditione labores ac fterilitatem, quietem inpofterum & copiam fuc- ceftura. e. vifitator N o N ita multo pòft,Viíitator nofter,ad Socioru auxilium Socios attxt-. r 1 t liares dejit- adolefcentes duos in icholis noftris Amacaenfibus educatos, magna eorum voluntate íubmiíit. Nomen vni Sebaftianus Fernandus,qui etiamnum fuperftes eft; alteri Francifcus j^fviartinez, de cuius felici exitu propè in caufa fidei pluribus ^Mnfrà.Ij pòft paululum in Sociorum numerum cooptati, pro- bations annos & exercida in vrbe Xauceana Sineniium Re- ligioforum in Societate noftra primitiae, peregerunt. Ab his adiuti noftri deinde ftrenuè, multíque labores exantlati, vti fequens narrado docebit. Idem Vifitator Sacerdotes Euro- paeos ex India duos exciuit,Lufitanum vtrumque, qui Ama-- cai Sineniium chara&erum ftudiis intend, aqux motum, id eft, diuinae dementia: Sinenfi rei fauentis anuam propitiam prxftolarentur,hi deinde poft annos aliquot: in fuam meflem ingreífi, ftrenuè defudarunt, quos opportumiore loco nomi- nabo.Rem vero familiarem ide V ifttator ea lliberaJitate laxa- uit,vt ad res neceflarias iam nihil noftris deeife videretur.In- terea Patres aedificio extruedo inftabant, ob incommoda, qux in fano patiebantur,opus vrgebant.verum ne darent ob- loquendi caufam, aut occafionem Magiftracibus prxberent, in xdibus noftris conuiuia inftruendi, quod in reliquis cce- nobiis folent fa£dtare,ideo in hac extruenda ab altera conti- gnadone abftinuerunt,& fcrè ad Sinarum morem xdificium compofuerunt:xdem tamen xdibus contiguam maiorem &C meliorem in formam redegerunt; fperabant enim fe plures iftic Neophytos breui confcripturos. Ab Interprete quoque domi retinédo abftinuerunt,quod ab iis param fideliter So- cij obferuarentur,&: foras deferrentur, à qubus etiam nego- da omnia docuerat vfus perturbari. - His aliifque fimilibus,qux prxteritorun vfus docuerat, aptius concinnatis, breui Patres eò deuenrunt, vt nihil è Sciauchino difceflu perdidifle^nultum etian fe lucratos eife gaude
APVD Sinas LIBER III. 5.4^ gauderent. Qua in re viderunt pretéritos labores ac mole- ltias à Deo ipfo ad maiorem no minis fui gloriam, expedi- tionis Chriiiiane bonum eife procuratas. Interim Vilitator nofter fefe ad Iaponenfem nauigationem, vnà cum Legatis Iaponiis reducibus ex Europa accingebat:nam Chriftiana res ibi perturbara,ex Imperatoris perfecutione, preientiam illius exigcbatús enim Imperator, Cambaco dicebatur, concepta in r rem Chriftianam,&inde in noftros indignatione, tota Iapo- nia omnes profcribebat, ereptis edibus , dirutis templis, fure bat; que omnia inlaponiam Viíitatorem euocabánt. Amacaeníi difcedens Collegio prefecit P. Eduardum, eò maximè quòd rerum Sineniium vfu valeret, earn miiTio- nem, cuius adhuc iis temporibus gubcrnatio ad Amacaen- fem Redorem pertinebat, aptè gubernare, deque neccfia- riis prouidere, vel earn promouere pre ceteris vnWpóífe vi- debatur. Nobilà ^MagiJiratujfiliujyChiatúsò fe P, éMatthà dijcipulum profitetur, 0* cum eo in nji - cinamyrbem dPatre excurritur. ' ' 0 » * * . • , Capvt tertivm, > * • ' " ' . ** ' ? ' ' I * Hivtaisò fepcinfranominandus,filiuscratvnius è fecundo Magiftratuum ordine, !«<«*/«* vocant,è ci- uitate Suceu oriundus, & ipfe quoque literatus: eius parens non fola dignitate Celebris fuit, fed etiam quòd in Dodo- rum examine inter trecentos , qui renunciari folent tertio quoque anno, primum locum tenuiifet, quod in hoc regno non honorem folum affert,fed magnam etiam in Republica dignitatem. Is deinde ingenij bonitate ac vite integritate ad fummam inter totius regni Literatos peruenit opinione,eiuf- que libri ab omnibus non fine admiratione legebantur. Hie H h 1 eius
14 6 De Christiana Expedi ti one cius filius, de quo agimus, cxteros quoque fratres fuos inge- Nobiiit pit- nio fuperabat, ac íi ftudiorum curfum conftanter tenuif- d*™JfrUte. fct, nihil dubium, quin fumma omnia fuiflet confecutus,fed rati cuiufda jn ipfo iuuentutis flore, cum iam patrium fraenum morte íl- Tt'coãó'fà- ^US excuíiíTet, impiis contubcrniis diílblutus, in varia fe vi- trimonio aã tiorum pracipitia coniecit, atque inter cartcros animi mor- frtigí rcdit. ^os ^ Alchimiftica infania correptus ,patriam hatreditatem fanè opimam, ignibus ipíls, quibus conflandas opes fpera- bat, abfumendam dedit, atque ita inopiam in patria non fe- rens, vnà cum coniuge,ac feruis vagari toro regno coepitjpa- rentis amicos quaquauerfus inuifurus; à quibus grata illius memoria inductis munera colligebat: ahj quoque , vt ab amicis Magiftratibus, quod fperabant, illiu» fauore, impe- trarent, largitionibus eum fo.llicitabant, & inópia, qua ferè pudorem excutit, illum ab iis íiPfcipiendis minimè deterre- bat. Hie vita fuftinenda modus apud Sinas ;a nonnullis ad- hibetur, non ílnc iuris ac iuftitia detrimento.. Profectvs igitur Sciauchinum acH Proregem & Lin-fi-tau: amicu. illum,huncciuem fuum,fummos vtrum- que Magiftratus,verum ab iis frigidè exceptus eft. Sciauchi- ni igitur primum in noftros incidit, fed cum iis temporibus de noftris pellendis ageretur,minus frequens congrefíus fuit. Verum audito eos nunc Xaucei fedem fixiíTe, ad eos in fa- num, quod dixi,fe contuIit,& Progubernatoris fauore in eo- dem ccenobio cellam vnam impetrauit,vt commodius cum Sociis veríaretur,. vir mbilis Qv o d a m igitur die folemni apparatu, è Sinenfi con- confuetudi- fuetudine,&: donis pretioíls inftru&us, ad P. Matthaeum eo liris condlio acceífit,vt eum pátrio ritu eligeret in Magiftrum. Id varias difeí• ita fieri folet, vt libro primo, cum de ritibus ageremus, di- &er- «fturn eft; die infequenti in cellam fuam inuitatum epulo ex- cepit, nec quiequam horum reiicere Patri fuit integrum, ne ipfum quidem munus, quod è ferieis ferè pannis conftabgt, verum fllud Europais rebus egregiè compéfatum. Ideo, ne arbitra
Apvd Sinas Liber. IIL 147 arbitrarctur Socios cupiditate illedos ad homines docendos accedere, primaeius vota,tametíi fub initium fedulò oc- cultaric, in Alchimiam ferebantur. Haec enim opinio argen- ti conflandi, de Sociis nondum erat penitus ex animis homi- » num excuíTajille verò ex quotidiano cum noftris vfu,ab hoc errore feniim liberatus, ad fublimiores fcientias animum applicuit &: vtiliores. Ab Arichmetica fumpfit initium, qua: Arithmetic Sinenfem longè fuperat facilitate ac methodo J nam ilia tota f* confiftit in ligneo quodam inftrumento, in quo globuli filis fiftat. xreis per ordinem indudi, hue illúcve ad conficiendos nú- meros permutantur. quae res tametii re vera certa eft, errori tamen facilè obnoxia, &: ad paucas latiffima: fcientiae fpecies coar data. Audiuit deinde Chriftophori Clauij fphaeram, & * Euclidis elementa, quae dumtaxat primo libro continentur. fub finem, fciothericas figuras pingere ad horarum diferi- mina propè omnis generis didicit,& ratione rerum altitu di- nes , ex Geometricis praeceptismetiendifibicomparauit.Et \ quoniam,vt dixi, valebat ingenio in feribendo erat exer- citaras, haec omnia in Commétarios polito íermone retulit, quos cum Magiftratibus amicis fuis oftenderet,vix credi po- teft,quantam vel iibi, vel Sociis,à quibus fe omnia haufilTe ^íais fatebatur, opinionem deinde compararit, quae enim didi- per Mathe- cerat, nouitate fua Sinas omnes in ftuporem rapiebant,vnde m*"cas d'f~ r j r a r it i rr % % i cipltna* opt» iple diíccndò latiari nullo modo poíic videbatur: nam dies nionem con- nodéíque audita repetebat, aut commentaries fuos figuris Mathematicis ita politè exornabat, vt Europaeis non eflfent Vila in parte inferiores. Inftrumenta quoque varia iple con- feeit, fphaeras, aftrolabia, quadrantes, magnetis pixides,fcio- thericas machinas,& alia eiufmodi magna cum venuftate; nec operi materia cedebat, nam ligneis aereífque minimè contentus, argentea plura confecit. V e r v m hunc omnem laborem à P.Matthaeo non ma- le còllocatum,docuit poftea euentus: feiebatur enim à mul- tis cum virum nobilem, qui caeterorum magifterium affe- ' • ■ . daret, J \ r
Z4$ De Christiana Expeditione âaret, difcipulum aduena: Sacerdotis eífe&um, maximè quòd ipfe res Europaeas omnes,fiue legem, fiue fcientias ce- lebrarei, necXauceifolum regni propè Sinenfis in angulo, fed quocumque eum fortuna vagum deferebat, nullum lis de rebus loquendi, nullum laudandi finem faciebat. re chri_ A d rem porro Chriftianam quod attinet, quò maximè tftuna in ft i- noftri collineabant, nullo non die de ca tra&abatur, verum suttur. vt mei^s faceret, le&iones profana: per dies aliquot foe- runt intermifíàe, quibus eo volente ex profeiTo de iis adtita- tum. Etvtvideas, quàm íeriò Sina: reseas tra&ent, operae- pretium eft audire quod fequitur. Retulerait in commenta- riumquidquid fuperioribus colloquiis comtra legem Chri- ftianam dubij occurrerat, & vacua ad exfctribendas refpon- fiones fpatia omiierat, idque ita appoíitè,vtP. Matthaeus iure ftupuerit; iis enim commentariis, praecipuae Theologo- rum diflicultates ac nodi ftringebantur: verum ftupor reci- procusfoit:namvbi dilTolutosnodosfuos omnes vidit,è quibus quofdam ne folui quidem pofle putauerar,dubitabat quid magis admiraretur, an in rebus difficillimis refponfo- rumfirmitatem, aneorundem claritatem. Ergo conui&us, viri neb His veritati turn quidem manus dedit. fed in Chrifti gregem, dffirtur* optabat, admiflus non f uitrideo quòd legitima coniu- ge mortua, pellicem induxiífet,quam & dimittere, quòd fi- liis careret, & connubio fibi iungere, quòd iimpar e/íèt fan- ' guine, omnino recufaret. Ergo dilatus eft teius Baptifmus, dum quantum lucis ad cognofcendam verittatem habuerat, tantum virium ad ample&endam haberet. fed non foblatus tamen,nam poft annos aliquot, cum duos ex ea filios fofce- piifet, non dubitauit foecunditatem fanguini praponere, &: filiorum foorum matrem legitimam coniugem appellate. h'rifaum H viv s nouidifcipuliopera,ar&amcummilitariquo- cum viris dam Praefe&o è fommis ,Pimpitau Sina: vocant,Socij neceifi- primants tudinem contraxerunt, nec non cum Xauceanae regiõnis iontrahunt. r \ 1 ni Oubcrnatore3ciue fuo,qui recens aauenerat, Eanaern cum v eius
Apvd Sinas Liber lit*. 145 eius AíTeíToribuSj&proprio vrbis Gubernatore inchoarunt. Sed & vrbanos fines egreifi,cum Nanhiuno item Guberna- tore , quem ipfe olim domeftici Ludimagiftrum habuerat, familiaricatem inierunt, quibus maximè patronis res noftrae profperx crefcebant, aduerfx protegebantur. Vrbs eft vi- cina , cui nomen tnte. Eius Gubernator prx ceteris amicus noftris efte voluir. Quoties eum in Regionis Metropolim venire contingebat, magno apparatu &: longo fatellitio ex more Magiftratuum vifendus ad noftros accedebat, & fx- pius vein fiiam dicionemexcurrerent,qux triduoquatridufi- que aberat, humanilfimè inuitauit. Verum caufabantur no- ftri Proregis in 110s parum propenfi voluntatem, cuius au- doritate in Xauceanos fines fele receperant. Eoigicur Pro- uinciam regente, non videri fibi pedem inde efterendum, fed tamen vicit importunitas, vbi fefe ncceifitati adiunxit. Nam folito vrbanius cum ad noftros acccifilfet, inftitit vti faltem ad parentem luum, qui duos fupra feptuaginta xtatis annos numerabat, vifendum inftruendfimque nauigare ne grauarentur. V t verò perfuaderet, rem addidit fane admirandam, &: PrufiHh in qua electionis diuinx vis ad ftuporem colligi poteft. Nam huic feni,cum pucr eifet,conie&ator quidam dixerat, fe cum ad fexagefimum xtatis annum perueniret,vxorem aliam du- durum:anno verò feptuagefimofecundo, ei aduenam quen- dam occurfurum,in quo fita clfet felicitas eius vniuerfa. Vna igitur vxore contentus vixerat ad annum vfque fexagefi- mum. defunda igitur vxore, fecundas nuptias iniit, & vnà cum filio vrbem gubernaturo in hasregiones, vbideuenit, ipfo videlicet anno feptuagefimofecundo, aduenx Sacerdo- tis famam ita fenfit celebrari, nihil vt dubitarit ilium ipfum eife, qui à coniedatore prxdictus in manibus fuis haberet fortes fuas.Ideo filio etiam atque etiam commendarat,vti ef- ficeret omnino, ne ad fe Saccrdos aduena venire grauaretur, quoniam ipfe non per xtatem folum,fed per regni leges, quo Ii tempore
. ijo De Christiana Expeditione tempore filius gubernabat, intra iplius palatij fines claudc- batur, de quo memoriam appello eorum, qua: primo libro leguntur.. p.Matthsta H i c P. Matthxus nihil vltrà reddendum ratus, in Do- u,cútis fene m,no exultauit, oblatam íibi occafionem fenem illum for- Xumpima- taile ad Chriílum aggregandi. Cum igitur annuiíTet, prxire riu in chri- voluit interim Gubernator, nediucius cupidum parentem tZit. expeclatione fufpenderet. Inde ornatiífimum nauigium ex- pedit,quali Magiílratus vehi folent, ad Patrem noftrum ex- cipiendum, vnà cum neceflariis ad iter fum ptibus. adiunxit è noílris fibi vnum, ôc ipfe quoque Chiutaisò eíl comitarus, ne incoepta cum Magiftro iludia intermitteiret. Excepti funt in idolorum fano in cellulis, in eum finem pra'paratis, con- currente ad fpe£taculum ciuitate propè vniuerfa. Ibidem maiore apparatu quàm Xaucei, nam hxc ent proprix ditio- nis fedes, noliri ab eo vifitati, ac epulo íoiemniter excepti, poílridie vifitationis oíficium P. Matthxus rependit in vr- bani Gubernatoris palatio. Ibi in fenem incidit venerabilem illum atque perhumanum,a quo noíler exctptus eíl,vt è cce- lo ad foelicitatem fuam lapfus, neque palato intra triduum egredi permiíit,quo tempore,cum ad rem vtntum efiet,vati- cinium videlicet conie£latoris,ita refpondit ioíler:Si quidem ille quiequam auguratus eífet, id Deo fcilicet infpirante de fanótiífima lege noílra didlum videri, quamvteuulgaret ipfe ex alio terrarum orbe nauigarat. Quamobrem eam, fi vellet ample«Sli,nullam aliam foelicitatem huic efle parem. Et quo- niam fenex cupidum íe illius audiendx prxfetulit, exponere coepit Chriftianx legis arcana,qua re ita captus eft,vt faluta- ribus aquis elui extemplò potuilfet, fi eius voluntati obíe- cundare licitè noílri potuiflent. Verum quod ille fenex tunc omifit, alias nunquam recuperauit, nan annos deinde natus ocloginta in Nanchinenfi Prouinci. apud fuos ex- tremum fine baptifino diem claufit.Quanqiam narratur eo tempore Deum inuocaíTe,& xrearn icuculan Ghriíli Serua- ' ' toris,
Ap«vd Sinas Liber IIL aji toris, quam à Patre acceperat, cordi admouiíTe. Faxit Deus, vti qux audiuerat in his anguftiis, gratia eius adiuuante pro- deife potuerint. V, I a m dies aliquot in vrbe fubftiterat, cum eum Guber- m^pat!la nator animicaufa adcauernam amceniflimam fpedandam fauores erg* declucere voluit. Ea intra vrbis fines fita eft, & vo- catur, quam fama celebrát , necimmeritò. Res eft nata, iion fada, medio in monte aqua plena, quse ibi fcaturit, abeft enim à flumine leucam vnain , & pifce abundat. In eum locum vbi perueniflent, deuenit quoque fecundus vr- bis Nanhiunse AftciTor,fed noua dignitate audus: nam Pro- uincialis Vifitatoris nomine de vniuerfa regione ilia inquire- bat.Quare Gubernator eum folemniter excepit epulo, quod in auroram vfque protradum eft,non fine cantu, & choreis, imo & comoedia, qua; cum ipfo conuiuio finem accepit. Die porro infequenti, cum eo ipfo Prouifitatore Xauceum repe- tiit, nauigio illius exceptus. His maximè Magiftratuumfauoribus res noftrse cre- fcebant, nec vllus è Sciauchinis Magiftratibus hue aduenie- bat, qui non Patres putaret fibi vifitandos, quos inter maxi- mè mouit admirationem quintus Proregis filius, & eiufdem nepos, qui iliac tranfiêre cum numerofo militum comitatu. Ij a'b vrbanis Magiftratibus officiosè falutati, exfeendere ad vrbanitatem referendam neglexerunt, & tamen cum vni- uerfo fuo apparatu, magnifque muneribus ad vifendos no- ftros exfeenderunt. Quo maximè fadum eft, vt Xauceani dues intelligerent, noftros inde dimilfos non pulfos, quos viderent ab iplis Magiftratibus & Prore- gia família tanta ambitione coli & humanitate vifitari. I i z Prmte
ift De Christiana Expeditione Primus in Xauceana labor, & P. Eduarda 'P^Sioris in earn . CAPVT QVARtyM, # [fpjf E r eos dies quieta: res noftrx hadenus fuerant, be- neuolentia potiifimum Gubernatoris noui, qui adni- tente familiari noftro Chiutaisò edictum fcripferat fanè gra- ue, quo fe noftrorum Patronum ac dereiiforem euulgabat. hoc edictum fupra limcn voluit legendum exponi. Vcrum earn quietem noluit Deus eíle diuturnami, vt hxc nafcens Eccleiia laboribus fatigata radices ageret aJtiores: accidit Almeida enim per eos dies P. Almeidam Socium grauiter ac pericu- Tt I;"*"?. l°s^ cum asgritudine conflidari, adeò vt P. Matthxo vifum fuerit eum Amacaum, alteri è fratribus noftris commenda- tum remittere, atque ten tare, ecquod in medicis pharmacis, ac cibis noftratibus, quorum prxiidio carebat, remedium iaueniret, quo dimiffo etiam tentare voluit, an coníèntien- te Gubernatore poflet folitudini fax fubienire, alio focio cuocato, turn vti per otium liceret xgro vaetudinem, viréf- que colligere, turn & maximè, vt tertium in regnum immit- teret. defignabat enim iam alteram alibi fedem, vt fecurio- rem noftrorum redderet ftationem, dum in vnius domici- Hj fortuna, non tota hxc expedido coníifteret > earn ad rem amicum difcipulum adhibuit, vt íi quando commodam cum eo loquendi occafionem fuiflet nadus, id à Guberna- - core impetraret. Vi xdvm abieratxger Socius, cumcccetibi procella è Xauceanis prima defxuiit. nam cum P. Matthxus ciuium animos eo igne, quem Chriftus miiit in terras, vellet accen- dere, ftatuit fub anni redeuntis initium è Sinenfium fafto- rutn ratione, aliquid noui per feftos populo dies proponere. Iconem habebat eximiam ex Hifpania noua dono miftam, de i T ' I
Apvd Sinas Liber III. 2-55 de qua fuprà, ea domeftici facellí anguftiis hadenus clauia, nondum populo patuerat vniuerfo. Ergo in xdc facra fiupcr aram imaginibus, iucernis, ac cereis exornacam expofuit, qux res vel pie admodu, vel cum voluptate vifebatur, quod vbi in vulgus euulgatum eft, concurfus vndique fieri coepti fpedatoribus fimul & admiratoribus. Verum hanc feftiuam Nona lapida. ingratavicinia alacritate malè remunerataeft. nam nodur- nis horis frequenti lapidatione tectum omne confregerunt: deftuiit, inde fefe in vicum abdentes tenebrís cedi tamdiu latebant, donee egrelli ad impediendam iniuria noftri, nemine com- parente, feíe recepiflent, turn enim intermifiam lapidatio- nemacrius repetebant. Vnde famuli domeftici, exploratis iam latebris ad cos fugandos irruerunt, fed multitudine ob- rutosin medium iniilientium globum compingentes male muldarunt: veftes ctiam nonnullis eripuerunt, noftri porro clamoribus cxciti auxiliares aduenerant, fed fuga matura vix à fe iniuriam propulfarunt. I d cum familiaris nofter Chiutaisò didiciflet, omnino iu~ dicauit Gubernatorem admonendum: verum quoniam Pa- tri in votis erat Socium euocare ,noluit fimul duabus poftu- lationibus Gubernatorem fatigari, ne alteram altera impe- diret, euicit tamen amici fententia, cui neceftarium omnino videbatur, in hac infolentia futurarum exempla prxfocare: quotidianam alioqui fore iniuriam,& ferè grauiorem. Die igitur infequenti Gubernatorem conuenit, eique Gubeynaton narrauit, fe per eos dies apud noftros commorari, quod ideo dicebat, vt ad fe vifitandum Gubernatorem domum noftrá flora*. euocaret, vbi commodior efiet de vtroque negotio tradan- di locus, nec fpe fua lufus eftmambreui ad nos venit fami- liarem noftrum inuifurus. Scifcitanti porro Gubernatori ex noftris, qui res fux fe hfberent, amicus nofter iniuriam fu- periorem exaggerans, retulit, addiditque P. Matthxum hac iniuria folicitatum, noluiife tamen confcium fieri Guberna- torem, fed in animo fuifife cam rem tacito filentio conco- i ; Ii j quem \
2.J4 1^E Christiana Expeditione quere. Ad haec Gubernator tantifper obmutuit. Excandue- rat cnim in iniurias auctores acrius, quàm credi poifit. Ybi verò acceriitos fâmulos faucios omnes confpexit, furorem ctiam duplicauit. Ergo edibto propofito vicorum PrasfeiStos ííbi fifti inillt.Ex iis quxrit,ecquis adeò contumeliofus in ad- uenas fuerit,quos fub patrocinio fuo efle non nefcirent.Cum ncgarent id íibi conftare, parum abfuit,quin eo ipfò in loco vapularcnt.Verum contumelioiis verbis exceptos, &: catenis ferreis in collum ex more iniebtis, miiit ad eos quasrendos, qui earn iniuriam intuliíTent, quos in fuum Tribunal nulla interpofita mora fibi fifterent puniendos. - His ica compofitis quasfiit, alter Socius e:x xgritudine vi- res collegiíTet, necne. Hie quoque P. Matth;ai diícipulus de Socio euocando occafionem arripuit •> refpondit igitur eum alib ad meliores medicos tte. pharmaca confugiiTe: Patrem verb Matthaeum efl'e folitudine fua folito triftiorem, optafle quidem in eius locum alium comitem euocare, fed pro fua in eum obferuantia iniuifu eius idfacere refugifle, cui poftu- lationi Gubernator non modo non repugmuit, fed oiten- dit etiam gratum fibi fore, fi alium euocaret. S e d ad vicorum excubitores redeamus,quos Guberna- toris mandatum mirè anxios habebatmon ignorabant enim importunos illos lapidatores primorum eius regionis trans flumen efife fiíios,à quibus minas iam exieranit,fi filios prode- rent, lore vt alias iniuriam vindicarent.Vrge:batalia ex parte Gubernatoris metus: certum enim erat, fe ffadi poenam nifi Dm> alole- veros aubtores adducerent, fubituros. Interim è domefticis ydltoribm ^amu^s duo infcio Patre noftro domo egreífi,in fluminis ri- cuftuntur. pa ad ponte nefcio quorfum prasftolabantu:, cum ecce tibi duo ex nocturnis lapidatoribus adolefcentes in eorum ma- nus inciderunt, quos probè agnitos iniebta manu ad excu- bitores anxios adduxerunt,Gubernatori fiftendos.qua re ipfi lastiores ( nam inuidiam fabti minimè fuftinebant) quàm adolefcentum parentes , à quibus nihil dubium erat fe- rcnda
Apvd Sinas Liber III. * y j renda eíTe fupplicia, & reliquos tormentorum acerbitate prodendos.Ergo cum aliud nullum prçíldium pracfentius curreret, ad P.Matthaeum nodurnis horis magnaanimi de- cmm-. millione fefe contulerunt,adolefcentiam caufati,filiis fuis ve- niam precabantur,& ne vltrà pergeret,inftabant.P.Mattharas pollquam de iniuria modeílè quellus elfet, addidit omnino fibi in animo non fuiile quemquam prodere,vel pccnam exi- gere; fed alia via id ad Gubernatorem peruenille, nequele confcio fâmulos domo egrelTos,vel audore adolefcentes ad pontem captos,& inquirentibus traditos,procurarent vti to- ta res fopiretur, le quoque non adorem, fed,íi opus elfet,in- terceíTorem fore.Gratiis officiosè reddicis effeccrunt,vti ex- cubitores in Tribunal redirenc diduri, au(Stores fadi nodur- nis tenebris ita iniuriam texiífe, vti à nemine fuerit deprehe- fa. Ad ha:c ira incenfus Gubernator, exiis alterum atrociter iuifit verberari, alteram in carcerem retrudi, è quo egredi nulla fpes eíTet,niíi proditis audoribus, quod vrgente malo tandem pradliterunt,duobus, quos audores fuiile conftabat, extemplò nominatis.Qua re obftupuerunt omnes, & in fuga falutem quscllcrunt hinc inde dilapii. Interim eorum paren- tes domum noftramfrequentes ventitabant, Patrem Mat- ^Umentla^n thseum vrgentes,vti opem rebus iam deíperatis afferret,quod libens praerftitit, vel relígiofa profeifione indudus,vel vti in animum inducerent Ethnici,ad quos ea res perueniret, legem Chriftianam non iniuriam rependere,fed etiam iis, quibus acceperunt,ii opus fuerit,folere prodelTe. Elfecit igitur apud familiarem difcipulum fuum,vti fuo nomine fcripta fchedu- la Gubernatorem ad clementiam inclinaret.ipfe verò fecun- do ac tertiò in Tribunal abiit pcenam deprecaturus,quod de- nique licèt xgrè,impetrauit,fed cdiiStum priore grauius pro- pofuit,quo edido poll rem enarratam vti contigerat, fcuerè interdixit,ne ea res à quoquam inexemplum traheretur, fore quippe,li quid alius eiufmodi auderet, vt in nullius intercef- lione prxiidium repcriret. Porro
iyó De Christiana Expeditione Porro audito Amacai,facultatem nouo comiti datam, ca Collegij Redor pro fe vti voluit,non vt perpetuus eífet P. Matthaú comes, fedhuius expeditionis hac occaíione Vili- tator,quod pradfitit nullo prohibente,magno vtrimque fola- tio,nec inferiore rei Chriltianx bono. Eo reuerfo, tametfi P. Almeida iam à febre liber nondum tutò conualuiífet, tamen tantus erat eius ardor ac defiderium intermiflam ftationem repete ndi,vt importune reditum euicerit,ea fpe quòd videri poífet compos fadus ex gáudio, valetudinem, ac vires bre- uius colledurus. t ' ReftorCoIle- Verv m omitti non debet quid Amacaenfis Collegij gtj Am*cae- Re^ori in reditu acciderit: nam cum Anfamum perueniíTct, comf'reben- eavrbs dieivniusitinereabeít Amacao , de:latus eft ad Gu- ditur. bernatorem, quòd vir externus nulla Magiílratuum faculta— te, in Sinenfe regnum introiífet. Ergo comprehenditur, ac dies aliquot retinetur, donee Amacaeníes & Xauceani mo- niti vtrinque fuccurrerunt;nam P.Matthaeus ab vrbanisMa- giftratibus impetrauit publicum teflimonium,quo conftabat eum confciis Magiftratibus Xauceum venífe, &c innocuum eífcaiec obftare quiequam quin ad fuos Anacaum reuerte- retur. Ver um prius hoc feriptum quàm ptrueniífet, Ama- caenfes Magiftratus, qui Sinas Lufitanis p:rmixtos regunt, idem teftati effecerant, vti Gubernator Pitrem dimitteret; fed vt erat natura ferox,& Europçis infenfus,famulum vnum Patri comitem dedit, alios duos pro tribunali grauiter cacfos cum Satellite Xauceum remiíit,nec adduci potuit, vt Ama- caum ire íinerentur. T.iAntomm zAlmeida moritur^P.Viancifcus de Tetris ei Jiijficitur. J « C A P V T QV INTVM, Antonio Almeida fupra infirmam corporis . conftitutionem, vires è priore morbo nondum eranc
Apvd Sinas Liber III. 2.57 in integrum reftitutx: ergo menfe Odobri in xgritudincm recidit ita fubitam &c grauem, vt eius in Collegium Ama- caenfe remittendi eripuerit facultatem. Itaque intra odi-tur- duum decimofexto Kalendas Nouembris diem clauiit ex- tremum, in cuius operarij ludu meipfum, commemorata breuiter Viri fanditate, folabor. Is crat Luíitanus è villa, cui Francafo nomen eft, 6c ad xtatis annum ferè quintum perue- nit fupra trigeiimum, quorum annorum maximam partem in Ordine noftro collocarat 5 6c quidem ab ipfo tyrocinio magnum virtutis ardorem &: exemplum prxfetulit. quo fa- ctum eft,vt magna eflet vulgo apud omnes fandimonix opi- nione, 6c valeret gratia quocumque cum Superiores aman- - * - darent. E Lufitania magna ambitionc miflioncm Indicam impetrauit eo fine, vt vota fua vel agendi vel patiendi, qui- bus ardebat, expleret. Porro cum Goam perueniilet, Supe- rioribus aperuit, quanto defiderio rei Chriftianx in ardua aliqua expeditione procurandx teneretur.-arbitrabatur enim fie lautius in Collegiis haberi, & Religiofam frugalitatem delicias appellabat. nec eum iua fpes fefellit. cum enim ad hos ignes pares quoqueanimi dotes ij à quibus regebatur aduertififent, Vifitator nofter eum in fpes magnas (ita Sinen- fem expeditionem iure appello) euocauit: comitemque ad- didit P. Eduardo, qui hoc ipfo tempore Collegium Ama- caenfe moderabatur. Hac eledione fupra fpem ita recreatus eft, vt verbis ab alio nullo quàm ab ipfomet, qui ea de re no- bile ad Socios fcripíit epiftolam,exprimi aptè poíle videatur.. Sileri tamen non debet eius hac de re celebre didum: cum enim in Amacaéfi Collegio inter Socios ageretur, qua ratio- ne in Sinenfem expeditionem immittedus eflet (nam iis te- poribus anguftior erat rerum adhuc ignaris introitus) ipfe modum fuggefllt, quern ardor ipfi, ne parergus videretur,ef- fecerat. Poftulabat enim vti fe Magiftratui cuipiam in ieruu • larent, quod fanè feciflet, fi per Superiores id ei licuiflet. In excurfione verò,quam vna cum P. Ruggerio in Cechianam K k Prouin
xyS De Christiana Expeditione Prouinciam fecit,cum ea optatum finem non eftet confccu- ta, vix adduci poterat, vt libi redeundum eile perfuaderet. A Itaque obnixè petiit, vti folus in ea Prouincia remanere ii- neretur, fe rationem inuenturum , qua fecurus ibi latitaret, nec omnino egredi voluit, nil! exprefsè vrgentis obedicn- tix audoritate permotus. p Almeida Orationem &c in caftigando corpufculo afperita- fludium tern ita fedabatur, vt Superiori Temper inuigilandum eiTet, (1,-nmis. ne prudentise limites egrederetur.Quxiiitex eo Superior die quadam, ecquas preces voce recitaret, ac reperit cum fupra Sacerdotale penfum ea precum officia ero gare propè omnia, qua: in breuiario precum libello reperiiuntur, prater alia multa quotidiana: pietatis argumenta: vnede mirum eft, quid ei temporis ad ftudia fupereftet. indidunn igimr vti Sacer- dotali penfo contentus, ftudiis reliquum tempus daret, ve- rum fanda pertinácia euicit, vti ialtem qutotidianum Deipa- ra: penfum, quod ab infantil fecerat, ad EEcclefiafticam pre- cum formam pendere ne prohiberetur. E i v s omnia colloquia de Deo, deque rebus piis erant. qua in re ita erat efficax, vt non ipfe minus, quàm carteri eo audito commouerentur. Auguftilfimi Sacramcnti maximus femper fuit cultor, &£ priufquam facris initiaretur, habita fa- cultate quoties poterat diuino illo pane veicebatur,non con- tentus eo, quod ab vnoquoque Societatis regula: cxigunr. In Collegiis ab ara, in qua facrum illud animorum ferculum afteruatur, auelli non poterat, celcbranti miniftrare, erat illi in deliciis, & reliquas quotqúot poterat Miíías audiebat, ctiam cum in hoc regno commoraretur, id maximè in hac a:gritudine demonftrauit,habebat enimpro more,quoties nonnihil prscter ordinem corpufculo grauius afficeretur,fub ipfa Miifx facra, Domino fuo tenerrimum vale diccre, ac ft alias nunquam eftet facrificaturus. In hac ília jegr.itudinè repentina id facere non licuerat, quare fatis angebatur, follicitus igitur de itineris tanti viatico , id ea node qua extindus
àpve> Sinas Liber III ■ -M9 extin&us eft ardentiflimè defiderauit, fed noftris in ardibus nondum id rem pons íacmm pignus aíTeraabatur. Opuc. i_< tur erat horas matutinas ad Socij iacrificium expcdaic, .a que ita eo omnes xgri cogitationes ferebantunnunc Socium monebat, vti viaticum íibi darct, tametíi fortaíTe loquendi facilitate deftitueretur 7 quod integris illud íenílbus poitu- laftct, nunc in memoriam redigebat, licere per Dodores aurorre tcmpus itaprxuenire, vt Miila lub cius principium finiretur. Verumenimvero maluit fe illi Dominus vifendum prxbere ficuti eft, quarn in fpeculo & xnigmate , vt ita di- cam, fub exigui panis inuólucro: prius enim confedus eft, quàm reííci per nodurnas horas potuerftrquod cum ipfe ad- uerteret,omnino voluit iníolo collocari,vbi fuauiilime cum I e s v crucifixo colloquens excelftt e vita. Post fandiffimum illius exitum, in cius fcriniolo ali- quot commentarioli reperti funt propria manu icripti 5 ■ t*. ^Llmc it.fr, quos referebat quidquid per totum diem boni ac mali in animo fuo tranfadum reperiflet. Ibi praux dxmonum fug— geftiones, ibi fpirituales conceptus legebantur,vt omnia vcl Superiori, vel ei quem à Confeflionibus habebat, cum fide renunciaret. Et fanè digna res eflet ex his libellis multa vice Rcligiofx prxcepta ad aliorum bonum feligcre. Hinc quo- que conftat, quàni infatigabili ftudio luc Dei fcruus ad Wltx Luãui mii,m perfedioris apice aipiraret. Eius abientiamnoftri omnes coram. lis Socij &£ operarij ctfciideriodiu depiorarunt, fed ccrta fpe íeipfos folati, eum ad huius expeditionis Chriftianae bonum- in ccelo Sineníia negotia traftare, dolorem mitigai unt. Ad eum ex more deplorandum, amici amice iane concurrercj led iidem minimè probabant, funebri vefte noftros mcero- rem nullo tempore tcftari. Verum vbi audierunt, Religio- fos noftrates, iimul atque fefe diuinis obfequiis mancipant, pro mortuis haberi, Sc. hanc mortem, qua* vitx mcliotis eft ianua,negligere,tum demu Sine nils ingenij facilitate acquic- uerunt. EfFe
i6o De Christiana Expeditione candidati, vt folent, interim incederent , donec illi amico- rum concurfus conquieuiíTcnr. Porro quia Sinis folem- ne eft, arca pretiofa fundos honorare, fad um eft, vt ne- que o {Tenderer vilitas, neque religiofa parfimonia oftende- retur. v ,i E x eo vero, quòd facris in acdibus cadauera humari non folec,ideo quòd ab earum deinde ingreflu omnes abftinerer, neque Sinenfi ex more placeret in vicino alíquo monte no- ftris deligere fepulturam, feretrum Sinico bitumine illitum domi eò vfque afíeruatum, donec ftatueretur quid in ea re de^Fctrk'p. RcòtorAmacaeníisfierivellet.QuivbiauidiuitfelicemSo- Aimeidt. cij traníitum, extemplò P. Francifcum de Petris priori fere fubfiituttur. pcr omnja Hmillimum, niíi quòd viribus íuiperaret, demor- tuo fubfticuit.Nec facultas ad eum immitt(cndum,vel expe- data vel pctita.Nam in id tempus incidit, iin quo animis oc- cupatis, nemo repugnauit. Prorex enim illle noftrorum ex~ pulfor,per eos dies Xauceo traníibat, in atuíam ad maiorem dignitatem euocatus.Eum P.Matchxus iniuifens Socium ad- hibuit qui recèns venerat,& in confpedu ciuitatis vniueríse. Cum haec fierent,vulgo creditum eft, Socium quoque Pro- regi notum,quòd eum vnà viíitaret. Prorex P.Matthaeum excepit perhumanè, & amicè quaríiitjVt fe Xaucei haberet, & quid eflet caufae, cur in ce- lebri fano Nanhoa commorari minimè arriíiíTet ? Editis quoque ab íe voluminibus eum donault in oculis ciuitatis vniuerfàe: qua: omnia adrem Chriftianaim promouendam s . non parum valuerunt.eò enim Magiftratuiiim amicitia à no- aujuinenfii bis vbique refertur.Hunc Proregem amic.i largitionibus cac- officio detur- terífque malis artibus altius euexerant: verum proditse tan- atur' dem à Prouinciali Viíitatore illius multíplices iniuriae, me- dio in itinere monitus eft, fefe omni officio exturbatum, & quadraginta millibus aureorum perfoíuendis serario Régio muldatum,quibus publica latrocinia compenfaret,atque ita in fifcum omnia, quae fecum deferebat,redegerunt, ac ipíe . eiúfquc
Apvo Sinas Liber III. z6i emfque filij ad extremam inopiam deuenerunt. Sed nequc hie ftetit vltrix Dei manus.nam hoc ipfo tempore fee dum il- li vlcus erupit, cui actas iam in extremam fenc&utem incli- nara fuccubuit,& in extremo agone cum morte conrli&ans, aquae fcyphum petiit, nec à filiis aut feruis in diripienda do- ex* meftica iiipelleftili occupatis, impetrauit. atque ita his ver- tembiiu. bis eiulans,labores,labores,expirauit.qua morte Deus etiam in hac vita turn caeteras iniurias, turn feruorum fuorum vi- detur vindicafle,in quorum aedibus multa daemonum fimu- lacra collocauit, & inferipcionem in faxo incidit, qua con- ftat huius aedis origo, & quid ipfe de ea ftatuiffet: nec pro- cul ab ea ipfe iibi fanum extrui fecit,in quo ex more ftatuam collocaret. E t quoniam iterum Sciauchini fa£ba eft mentio, dicam „ * f * /■* i . p Fewut men- quam rama cauiam expuliioms euulgarit,eam emm vix ror- íiens de no- tafle ventura faecula extinguent. narrabatur eniminíignis fabula, & pro ipfa veritate circumfertunaiunt enim noftros à Prorege euocatos, Alchimifticas regulas íxbí non efle paf- fos extorqueri, aflerentes,rem tantam minimè per vim edo- ccrirqua re Proregem indignatum fuis, eos aedibus expulifle, quod ipfi iniuriam in Prorege vocant, noftros à culpa libe— rantes.Haec & fimilia commenta plura,de Sacerdotibus Eu- ropaeis,noii incertis tantum rumoribus toto regno vagantur, fed etiam feriptis libris omni feculorum memoriae com- mendantur,& vulgo tanta vêritatis au
z6t De Christiana Expedttione _______ | - ... ■ * Invrbem Uganhiunam excurrit P. /Matíhms, &T aliquot ibi Chrtjio Aggregat. CAPVT sextvm. w • . * • • * .» j • ' .. « « * t •* -•». J. « « • • I . w' ; Negotiator N Nanhiuna vrbe negotiator.quidam c Chianímeníi Cde?Jchri- ipJilll Prouiiicia vrbe Taicho co mmor abatnr. Is Coiunhoa ftianatn vocabatur , &c familiam copiofam ad Tuas negotiationes ca- (ufcitit. pitum ferè quacjraginta fuftmebat: erac atutem inaniu Deo- ram iiniulacris addi
"Apvd Sinas Liber III. 2.65 uebat: 6C quoniam faciliserat natura; 6c mirè affabilis,do~ mefticos omnes arftc íibi deuinxerat.imbutus igitur iam Ta- lis legis noftrae myfteriis, facro fonte prarteritse vita: macu- las cxpiauic,& Iofcphus elf appcllatus. Et quoniamin ido- lorum feda profanas commentationes quibus vtitur de- currerat, fcifcitatus eft, ecquem haberet fides noftra com- mentandi modum. Quapropter eum P. Matthacus hebdo- madis primje meditationibus è libello B. P. Ignatij exercuit ita foeliciter,vt non tyro,ied veteranus videretur. Menfem vnum apud nos ha;íit,& hazrere volebat, nifi domum necef- fariis negotiis impeditus reuocaretur;abiit tandem,fed bene inftruótus,& fubinde Xauceum repetens,corum,qux audie- rat, memoriam confirmabat, Sc nouis fe inftitutionibus re- formabat. Anno Salutis fupra millefimum quingentefimum no- nagefimo fecundo,per folemnes ieiunij dies,in quos anni Si- nenfis initium inciderat,Socij munus ad amicum Chiutaiso dc more miferunt, quo ille ita affe&us fuit, vt ipfemet Xau- ceum cum alio munere venire minimè dubitarit. Hacoc- cafione vfus eft P. Matthseus, vt eò,quod iam diu ex animo cupierat, excurfionem facerct, naminvrbe hacèCanto- nienfi- Prouincia in Chiamiinenfem difcrimen eft ac telo- nium, 6c fauebat excurfioni, vrbi prseeife Progubernatorem eum,a quo Xaucei aliquando fuerat adiutus,limul etiam Io- fephi familiam Chrifto cupiebat aggregare. Voluitprxire Chiutaiso,vti Progubernatorem moneret, aliis plerifque noftros videre cupientibus aduentum fignificaret.ergo fub- fequentem deinde Iofephus, 6c alij ex itinere obuium exce-! perunt,cum adhuc ab vrbe procul abeflet. Is domi fua: iam Patri domicilium prxpararat,fed euicit Chiutaiso ideo ma- ximè, quòd in eius xdes Magiftratus Literatique libentiiis, quam ad Negotiatorem diuerterent.In Vrbem denique per- ?Ma.ttk&tu ucntum,&P.Matthxus ad Progubernatorépergit,a quo ex- cipitur perhumanè,& intimo palatio exceptus, Ioga cum co excifitur* collo
2,^4 De Christiana Expeditioke colloquia de variis rebus mifcuit. Eo ipfo die à Magiftratu repenfum Patri vifitationis ofticium, eo apparatu ac ritu, quo Magiftratus in fuis ditionibus folent vifere Literatos, ad eum excipiendum Chiutaisò folcmne conuiuium inftru- xerat. Progubernatoris exemplum fccuta eft vniuerfa: tatis maieftas, vix vt è primariis quifquam dcfuiíTe credatur, cum íingulis ofhcium P. Matthseus de more rependeret,non família folum vniuerfa, fed ad fpe&aculum vicinia tota con- currebat, & excreuit adeò concurrentium multitudo, vt eum felia geftatoria te&um, per viços geftari oportuerit, quamdiu ea eft in vrbe commoratus: ne
Apvd Sinas Liber III. z6< Religionis ingrefium diftulerunt. His acceíTerunt filij Io- íephi quatuor. Maiorem meíTem hoc nouale promittebat yfi domo diutius P. Matthaeo abeiTe licuiflet,hoc tamen oppor- tune deinde ad multa cecidit. Nam cum deinde noftri in regni viicera penetrarent, Temper in his Neophytis ad tranf- mittendum montem ilium inter duo flumina medium, fub- ftdia repererunt.Sed ad res Xauceanas intermiifa excurfione redeamus. ^ s Xavceanvs ager etiam nonnumin frugem dedit. FeruoriJe» Neophyti enim aliquot per eos dies è tyrannide inaniu Deo- rum ad Chrifti caibra confugerunt, & in eius obfequiis ma- gnum ardorem pnetulerunt,ij potiílimum, quibus apud nos i licuit commorari. certè conftat ex iis vnum verberibus à pa- rente malè mulctatum, adducitamenminimè potuifle,vt prodigiolis daemonum iimulacris, quod ante faciebat, ho- . norem cxhiberet: alij in fana ingreífi clam pedibus mani- btifque idola truncabant. Earn rem vbi refciuit P.Matthatus, feucre inhibuit,ne quid turbarum cieret/i cuius indicio pro- derctur. Sed neque hoc ad eos plane continendos fatis fuit: puerulus enim è domefticis famulis nuper Tacro fonte rena- Tuerulu* tus, idolum è fano furto fubripuit, ac domum detulir, infciis i \ • i r 1 vJt • C • /*!_• ido lu ciam •plane omnibus, led ex eo quod plagas intern iibi metueret, combunt. prarcepti nuper facti violator, cum reliqui dormitum con- ceífiíTent,in culinae fornacem ciam coniecit: verum quòd ex odorífero ligno conftarct, odore prodebatur. Ergo è fratri- bus noftris vnus, qui rem domefticam curabat, & iis horis domum luftrabat, odorem fecutus,mifellum Deum mitiori- bus in terra flammis ardere comperit, quàm quibus apud in- feros concrematur. Ea res ad Patrem delata eft, furunculus proditus/ed impunèteius enim vel aetati, vel ardori indulges Pater conniuebat,feq; refcifte diftimulabat. Alius è domefti- cis quoque famulis nondum quidem Neophytus, TedCate- chumenus tamen, cum deambulatum in vicinum montem cum aliis conceíliífet, in deferto loco fanum inuenerunt. è LI Chri / ' V
2.66 De Christiana Expeditione Aim idoii Chriftianis vaus idolum arripiens fano extulit, & ad Cate- vermibus chumenum conuerfus, Agè, ait, & Deum hunc tuum vene- • . - E n s e Iulio, node connubia, nodmrni latrones armis iUl inftrudi in xdes noftras irtupêre. Aid tumultum exci- tati Socij & famuli, arbitrati funt inernnes furunculos in Famuli & atrium irrepíiífe. Itaque incautè domum interiorem recluíe- tromlw U~ runt 5 noftrorum confpedu fugituros, & ecce nodurnis vulnerattir. deluli tenebris in médios latrones, fâmulos rati,fefe immife- r.unt,& quoniam multitudine & armis fuperiores erant,duos tréfve feruos grauiter fane fauciarunt, nec eos folum, fed P. quoque Francifcus fecuri non maxima in capite vulnus ac- cepit.Poftquam facibus acceníis vidit P. Matthams, armatse multitudini à paucis inermibus reíifti non poíTe, in interio- rem domum conatus eft fe íuófque recipere, fed non latuit res ilia prsedones, in ianuam enim haftilia tranfuerfa, ne oc- cludi poifet,iniecêre.Domus porro tota íicab aliis erat impa- rata, vt ne fuftem quidem potuerint in eotumultu reperire. Pater igitur qua potuit ingreífum tuitus, ninis potius quàm manibus ingrcíTuros arcebat, fed tamé in dtera quoque ma- nu vulnus accepit, qua re fefe mature quique in cella fuam receperunt. ergo in interiorem domum inmiíli in cellulas
Apvd Sinas Liber III. 2.67 ipfas impetum conuerterunt, fed ianuis ac feris prohibiti ex- cludebantur. ... ■ Interim adolefcens quida,qui domi noftras ftudiis in- cumbebac, in contignationem aícendit, e qua tabulas li— gna in latrones demittebat, P. porro Matthxus è feneftra in hortulum domefticum exiliens, pedem çontorfit ita graui— ter, vt in vicum egredi, & excubitores appellate minime potuerit. ex eo tamcn loco vociferari cccpit acrius, & vicinix opem implorare. Verum ipfi quoque vicini rei totius confcij cum latronibus confpirarant, &: tamen ea res latrones ter- ruit, nec minus lignorum imbres, qui in eorum capita de- pluebant : atque ita nulla re direpta dilceiferunt, & fefe in ccenobium vicini fani, è quo egreiTos quoque ferebant, re- ceperunt. > ' N o n ferenda vifa eft ea res noftris omnibus. Itaque eum, qui turn ciuitatem regebat,quartu Gubernatoris Afleftbrem matutinis horis de illata vi monuerunt. Is grauiter indigna- tus eo maximè tempore quo ipie vrbem moderabatur, aufos tur. fub vrbis moenia latrones vim meditari, cogitare coepit, qua ratione reos deprehenderet. Ex eo vero, quod vicini accur- rere ad tumultum negleXerant, ratiocinatus eft non inepte latrones ipfos è vicinia prodiifte. Aliquot igitur ex iis accer- fiuit, vnum vero qui proximus erat, tormentis fubiecit, im- punitatem fpondens, ft rem grodidiftet. Ille igitur fe ac fo- cios omnes nominauit, quos animaduerfum eft omnes efle aleatores, & nonnullos etiam fuperioris anni lapidatores. Hac rei confelTione ipfi ac parentes grandi metu correpti,ac pudore fufFufi funt. erant enim ex non ignobilibus familiis aliquot nominati. Progvbernator igitur re comperta imperauit,vti Socij reos folemni formula accufarent,quod reluctates fece- runt quidem,fed ita leuiter,vt etiam nihil eos furto fuftuliífe faterentur. Sub finem etiam accufatorij libelli Proguberna- torem rogabant, vti vel ignofceret, vel blandè mulctaret. L1 2, qua
z6S. De Christ IANA EXPEDITIONE qua in re omnino à Sineíium iudicioru confuetudine "difcre- pabant. neq; enim accufatores crimen augere folúm, fed etiã in re íimili,multa ílbi fublata mentiútur,accufationem in lu- . cro reponentes. Eo libello Progubernator magna virtutis approbatione obftupuit,fed nihilo camen minus amplius for- tafle in latrones infenfus, non ferebat viros adeò modeftos iniuriis infeftari. Ergo ad fe omnes in tribunal vindtos addu- ci iubet. nana in accufationis leuitate íociorúmque promif- iione, quam deprecatoribus parentibus dederant, fpem re- ponentes , fibi à fuga temperarant. Duotréfve quxftione torti primo tormento omnia excuílerunit. Exciderat fortè vni è latronibus, cum vim inferrent, pileius, eum noifri pri— R?i a tribii- ma delarione Progubernatori tradideruint. Ergo in iudicio Vunvir"' reorum capita omnia ad pileum excuifa funt, inuentiimque vni apprímè quadrare, Sinenfes quippe pilei anguftiores ca- piti per vim immittuntur, nec facile alieno capiti coaptan- Ex pile onus tur. ex pilco reus innotuit, atque ita millee indiçiis,&: propria titnotefcit. reorum confciTione cuncta conftabant. in reos igitur banc Latrones eo- fententiam pronunciauit, eum qui caput & facti dux fuerat demntmtur. capitali fententia damiiauit, reliquos in triremes amandari, aut inter mancipia regia cenferi imperauit, cuiuique pcenam ex culpa metiens. Reorii actio T o t a ea res Sociis moleftiflima fuit, indígenas enim ex- taniíut terorum caufa pledti ciuibus odiofum, parentes infenfos fibi feciffe periculofum, incolas trans flumen à ciuibus intra flu- men latrones appellari, ignominioium vúdebatur.Sed adhçc moleífius erat Sociis,vna cum reis per trilbunalia curfareme- \ que enim ab vno Progubernatore, fed à varus Magifkratibus , earn rem oportebat excuti, & fententiam conflrmari.Id erat torro moleftius, quòd nondum vulnera coaluiífent.hoc fo- um non cecidit importune, quòd eaex caufa Patri Sciau- chinum fuerit nauigandum, vt Xauceana fententia in Pro- tegia vrbe à fummo quodam Magiftratu comprobaretur. quod fecit ille pcrfacilè , vt confeffa, probata, & dilucida omnia
Apvd Sinas Liber HI. > aó? omniaviderentur.non ceciditinquaoa ca excuríio importa- nè, ad Neophytos illos Do&oribus fuis orbatos viiitandum, nec line fructu res fuic. tametfi enim Xauceum vencrant banda defer- multi & Amacaum etiam ad Socios inuifendos, &c feiplos in fufcepta fide ftabiliendos,reliqui tamcn maximam partem inculti í y luefcebant, infantes aliquot Neophytorum proles facro fonte originis culpam eluerunt, omnes ad fidei con- ftantiam animati, vires nouas fpirittiali folatio admixtas re- ceperunt. • S c 1 a v qv r n 1 cum elfet, Amacao fcribitur Vifitato- reni noftrum c Iaponia renauigalfe. Nam cum,vt fupra dixi, fummus Imperator noftros profcriplilfet, vifum elt rebus a Vifitatore conftitutis expcdirc vti è Iaponia fecederet, ne nouas impotenti tyranno furias excitarent/i refciret co tem- pore, quo Socios profcribebat, illuc nouos nauigare. Ergo communi Patrum confilio cedens Amacaum fe recepit. Is Xauceano cafu cognito, P.Matthato fcripfit;cupcrc fe,fi qui- dem id integrum elfet, eum variis de rebus ad cam cxpedi- tionem fpedantibus conuenire.Et fimul tentandum iudica- bat, vtrum ab Amacaenfibus Chirurgis contorto pedi, qui nondum planè fibi reftitutus erat, remedium polfet adhibe- ri, ne per vniuerfam vitam truncus claudicaret. ErgoSociis Xauceum remilfis Sciauquino breuiore vtpote via Ama- caum nauigauit. Multa ergo vtiliter lane difculla.Pedis vero malum placuit minimè irritare,cum incederet non mdecorc, ac folum inlongis itineribus morbus recrudefceret. , X a v c e v m rediit tandem , vbi reos in vinculis depre- p.AUmnw hendit, quorum parentes cum caufam agerent,nufquam ni- fi cum P.Matthxo in tribunalia concedebant, rati nullum le habere efficaciorem aduocatum, quàm eum, qui actor elle debuilfet. Inter Sinenfes Magiftratus vnus elf, qui à mifera- tione poenarum nomen accepit:is è tribunali Iudicum,qui- bus plcctenda crimina incumbunt,nomine Regina*,qua: Re- gis apud Sinas Mater eft,emittitur, &: in fingulas prouincias, LI 3 quibus Xauceum redit.
lyo De Christiana Expedition e quibus finguli aífignantur, diftributi. Horum munus in vifí- tandisreorum ergaftulis, è quibus aliquosleuiorum crimi- num reos cximunc, fententiáfque mitigant. Hinc fit, vteos Magiltracus quamdiu funt in eorum ditione venerentur &: colant. In hoc rei, cum Xauceum adueniífet, fpem fuam re- pofuerant, fed fruftra, nihil enim, adnitentibus licèt noftris, impetrarunt. Ad extremam huius fententiac confirmado- nem, folus Vifitatoris Prouincialis, qui caufas omnes poftre- mus reuidet, calculus deerat. Is igitur in Xauceanam vrbem cum veniíTet,à reis ferio trepidatum.ille quippe feptem o&ó- ve Magiftratuum fententias reuocaturus vix fperabatur. A defpcratione igitur confilium vel vindiótarm potius mutuan- tes, reorum propinqui fere ad quinquagint.a impio íacrificio, quod fimul inquodam fano idolis obtulerant, inuicem con- iurarunt,procuraturos fe vti Xauceo noftri pellerenturrquam coninrMio ac* rem accuíationem in hunc modum ado>rnarunt: Ea dice- contra Fa- bant noftros Amacao & Sciauquino erumjpentes, continua tres- cum externis regnis commercia mifcere, quod erat contra Sinarum leges, & ftatuta, feciífe híc arcem verius quàm x- dem; in ea fupra quadraginta, Amacao euocatos, velut in prtfidio habere; caufam prtbere Magiftratibus, vti indige- nt innoxij plederentur; eífe igitur & regno & vrbi pernicio- fos, féque communis boni defiderio permotos, eum mone- re ac rogare, vti pellerentur. Et vt vrbanos Magiftratus fibi conciliarent, libellum prius ad eos detuilerunt, rogantes vti fauere ne grauarentur; Vifitator enirm Prouincit fimi- lium libellorum difquifitionem folet virbanis Magiílra- - tibus commendare. Verum ex iis repertus eft nemo qui earn admiferit; cscteri etiam eos ab ea deterrebant, monitos infoelicem exitum habituram: fecundus autem Gubernato- ris collega libellum admifit, & fauorem promifit,eorum vo- ta comprobans, vt Progubernatori,quem fciebat noftroruin eífe fautorem, scgrè faceret. A b eo P.Matthtus de libello refciuit,qui vnum alterum- ve
àpvd Sinas Liber III. t~/i ve accufatorum amicum accerfens monuit, vide rent etiara atque etiam quid agerent,nondum reos extra diferimen ver- fari,nihil eíTe cur interceíTores irritarent,ne in V iíitatoris tri- bunali íefe repentè in adtores transformarent, neque enimíe facibus incenfis inuafum ita cxcutire, vt non agnouerit in- uafores. Hac legatione territi,ab incoepto deftiterunt, & ad- hibitis deprecatoribus demilliífimè veniam reis, & coram Viiltatore patrocinium precabantur. In iudicium ergo à Vi- íitatore acceríitus noíler, vt de re tota eum redderet certio- rem, ita fauit,vt etiam deprecatorum vota fuperarit: petebat enim, vt in dúbia caufa in dementia; partem inclinaret. quo audito Viíltator&: animaduerfo caufam hanc aftoribusca- rere, à quibus íibi periculum immineret, maluit vrbis pri- mores pleroíque^ui deprecatores adhibiti à reorum propin- quis fuerant,íibi demereri, quàm iuílitix rigore commouere. Pronunciauit igitur hos aleatores,fed non latrones appellan- dos,quos in poenam íingulos iuífit idtibus viginti vapulare,ac deinde liberos dimitti.qua fententia reorum propinqui exul- tarunt, rei quoque minus lxti, fed lxti tamen, quòd & poena U- mitiore plefterentur, & grauiílima latronum infamia li rentur,qux infamia xterna illos eorúmquepropinquos igno- minia erat contaminatura. Sed neque Sociis fententia difpli- cuit, qui id ferè fpe&abant, vt Ethnicis hominibus Chriftia- nx pietatis lenitas conftaret, qux non vindidbam folam dc hoitibus non repetit,íed quâ poteíb auertit. Verum ingratiili- mi mortalium, hanc pietatis Chriíbianx demoníbrationem Ethnica impietate compenfarunt. Die igitur, qui reorum liberationem eít confecutus, omni metu liberi,ad intermiíTam accufationem coniurati re- • dieruntmam mortales fupra ducentos populari tumultu bac- chantes , inconditis clamoribus V iíitatorem Prouincialem, y°u* accH- qui alia fluminis parte difeedebat, appellabant, audiri fe deJ communi bono poílulantes: cum iis ibat fecundus Guber- natoris AífcíTor, non noftrorum minus quàm Pjrogubema- toris 3era- ntorpTonuni ciatur,
~ 2.7% De Christiana Expiditione toris inimicus,qui indigne fane multitudins incentor & ill- itigator videri volebat. Provincialis porroViíitator,íiieiamfeiret,quid ab iis peteretur, neque rem indignam feret, flue reuera id temporis rem feriam tra&are nollet, à tunultuante maximè vulgo propofitam,ita refpondit:De comini bono poítulatio non erat in difcelTum meum diíferenda, fd aduenienti mox ingerenda. Atque ita eos dimifit, nec addici vnquam potuit, vti faltem libeílum acceptaret.Quantum xidoris ex repulfa ingratis, tantum exultationis domi è victoria nafeebatur. Hoc enimipfo tempore noítrifeacfua Domino commenda- bant, ab eo folo auxilium expedantes,à qiuibus in hoc maxi- mè caiu animaduerfum eft, noítros à Deo) Maximo & O pti- mo protegi, cum aduersus externos duos Religiofos indige- nt apud fuum Iudicem nihil potuerint impetrare. Hoc eodem tempore Xauceumperuienitex aulaPequi- nenfi,è fecundo Magiítratuum ordine(Simç Sciam ctu vocant) Tr*fis ritutiPrsefes rituum tribunalis. Is vrgentibus megotiis in Infulam tribumlium Hainam, ad mare Auítralc in Cantonieníi prouincia íitam, TuZn/Yn- patriam fuam impetrara ab Rege miífione nauigabat.Et ma- «ífit. ena pompa filios & coniugem reducebat. Is nefeio quo refe- rente, magna quaedam de externis Sacerdotibus audierat, ac licèt ad Viíitatores reuifendos nunquam exfcenderit, voluit tamen ad noítros diuertere, quod fecit magnis beneuolentit fignis & pretioíis muneribus inítrudus.-totum igitur cum no- ítris diem in variis collocutionibus infumpfit.Sed nihil arquè illi arrifitjVt illati de Mathefi fermones, de qua iam Pequim, fama narrante,multa inaudierat. Spoponidit igitur fe,cum in aulam ex patria rediret, P. Matthaeum in Regiam abdu£tu~ rum,vti Sineníium faítorum errores ,'quosipli nec negant, emendaret,qua re magnam quoque fibi pareret exiítima- tianem,quòd rei tantae auètor extitiífet. A d repetendum viíitationis.officium, cíim fe in eius na- uigium,quoít erat perelegans & permagnum,contuliíTet, ab eo
Apvd Sinas Liber III. *73 eo exceptus eft etiam maiori humanitate, &: in altatn node colloquia produda. Narrabat a Progubcrnatore iibi narra- tum,cos à latronibus nodu iiiuafos,faució (que propè omnes i vindida íibi temperafte, imporcunifque interceilionibus eftecifle, vti rei moreis triremium ac perpetua? íeruitutis li- berarentur.Quaex re, i pie mirum in modum legis Chriftia- nx abfolutiilimam numeris omnibus perfedionem fufpicie- bat atque commendabat. V p e r i o r è latrociniis orta noftris caufa vix in rac- dio concurfu erat, cum ecce tibi Nonis Nouembribus anno falutis humana: millefimo quingentefimo nonagefimo quarto,ex hacmortali ad immortalem vitam,vt iperamus,P. *«««#* t f* | I, • f . * 1 . . J. f Y&tlO* rrancucus de Petris euocatus,expleuit in breui tepora mul- tarnam acuta eum febris intra dies paucos fuftulit. Erat is ex agro Romano ex AbbatiaFarfa. Puerulus Roma mifliis eft ad ftudia in Romano Collegio noftro peragenda, in quo in Parthenio fodalitio teneram virtute perpetuo excrcuit. So- cietatem noftram cum peteret poft Philofophia? curriculum abfolutum,& difputationem de eiufdem Philofophia: parti- bus cum approbatione habitam & applaufu, in tyrocinium eft admiflus.eius Temper ingenium ac prudentiam domeftici iuxtà & externi íummè admirabantur.Ex Italia venit vnà cu Iaponenfibus(vt dixi) Legatis, & cum ex Iaponia proram in Sinas obuertiflet,àYiíitatoredefignatus,nihil territus Sciau- quinis tumultibus,aut firugis faciendae defperatione,veI coeli inclementia,eiúfq;,cui fufficiebatur,interim,fed potius fore- . to aut diifimulato conftanter mem in ftationem iibi deft- gnatam inftantius afpirauit. in eius locum fubrogatur. Capvt octavvm. Mm A N I M i
; 74 De Christiana Expeditione An i mi demiiliomaximc in co clucebat. Paucisdie- bus ante obitum fuum,fratrem è noftris adiutoribus ad con- ftantiam in religione retinendam adhortans, aiebat, fe vo- Vtr„ p. cem Dei Matris ad fe loquentis audiuiiTe, cuius hxc erant Vrnncifco de vcrba: Ingredtre agedum fly mei Societatem, & in ea vocatione perftwM: cúmque vultum obuertiflet confpe&urus, vnde oraculum, prxter Dei Parentis effigiem aliud fe vidiiTe nihil. Hxc ille. In hac porro letháli xgritudine hymnum magnx Matri facrum ad alteram le&icx latus appcndi iuflit, vti frc- qqentius iteraret. \ rL. Dvbitari quoq;pollenonvidetur„quinmortemdiu MortemJivi * /• . > i r \/r ** • * ~ pr&dirit. ante prçuiderit.nam aomi neicio quia lalllameti coparatuni fuerat,quod cum ille vidiflet, etiam nunc 1 fanus clarè prxdi- xit,fe minus temporis in viuis fore, quàm < quantum caro ilia durarctjquç res vf erat ipfe hilari agendi cconfuetudine à no- ftris in iocumreiicitur.porro cum nondú qçger efte inciperet, dixit illi nefcio quis,Coniumpta nuc eft caaro,& tu ctia nunc Íuperftesínegauit ille, 8c locum in quo adlliuc fruftum elfet defignauit. interim vero, aduertentibus noftris,nondu falfa- mentú plane periifte,in morbum incidit grauem,ac moritur. Sub ipfum deniq; xgritudinis initium,cum ex valida corpo- ris conftitutione noftri colligerent,vitam nondum in difcri- men adduftam,in lectulo fcdens,Patri Matthxo de peccatis çorifeílus eft,folito quidem accuratius,tum in pedes ere&us, Socium ampleditur,dubium anfortafle dleliraret.eum Pater reiidere & bono animo efte iuífit. Verum ille lacrymis cum nonnihil indulfiilet,filentium fmgultibus interruptum abru- pit in hçc verba:Ego xgritudinem noui,meq; ea moriturum. Inftitit P.jMatthxus; Vide ne id feccris,& mihi laborem dú- plices in eíferendo tuo cadaucre,Ô£ fucceflore euocando.di- cebat hoc ex eo, quòd P. Almeidx nondum domo elatum eiTet. noftri enim vt in re noua quid coniilii caperent, ig'no- rabant, &: in re non difficili vanos metus mctuebant. Huie ita refpondit xger:Nullam,inquit,nec in effcrendo cadauere, ► - ner
* ^ " V > í V* •- • - Apvd Sinas Liber III. Z75 nec in euocando cornice, me vita fundo moleftiam paticris. &ita planè accidit. vix enim de illius obitu Amacai auditu vunm erat, ciim è Metropoli Xauceum fcapham è fratribus vnus aduexit, qua vtrumq; cadauer elatum ad communem Col- legij noftri íepulturam. quae cum in Amacaenfem ripam ad- ueniílent,concurfus ab vniuerfa ciuitate fadi,fefe noftris ad- iunxcrunt,funus adtumulumvrquecomitati. Panegyricam ad noílros habuit orationem P.Eduardus Redor,qua plerof- que ad eandem expeditionem admodum incitauit, confir- mam ex hac ipía morte illius Eccleíiae colligi poíle incremé- turn, quar in ccelellem aulam ad expedienda negotia mili- tans triumphanti forori foror interceíTores amandaílet. Vterqve intra biennium extindi, cos iam in Sinen- fis Philofophiae libris proceíTus fecerant, prarlegentc P.Mat- thaeo, vti fcriptioni reliquum tempus darent,quod deuoratis principiorum fpinis iam erat procliuius. atque ita propè maturos cultores huius agri duos amilimus cum prodelíe potuiíTent, id fortaíTe gentis huius fceleribus prouocatus Deus ita eíTe permiíit. S e d fepultis nunc Sociis fucceíTorem euocemus: is fuit P. Lazams P. Lazarus Cataneus Italus, qui &: ipfe quoque inde ab Eu- stctíTdT- ropa Iapones legatos fuerat comitatus, & in India hue vfque f»nãu fubftiterat, orar pifcariae noftrorum fedibus cum Redoris audoritate Prarpoíitus, & poft inopinum P. Francifci cafum in Sinas quoque amandatus. nam tametii alij erant duo So- eij deíignati,tamen Theologicis ftudiis adhuc detinebantur. Hic ad carterorum bencuolentiam & humanitarem non pa- rum videri voluit addidiíTe. Itaque noftri iam in fua ftatio- ne fecuri degebant, quanquam non diuturna fuit íinemetu quies, & tamen folus metus non malum fuit. Gvbernator autem,quirecènsaduenerat,&àquo P. Francifcus de Petris habitus veluti ab anteceífore euoca- tus, initio initi Magiftratus incidit in annum ilium è tribus vnum, quo anno in Regiam ad folemnem Regi clientelam Mm exhiben « 4 If i w 4' . 4 1 • * (- * ♦
Z7<> De Christiana Expeditione exhibendu ex officio de more pergebat: eius vicem fupple- re alteru ilium AíTeíToré noftris non mediocriter offenfum oportebat, quern conftabac nollros vel vexaturum, vel, ii poíTec,expulfurum. conftabat, inquam, non è fuperiore tu- multu magis, quàm è minis, quas elabi fibi non femel iiue- *b™nlmrê-rac- voluitcamcn clemens Dominushoc metu noftros,8c petina mor- periculo admirabiliter fanè liberare. nam cum is infra bi- WrT"^"' duum triduúmve dignitatem eflet aditurus, egreífus matu- tinis horis in proprium AíTeíToris fecundi tribunal,repentina morte priiis expirauit, quàm in asdes referri potuerit, cuius morte dignitasad quartum AífeíTorem moftris beneuolum, autpotius proteótorem deueniebat. Ergo) ereptus hie metus, 8c Socios 8c alios plures docuit Euangelij fui prxcones in Numinis vmbra 8c proteftione latitare, & labores ab eo vel auerti, vel femper in mcliora commutari, In Regiam Nanchinenfem P. éMattbtttspergit. • i 11 (j . .J { { Capvt'nonvm. , ■ X Vifitatoris e Iaponia reditu, occaíione fumpiit Pa- ter Matthauxs huius expeditionis ita ftatuendx, vti fecurior, 8c ad Euangelij Maieftatem amplior redderctur. Nam tametíi iam vile profanorum Miniftellorum nomen, quo noltri appellabantur, domo profcripferat, ex eo tamen quòd 8c noftri barbam raderent,Luíitanorum Sacerdotum more, 8c comam tonderent, 8c eselibes eílent, Templum ha- berent, ftatas preces recitarent, infami fe nomine, 8c ad res p vijitator magnas praftandas inepto, fefe non poterant liberare. Fun- íúituso-' &ionumquippefimilitudo,resalioquidiucrfiifimas eodem cUs geftan- nomine concludebat. Itaque Vifitatorem admonuit, ornni- 'l°' no íibi è re Chriltiana vidcri,ll barbam capillitiumq) alerent, nc pro idolorum cultoribus, &:,quod amplius eft,eorundem facrifi
Apvd Sinas Liber III. 177 facrificulis, quorum hoc eft fignum cx peculiar ieorum in- -f.. ftituto, haberentur. Monuit ctiam non minus neceíTe, viu deprehenfum,vti noftri cultu habituque Literatos imitarem- tur, & è byíTo veftem haberent vnamiinguli, quam veftem ad vifitandos Magiftratus adhiberent, fine qua cum Litera- tis aut Magiftratibus ex aequo congredi apud Sinas inufita- tum. Admonuit denique in aliam fedem ftatuendam fibi aliò primo quoque terrfpore commigrandum: vel vt Xau- ccani cceli intemperiem, qua; duos breui tempore nobis eri- puerat, deuitarcmus, vel,fi hoc minus placeret, vti noftro- rum ftatio in duas fedes diuifa firmior redderetur, neque ex- peditionis totius fortuna in domicilij vnius infortúnio re- iideret. ' •' '" ' Hjec omnia ita rationi confentanea Vifitator iudicauit, patres fe vti facultarem fecerit, quae petebantur exequendi, menen- «ccommodxt dúmque de omnibus Praepofitum Generalem ac Pontificero "Jnfium' maximum in fe fufceperit. Atque ita Xauceani Patres, om- nia fenfim in morem inducebant, amicis comprobantibus, quibus gratum fuit, cum noftris ex aequo congrediendi, per ritus etiam fuos fibi fieri facultatem, quod cum facrificulis fuis, vt liceat, in morem lion erat indu&um. Nam tametfi Magiftratus atque Literati fuperiore femper cultu noftros profequebantur,vel virtutis vel literarum opinione permoti, quae duae res in fimulacrorum Coenobitis defiderantur, vul- gus tamen, cui hebetiores funt oculi ad haec inipicienda,ni- hil eos ab reliquis diíferre arbitrabatur, & magnates noftra culpa prohibebantur ab aequali congreífu, ne pofito à nobis ipfis profano habitu vrbanitatis limites, praeter morem fuum prçtergrederentur. Cum igitur in Magiftratuum palatia fe conferrent, vifitationum ritus è Literatorum confuetudine, qua: à vulgari difFert,petetes,ipfos quoq; Magiftratus ad eof-"patretprt dem reddendos inuitabant. Sed eximendus hie eft mihi co- ^ureft'i . . _ r ^ Literatis Je pluriu error in Europa,qui noftros arbitrantur ad Literatoru gerunt, in hoc regno gradum adfpirare: neque enim noftri fe pro Si- 1 - Mm 5 nenfibus
zy% De Christiana Expeditione ncnfibus Literatis gerunt, Ted Europxis ,nemini porro noil arridet è Sinis,viros alioqui literatos, vbi flierint fe pro lite- ratis gerere,regionis habitam cultúmquc imitantes. Qv a m v i s in Cantonieníi Prouincia infame facrificu- lorum nomen excutere nondum potueruntjin ceteris tamen Prouinciis noftri ab ipfis initiis literatoruin nomen &: opi- nionem fceliciter ac vtiliter induxerunt. D E alia vero fede ftatuenda quòd attinet,anno infeque - ti, qui fuit milleíimus quingenteiimus nonagelimus quin- tus, menfe Maio,oblata eft eius tentandx non inopportuna Ricchalia occafio,cuius P.Matthxus frontemarripiens, Nanquinum fedisftatuê- quãcelerrimè nauigauit. Senatus militaras AffeiTbr primus, tfertuf." quem Sinx Sciíàn vocant, poft varias in Ihoc regno dignita- tes domum fefe priuatus receperat,&: in pirouincia Quam-ii multorum fermonibus celebrabatur. Hoc tempore fummus •Iaponix totius Imperator Cabacondono >, dicebatur Coria Regnum Sinenfi vicinum & ve&igale, imfeftis armis impe- tere, cui fubfidium ferre, Sineníls Imper;ator exercitu fupra mortalium o&uaginta millia,ftatuiflet,eos,quirei bellicx fa- ma inclyti erant,conquirebat: quos inter hunc de quo agi- mus,in Regiam vrbem cum eodem officio reuocauit, quod Proregum dignitatem longo fuperat inteiuallo. Huic erat filius annorum ferè viginti,qui prç verectndia fimul ac do- lore,in iníaniam incidérat,eò quòd prime Literatoruin gra- du in examine excludebatur.Hunc parens vti ad fanam me- tem reuocaret,nihil non tentauerat, fed euentu plane nullor & quoniam cum vnicè diligebat, in Regiam fecum iam in- de à patria,qux Sciauquino adiacet, deducebat, vbi in men- tem illi venit,for-e fortaife,vti Patrum quod vnum çceli Do- minum venerarentur,virtute ac precibus poifet filius in pri— ftinum ftatum reuocari. Ergo à militum Prxfe&o, ad fe na- uigio Patres vocati,ita excepti funt, vt ftupuerint, quotquot . aderant Magiftratus.Inde expletis falutantium officiis, mul- ta de Europa noftra, de Chriftiana Religionc plura fcifcita- i ■ mM " tur.
àpvd Sinas Liber 111. 1751 tur. E qua in filij cafitm ícrmone ex alio in alium lapfus de~ uenitjobteftatus,vt fi quid pofíet in hac re, nc facere detre- ctarct.Reípondit P.Matthxus,hoc negotium tanta temporis breuítatc confiei non pofíe, fed cupere fe cum filio in Chiã- íinenfem Prouinciam excurrere, ibíque fperare, vt ad men- tis fanitatem reuocetur. Placuit ca res parenti, & quamp t i- ni um Xauceano Gubernatori imperauit, vti diploma íigil— 10 eius munitum Patri ad iter daret,quo diplomate fiebat il~ 11 in Chianfineníem Prouinciam excurrendi facultas , ipíe vero prxiuit,quem Pater poftridie, vnà cum Amacaenfibus adolefeentibus duobus Societatis nofttx tyronibus, & duo- bus famulis fubfequutus eft, aíTecutus in prima Prouin- eix Chianfi ciuitate , cui nomen Nangan. A Neophyns Nanhiuncníibus magnopere adiutus eft, ad montem traní- mittendum vnà cum farcinis. Mons ifte Muilin vocatur,mé- . dius inter duo ilumina, & vtriufque prouineix limes, com- "" modum diei vnius iter,celeberrimusfortaffetoto regno trã- r íitus.nam in eius pede ad Auftrum Nanhiuni nauigari inci- pit flumen, è quo in Cantonienfem Metropolim,&C inde in Auftrale mare defeenditur; ex altera vero montis radice in vrbe Nangan, aliud ingens flumen nafeitur, quod Chianfi- c v num &: Nanchinum Prouincias aliáfque vrbes permultas lu- du& nego- ftrat,donec in mareadOrtum deferatur. vndec plurimis 1 • •••«. - . T f 1 • A /"I r\ • C-tM hue prouinciis in enceras trans montem ad Auftrum, & vi- ton. ciílim prouincias plurimarum mercium farcinx tranímit- tuntur, contra verò quidquid è regnis externis Cantonem peruenit, in eodem itinere in regni penetralia defertut, &c viatores quidem, equis & feila geftatoria baiulorum hume- ris dcportantur,cxtera iumentis baiúlífque ad ftuporem pro- pè innumerisjdie quolibet inferuntur, atque ità negotiofií- fimx funt hx dux ciuitates, &: tamen tantus ordo,vt breuif- íimo tempore complurimi mortáles dum farcinis tranfmit- tantur. Mons communis eft vtrique Prouineix,quorum di- ferimeneft ingens porta inter prxrupta faxorum extrudla, > Inuius
i8o De Christiana Expeditione Inuius olim erat, fed ars &C vis peruium reddiderunt. Iter vniuerfum Taxis ftratum,& arboribus confitum,hofpitnfque ita frequens, vt no&urnis arquc ac diurnis horis commeare commode poiTis & fecurcmeque cnim militum excubia: vel viatorum frequentia latrociniis locum rcliquit, led neque v imbres vfpiam iter claudunt torretibus demerTum.In men- tis apice Tons aquae potabilis Tcaturit: ibidem Tanum eft pcr- elegans, &: in Tano praeiidium militare. Hinc in vtramque Prouinciam liber eft oculis excurrendi locus. S e d tranTmiíTo monte tantiTper in Âuftrali diuerTorio (hoc enim Tganghan Tonat) quieTcamus. Habuit hie P.Mat- thaeus magnum Tpectarorum,&: ex vrbe :aduentantiuin con- curTum, quos Xauceo Tparftis rumor euiocabat: cuulga- T.M*tthiu* tum,eum in comitatum a fummo Magiftratu itineris admit- 'canceT ci>cuius iuflu in vnum c nauigiis eius immiffus eft, donee in peruenit. vrbem Canceu perueniretur.Hoc itinerce toto in illius ipiius nauigium frequens itabat, & de moribuisac fcicntiis Euro- pads,deque Tanctiftima lege noftra longai colloquia fereban- tur,quibus omnibus mire Te obledari,& Patris contubernio gaudcre praeferebat:nec raro domefticis eu familiariter epu- lis adhibebat. Verumenimvero tanta fiiit obuiorum Magi- ftratuum multitudo,i quibus viiitatus obruebatur, vt nun- quam hoc itinere toto commodum cum filio colloquendi tempus inuenerit.Hoc igitur ipfius parentis automate dila- ttimmec cum eo folum,fed etiam cum reliquis è fãmilia pri- < moribus ar£tè amicitia: iura contra&a, qua: res non parum fcelicem eius excurfionis progreííum promouebar. I n hac vrbe Canceu Prorex refidet Prouinciali Prorege fuperior.Eum quaruor Prouinciaru Proregem vocant.-Chiã- ii videlicet,Fuchien,Cantonis, & Vquam.non quòd illi pa- reant nominate Prouincise omnes, Ted quia è íingulis finiti- fthZldf*' mas regiones duas,id eft,Prouincias minores gubernat.Hu- rath in vr- jus Proregis,praeter ordinem,conftituendi hacc ratio fuit.Hic be canceu. jocus latrociniis infeftus erat, & cum in diuerfas Pro- . ,vi. ; uincias
Apvd Sinas Liber III. 281 uíncias patcrct fuga,11011 ita facilè reperiebantur, aut ple&e- bantur:inter plures enim eft rara coníèníio:: ergo ProregibOs fmgulis binac regiones ablatat, in quas fefe larrones recipie- bant,& vni traditae,qui militaribus excubiis foeliciter fanè fa- lutaríque conlilio latrocinia repreilit: & quoniam Magiftra- tus,quorum império militares turmaz fubfunt,omnes ad bel- licum tribunal Pechineníè pertinet, hie exceptus eft AiTeflor Sceitanus illius tribunalis celebriore apparatu. Nam obuiam illi mifli PffP" cele~ fupra militum tria millia; ab vrbe cum leucam vnam etiam tar, nunc abeíTet,ij folemnihabitu,vexillis,armis,ac ducibus inil- gnes procedebant, quos inter pcrmixti erant iclopctarij 11011 pauci, qui fefta fcloporum difploiione tranfeuntem excipe- rent,& inlignem fane pompam ex vtraque nondum latiflimi fluminis ripa explicabant.Cum in vrbem perueniflet ille ipfe Prorex cum ceteris Magiftratibus vrbanis, eum viiitatione, muneribus,commeatu, conuiuiííque cohoneftarunt: adduce ad nauigiorum excubias noèturnas, aliquot militum turmar. Sed hoc quod ifti feoerunt,accuratius vbique faârum intelli- gas velim. Tanta eft limilium Magiftratuum apud Sinas &: inferiores veneratio. hi liac vrbe flumen è colligatis fcaphis pontem patitur, nec niii femel quotidie tranfmitrendis bine inde nauigiis patet, poftquam veftigalia perfoluerunt. Hie -P. Matthaeus vti liberius incederet, iibi fcapham fumpfit, & cartera nauigia fequebatur. Poft hanc vrbem tranfmiflãm, áliud flumen fefe huic immifcet, & eius magnitudinem au- ger , inde in locum deuenitur triginta ferè miliaribus longu, in quo fcopuli mufti toto flumine fparíl, frequenti naufrágio infamiam comparant. nam aquarum vortices ita rapidi flint, vt nifi nauarchos habuerint peritiflimos, nauigia fluminis tocw fre- ímpetu rapta, deferantur ad fcopulum allidenda, cum farci- narum ia&ura & demerfôrum viatorum interitu. hie locus mu. ab octodecim torrentibus Scie fa than vocatur. Res fanè mi- rabilis, in medio continentis vadofum adeò flumen ac fco- • pulis velut acutè pracfixis fparfum rcperiri. N n H v 1 v s
2,8z De Christiana Expeditione H v i v s initio fluminis vadoíi fanum eft idolorum, kl quo nautae ae viatofes folent difcriminis fotliciter enauigan- di fortunam commendare.Hoc fecit ille,qui nauigabat Scei- lanus, fed frudu planè nullo. Nam tametfi ipfius nauigium nautarum multitudine & laborantium induftria fcopulum Naufragij eluilt, alterum tameu quo vxor &c filij vehebantur, nemine fericuium, licèc pereunte,alliíione diffringitur, propterea quòd altitudi- ne fua flu men vadofum nauigium fuperabat, in cuius fupre- mam contignationem omnes confugerunt.Et quoniam mu- licrum & puerorum erat tímida multitudo, miferabiles per- euntium eiulatus in non extremo periculo reboabant.Audiít force clamorem primus ex vniueríà rmultitudine P. Mat- cIkeus , & accurrens incelocem fuam omnes recepit, ipfe egrefíus in fcapham defcendit exiguam,qux ad iter demon- ftrandum prxibat. Hoc infortúnio territus Magiftratus, Canceum fubitò miíit,qui aliud grandiufculum nauigiunn vxori ac fxliis pete- ret.Ncque gratias ingentes Patri Matthaco agere praetermiíit, eúmque in farcinarum fuarum nauigium interim miflt, dum aliud Canceu adueniret,quod exiguam moram fecit,fed cum diurnis horis veniflet,no£tem ad mulierum ingreífum opor- tuit prxftolari. í.Matthius S E d neque hxc ftetit infortunium, nam ad Patrem quo- Riceiuícum que Matthatum pars magna peruenit. Eiius quippe nauigium futt nuufru- \ , . c t i • i • • gíumfaat. cum m alueo prorundo extra icopulos mauigaret, íubita vi ventorum à latere cõcutitur, cui cum veilum obuerti tempo- ri minimè potuiflet,ceífit,ac fe reclinas iin latus,omiies quot- quot erant in flumen excuíflt. Pater Matthxus in alueum vf- quc peruenit, &c cum enatandi artem minimè calleret, in al- ueo poíitus fe Deo commendabat, fatis lac tus quòd in iimili r caufa interiret. Ibi nefcio, vnde funem fui nauigij arripiens erigi coepit, Sc tandem capite tenus emerfit, inde in quodam ligno quod fluitabat inequitans, ctiam fcrinium fuum fuper- natans arripuit. Et quoniam altum erat nauigium, altera pars ex
Apvd Sinas Liber III. 285 ex aquis eminebat, in quam ipfe ac plefique confcenderunt. a. Socium habebat Iòaníiem Barradas, adolefcentem vnum ex iis, quos dixi,is inferiorem fortuiiam fortitus è flumine nun- quam emerlit, fortafle in ipfo alueo fefe nefcio quibus impe- diuit. nam etiam pueri ac infantes matrum vberibus admoti cum reliquis eualerunt.Huius Socij iaftura, qui magnam dc futura virtute fpem dabat, P. Matthams ita confternatus eft, vt ferio dubitauerit, expediret necne vlterius progredi. Ve- rum collectis animis meliorade diuina bonitate fperans, fe- fc ad rcliquum iter accinxit. Magistratvs is, qui patrem ducebat in ditorum nauigiorum naufragiis, omnes propè íarcinas luas amifit, &C qux ex alueo vrinatores eduxerunt, iam aquis corrupta la- borem cluferunt. Et tamen in his infortuniis meminit ad So- dum' confolatores mitterc de comitis adolefcentis interim, ad cuius funus curandum etiam nummos pro munere fub- mifit. Profequuti funt igitur iter in ciuitatem, cui Chiengan Aliud infor* nomen eft, nobilem fane & populofam, vbi nofturnus ven- tUKsmn> tus tanto impetu irruit,vti nauigia omnia difperferit,nec dil- crimé abfuit alterius híc quoque naufragij. Ergo íiniftro tèr- ritus augurio nauigationem omittendam libi iudicauit, Pe~ chinenfe iter terreftre aggreillirus. neque enim fuo fumptu id faclurus erat,fed regio ex more.nam certis in locis equos, ledicas,baiulos,commeatu,& reliqua reperturus crat. in hac dcliberatione de remittendo PatreXauceum cogitare ccepit, ne íeipfum periculo exponeret calumnie,quod inter bellicos tumultus externu hominem in Regia adduxiífet.id vbi fen- flt Pater,è familia Magiftratus duos ad fe acceriit, & vitrum trigonu oftendit,in quo mentiti colores,in vtraq; fluminis ri- pa &L in vrbis confpe£tu magna cum voluptate fpe£babantur. Dixit igitur cupere fe id hero fuo donare,fed primumicire fe oportere,an cum eo Pechinum vfq; ire iineretur, alioqui fe Xauceu line vitro minimè rediturum.id faciebat vti heri vo- luntatem ex iis expifcaretur,qui tametfi fcirent,quid ipfe fta- , • N n tuillet,
zÍa De Christiana Expeditione i tuiífet,arbitrati tamen hanc eífq gemmam valoris immenfi» eum admonendum iudicarunt. Pridie quàm difcederet, per eos ipfos vitri fpeófcatores Patri renunciari iubet, Te íareina- rum fuarum partem, cum famulis aliquot flumine tranfmit-r • tere, cum its ft vellet liçere fibi Nanchinum vfque nauigare. nec abnuk Pater, ft id cum eius facultate ac diplomate lice- ret. Ergo eum inuifens vitro trigono donauit, ac nolenti pe- ne per vim ingeffit. qua ex re fatis Te noftris adftri&um prse- diçabat, nec vllum finem faciebat gratiam referendi. Inde cum de loco agerent, in quem volebat nofter confcendere, F.Mnttbtus auctor illi fuit, vt in metropolim Chianífi Prouinciar fe con- í"erret)habereíeeòlociamicoscomplurrcs,exeo quòdpri- ptrut. mariam olim ibi geífiílèt dignitatem, vetrum Nanchinum vti ire liceret modeftè inftitit,donec impetr:aret.ergo vbi Chien- gan Gubernatori dedit in mandatis, vti P. Matthaeo in iter publicum diploma daret,quod ipíè fecitt fanè luculenter. re- ferebat enim quanto tempore intra Simenfe regnum, & vbi fuiíTet commoratus ,facultatem illi faciicbat Nanchinum & Cechianum Prouincias inuifendi, monebátque omnes Ma- giftratus,vti ei moleftiam inferri non permitterent. difceílit igitur Nanchinum versus fecurè admodum,& farpe militum manipulo comitatus, eodem quippe cum duobus famulis Sceilani nauigio vehebatur,& omnibus ex locis obuios ha- bebant milites ac Praefeâros, ratos eo nauigio, li non ipfum Magiftratum, ex eius filiis aliquem vehii. hoc itinere toto ra^ rò exfcendit P.Matthçus,ne quem obiccem inueniret. Verum cum in metropolim fuprà nominator Prouinciar deueniífet, qua* extremo loco ad Boream fita eft eleuati fuperorizon- tem poli, gradu nono fupra vigeíimum, exfcendit, féque pro Sceilani domeftico geífit, & cum dubitarec, quò fe potiífi- mum reciperet, ignorabat enim qua in vrbis regione com- morarcntur amici quidam, ad quos liceras deferebat, in fa- nam celebre fe contulit, cui à columna ferrea nomen impo- rt##/» <•?/<•• iitum. Fabulantur enim quemdam, quem vocant, ante
Apvd Sinas Liber ill. 2.8j ante plures annorum centúrias huic populo multa profusè largitum, ex eo quod, ilium ferunt ex hydrargyro argentum minimè adulterinum magna copia eduxifle, alitfque modis plane diuinis hanc vrbem ab immani dracone liberafle, - eumque terra obrutum ad columnam ferream, qua ibi vifi- tur, alligafle, ac deinde in ccelum, cum vniuerfa domo fua, imò &: muribus ipíis euolaíTe. Huius fani moles plane vifenda eft, è cuius regionetumdina funt perpetua, in qui- bus nihil deeife iudicaris. eiufdem miniftri flint ex iis facrifi- culis, quos libro primo lhaufu nominaui. ij barbam & capil- litium alunt. C v M id fanum ingrederetur P. Matthaus, magni ad eum AAutnmvi. concurfus fa&i, & ab ipfo nauigio ccepti, donee in templum c"l '- perueniretur, autfci funt: hi aduenam videre, rem ea in vrbe facramgeftiebant, arbitrabantur eum omnes huius idoli cer iebri fama euocatum, èremotis rcgionibus adueniftc. Sed vbi animaduerfus eft nullam fimulacro venerationem exhi- bere, monitus eft ab adftantibus, id ne facere detrectarct, quod maximi Magiftratus fa&itabant. verum cum hac de- p.Matthttu nunciationenihil moueretur,metuiniecerut, aflerentes fore vtigraue aliquod infortunium pertinaci imminerec, fed ad hare etia fur dum per vim eum raptare parabant, nifi ex code nauigio nefcio quis tumultuanti multitudini dixiffet, adue- nam ilium nulla venerari idola, quo audito conquieuerunt. neque enim apud Sinas cuiqua vis in caufa Religionis infer- tur,maximè íl externus fuerit, fed in ea re suma libertas,au£ potius fedaru perturbatio,quç tamen ad re noftram valet no paru.P.Matthçus igitur,cumaduerteret nullo fe fruthi mul- titudine maiore ac maiorem accerfere, in nauigium fe recc- pit. denunciauit tamen iis, qui eum ofticioiius comicabatur, vnà fe veniffe cum bellici Tribunalis AíTeíTore,quem nemo, qui ea in vrbe erat,nonnoiTet.Eius famuli heri fui amicos in- uiferunt, fed nemo eos pluribus officiis frequentauit, quàm Proregis Medicus,a quo multis donati muneribus abierunt. Nn ? V1 x . \
i8ó De Christiana Expeditione Lacus teh- Vix extraMetropolimnauigatur,cum occurritviatori- bemmus. ^us lacus magnitudine fua reliquífq; vifendus.in omnibus in orbem ripis,quantu oculi aíTequi poíTunt,innumera funt op- pida,vici,vilke, caítella,hinc in prouinciam Fuchien, & inde Mos Liu.vbi in marc ad Ortum traníitus eft.inter caetera oppida vrbs eft, "choreef"*'cu* nomen Nancan, ad pedem montis Liu appellati. in eo monte varij funt Anachoreta;,qui íinguli adicula in fua cor- poris afflictatiombus maximè infudant.-didiculas iftas tot ef- fe ferunt,quot diebus Solaris anni curílis continetur,&: inter prodigia referunt,fercno vbiquc ccelo fernpet eum montem nubibus aut nebulis tegi,atque ita è lacu rmons ille alioqui vi- cinus conípici nunquam poteít, curílis huaius flnminis íecun- dus eft quidem hie etiam Nanchinum naauiganti, fed in hac latitudine ita piger eít,vix vt aduertatur.vvnde facilis eft velis mflatis,in quamlibet illius partem nauigaare. vbi lacu exieris, ex Vquam prouincia labitur fluuius ingeens, qui aquas igno- biles amifTo nomine in hoc ipfum flumem immittit. Ergo ob flume ram- iniignem eius latitudinem hinc Tarn fit vacatur, quod filium {u films mst- maris fonat, & multis in locis ad duo triáve miliaria excurric latitudo.non vacat ea nauigatio periculo. nam procellis fiiis mare parentem fuum imitatur,& ferunt etiam eum,qui in id flumen inciderit, aquarum vorticibus ita rapi,vt paucis ars natatoria faluti eíle confueuerit.hinc fit,vt Sina; plerumq; ti- midè illud nauigent, & frequenter naufragium patiantur. in eo nauigia prcegrandia nauigant,& fortalfle naues non maxi- mae,ac triremes noílrates è mari hue vfq; penetrarent,multis aliis deinde fluuiolis augetur,nec noâru nauigatur,fed in por- tum aliquem fefe cundli recipiunt,quod etiam facilè fieri po- terit,quoties procella ingruerit. ad huncvfquelacum, a: it us maris noua plenáq; luna perueniunt,aliis diebus aduerti non poteft, Nanchini tamen nullo non die fentitur, tametfi aqua potabilis vim falii maris adhuc eludit.Nanchinum vbi pcrue- niifet,in hofpitium quoddam fuburbanum exfeendit, & hie cum Aífeíforis famuli reliquerunt. : T.Mat-
àpvd - Sinas Liber III. 187 P .éfrÍAtthauu Rkcms V^anckino turpiterciecíus-, m ( bianji Trouincia Metropolim ' % Capvt decimvm. II , )i*il •. í:' 5 1 • *t£ f ti*' ' > • i»: i SpjT: JE c Metropolis Nmchimm appellatur, tametíi apud Kanchmum Luíitanos ferè,qui famam vrbis nobiliífima àFuquia- ^ríccím na Prouincia incolis acceperunt, appellatur. In ea [eruenit. quippe Prouincia litera N,in L,folet commutari. Alio nomi- ne quatenus eft régio, communi eiu.s nomine Intienfu appel- latur, ex eo quòd Regionis ibi Gubernator fedem figat. Hxc eft ilia ciuitas, à qua Sinarum iudicio catera totius orbis vr- Nanchim bes non magnitudine minus, quàm pulchritudine íuperan- tur. Et fanè paucis poteft inferior iudicari. Plena enim eft ' maximis palatiis,fanis,turribus, pontibus, qua tamen omnia ab Europais generis eiufdem ferè fuperantur, fed in aliis fu- perat.Excellit etiam cocli clementia,foli feracitate , ingenio- rum bonitate, morum fuauitate, fermonis elegantia, incola- rum multitudine,ex omni ordine vulgi Literatorum ac Ma- giftratuum, qui poftremi &: numero & dignitate cum Pc- quinenfibus comparantur., tametíi ex Regis abfentia, ipfa aqualitas redditur inaqualis. Atque ita toto Sinarum regno, & regnis conterminis vulgo collatis in vnum omnibus, pri- ma iudicatur. Hjc vrbs trium quoquemurorum circuitu cincta eft: Kegium Pa- primus eft Regij palatij fanè fuperbiflimi. Illud quoque tri- an% plici muro cingitur in areis modum , &: foftis quas aqua oppleuit in gyrum exeauatis. Illud intra quatuor aut quin- que Italicorum miliariorum circuitum in orbem patet. Et quidem audeo dicere,nullum vfpia Regem palatio fuperare, non íi ímgulacum íingulis,fed íi omnia cum omnibus cópa- rentur. Hac aliquando alio volumine comprehendemus. ai . . f 1 . Muna tri- Alter murus cingit ipíum denuo palanum & maximam ac praci-.
2,88 De Christiana Expeditione praecipuam vrbis partem, is portis duodecim interrumpitur, eas laminx ferrex armant, & bellica tormenta è regione in- tra vrbem conftituta muniunt. Hic murus alter o&odecim Italica miliaria fuo ambitu compleítitur. Tertius murus ex- ternus non eft vbique continuus, fed vbi periculum aliquod imminere pofte iudicatum, ars naturx munitionem fupple- uit. Eius circuitus íciri vix poteft. Indigente tamen dicunt fubmiiTos aliquando in equis duos,alterum hinc, illinc alte- rum diíceífiííc^vtrumque vero in folis Occafu conueniíTc,cx quo coniicere quilibet poterit, prodigioífam eius vrbis vafti- tate,maximè quòd circularis ferè figurai ceteris capaciffima, reddat aream laxiorem. intra huius muri ambitum ma- gna: licèt fint bortorum, montium, memorum, & lacuum intercapedines,maxima tamen illius pars frequentifiimè ha- bitatur. Memorabile Prasidi Ann earn (quod vix ctredi potcft,niíi ocnla- Krb'il"tm ** teftes ferio confirmarem) folam vrberm milites ad quadra- gintamillia cuftodiunt. Habet polum ifiipra feitorem duo- bus ac triginta gradibus elcuatum, atque ita in medio regno, íi Mathematicam latitudinem fpe&as,eft ferè conftituta. In illius Occafum flumen mox nominatum prxterluit, cuius dubitari poteft, vtilitas vrbem farciat,an amcenitas magis co- honeftet.Nec folum prxteríuit, fed indufti locis pluribus in vrbem canales,nauigiis etiam maioribus in vrbem ingreílhm aperiunt, quos maiores arte laborem fatigante effbderunt. Hinc fadum eft,vt olim rotius regni cajput fUeric appellata,&; antiquorum Regum multis fxculis fedes planè pcrcommo- da.Et tametfi Pequinum ad Boream ea ex cauíà, quam libro primo monui, commigrarit, de fuo fplendore tamen ac fre- quentia vel nihil amiíit,vel,ft quicquamei dceft,etiam admi- rabilior olim fuiflè iudicetur. I n agrum igitur fuburbanum deíatus, exícendit P. Mat- thaeus, qui quidem extra três illos murorum ambitus ita late patet,ac frequenter habitacur, vt altera vrbs prxgrandis pof- íit
Apvd Sinas Liber III. 2.89 fit appellarijconfpe&us eft à Medico quodam, amico vnius è filiis Proregis illius Sciauchini,qui noftros expulerat, hie ait; e profe&ò amicus eft Quinti Leu(na Quintus erat ipfe filius & Leu Proregis cognomen) ergo poftquam domunculam con- duxit,miiit ad medicum,qui fcifcitaretur, Proregis filius, an refideret Nanchini, nec ne ? poterat enim ab eo fauorem ali— quem fperare,vt optatum finem confequeretur. Audito eutn hie fubftitifle, inuiíit magno vtriufque gáudio, eo maximè adnitente,cum variis primoribus familiaritatem contraxit, à quibus frequens ad epulas vocabatur, & honore omnique oificiorum genere colebatur.Vrbem ingrediebatur non raro, fed fella geftatoria teftus, turn ne quid rumoris cieret, turn gredimr. ad aliquam, qua- inter Ethnicos neceflaria eft,maieftatis opi- nionemrhis addc iter ad amicorum xdes plerumque ita lon- gum,vt robuftum viatorem poftularet. Hoc amicorum au- xilio fretus, ccepit agere de collocanda ibidem ftatione: ad earn rem commemorabat, dudum fe in Cantonienfi prouin- cia vrbis nobiliflimx fama permotum,peroptafte fedem in ea figere,Sc quod reliquum vitx fupererat,quiete tranfigere.Na de fanftiiftma lege noil ra euulgada, voluntatem primis fem- per initiis occultabat. Inamicis par erat defiderium, nec ad earn rem obicem vllum caufabantur. Spondebant etiamper fe ac fuos auxilium & fauoremrinterim vero dum varij modi fedis tutò figendas in deliberationem vocantur,renunciatum eft P.Matthxo, Nanchini degere familiarem quendam fuum in Cantonienfi prouincia,nomine Sciutagm, qui non medio- crem gerebat in ea regia Magiftratum: hunc olim in alio in- feriore Magiftratu fphxra feu globo caclefti,& clepfydra ho- raria,qux in hanc diem Sinx magni xftimant, donauerat, &: in eo varia verae neceifitudinis officia expertus erat, & fupra biennium quidem, cum ad hoc ipfum munus ineundum Xauceo nauigaret,voluit fecum Nanchinum Patrem abdu- cere, eo vero tempore res Xauceanx id non permittebant. Hac re audita, & cum Proregis filio communicata, exiliit O o prae \
tpò De Christiana Expedition! pra gaudio, ratus id fe à Deo confecutum, quod quotidianis p.anub»* per eos dies facrificiis,& diu ante poftulabat. Ad eum io-itur fJmilSrem **e conculit in folemni Literatorum habitu, nec vacuis mani- adit. bus,quod mulri fxpe profpedant. Hie, de quo nunc agimus,adeo auarus eft, vt domi non frugalem folum, fed propè mendici vitam viuat, & in eo to- rus iit, vti ex alia in aliam dignitatem euehatur. vnde etiam deinde Nanchini aflefloriam Sceilanus dignitatem geflit,id cft,Tribunalis vnius fummo Prseiidi AlTelfor fuit. Is inquam primo confpedu reftitit,attonito flmili.s, ex inopinato Patris aduentu. Verum ftuporem blandientis munufculi cupiditas abfterfit. Eum igitur feftiuè excipit, &: iintromiflum etiam ad scmtagm p. confeftum adhibet,fcifcitatur caufam a«duentus,&qui valeat. Matthtoau. Refpondit P. Matthams, vtei blandirettur,venifle fc illius vi- xdtum ne-dendi defiderio permotum,& in earn reim, à belliei Tribuna- lis Aifeflore,patentes fe literas Nanchimum vfque impetrafle; invotisautem fibiefle ftationem Nancchini fub eius prote- dione & vmbra collocare.Ea re tantus iinmiferu irrepfit me- tus,vt fubitò in fufpiria,elata etiam voce, proruperit, dicebat malè fe fibi confuluifle,quòd Nanchinum veniflet, non eflb vrbem illam,in qua externis fedes permitti poflet, tumultus inde non paruum imminere difcrimen. In eo verò,quòd ad fe vifendum veniflet, omnino aberrafle: cast eros inde Ma- giftratus criminationis anfam arrepturos,quaíi vero ille Nan- chinum aduenas euocaflet.P.Matthçus Aífeíforis Pechinêfis literas patentes eduxit,à quo ipfe multiss dignitatum gradibus fuperabatur,fed nulla re placari,nulla faitis fibi fieri voluit.Er- go Patremremiíit, multa cauíãtus fe aauxiliari nullo modo pofle,monebat quoque, vt quamprimuitn Nanchino excede- ret, & alio quopiam fe conferret, deinde herum aedium, ih quas fe Pater receperat, in fuum tribunal vocari iuflit. Non- dum domum redierat,& iam infidelis amiciapparitores prx- ceíTèrant.Ergo Pater earn perturbatam reperit, ac metu per- culfam, ex co, quòd apparitores illi, vtaliquid emungerent, metum » t
Apvd Sinas Liber. III. 291 metam auxerant, alTerentes, indignatum in Pat rem herum fuum, quòd Nanchinum appuliíTet. & fane ipfequoqueP. Matthxus nonnihil verebatur, ne quid innocens lua caufa pateretur. • , I s ergo à Patre Matthxo, diflimulato metu, animatus,in mfics tribunal fe contulit,inter fpem fluduans & metum. Eo con- fpecto Sciutagin Magiftratus propè in furorem exarfit, cri - catur• minabatur eum cuin externis commercia mifcuilfe, quod crime apud Sinas in perduellione reputatur. caufatus eft ho- fpes AíTeíToris Pechineníis domefticos, aduenam ilium do- mum fuam adduxifte,patentes ab eo literas often difle,quod, ne Afleflorem oftenderet,adduci fe paflus non eft, aut finxit id incredibile fibi videri, & prxfetulit quòd mifellum qux- ftioni fubiicere vellet, quafi tormentis expreflurus, ecquid commercij cum externis aliorum regnorum cotraxiflet. Ve- rum prius publicum ad fe Notarium fui tribunalis acceriit, cum quo fine dubio priiis conuenerat,interrogat, notus ei lit necne externus ille,qui ad fe paulò ante aducmifct? Notarius erat ex ipfa Cantonienii prouincia Sciauchinus. Refpondit igitur eum fibi probè notum elTe:annis fuperioribus,eundem à Prorege Sciauchino piilfum, pro feditiofo habitum, & quòd malum aliquod Sinenii regno moliretur.hic velut ad rem nouam vociferari denuo coepit dilíimulator aftutus:Pla- nè,inquit,morte dignus es,qui talem aduenam domi tux ex- ceperis. Verum de re tanta fe accurate difquifiturum;qua denunciatione mifellus ita expauit, vt toto corpore con- tremifceret. Verum paulatim placatior fieri coepit. omnis enim hie furor eò tendebat , vt nequifquamarbitraripof- fet, aduenam ilium ab fe accerfitum. Ergo prxcepit vti ad- Sciutagin uenam, quern hofpitio exceperat, Cantonem vfque reduce- ret,& à Chianfi prouineix Magiftratibus fidem publica exi- dom» «/«. geret,qua conftaret aduenam ilium Cantonienii Prouincix reftitutum. Sed cum ille inopiam cauiaretur,neque domo fe abeíTe poífe aífereret, acquieuit. impetrauit tamen, & ab eo - O o 2 feriptum
z<)z De Christiana Expditione fcriptum exegir,quo in fe recipcret, fe aaenam illum domo eieáurum, in fcapham renauigaturum iimitteret: quod fe- cit, vt fcriptam íidem exolueret.Eiúfqueei teílimonium ab illis accepít, qui nauigiis poftridie difedentibus ex more prxfeèti erant. Hoc infortúnio prxter opinionem a'edfcus eft Pater non parum, quem etli amici hortarentur, vtSciutàgin imperata negligeret, &: vel alibi Nanchini, vel in lio quolibet vicino loco fubíifteret: verebatur enim peiora,! aduerfo Magiftra- tuum flumine nauigaret.ftatuit igitur ean nondum eífe Nu- minis voluntatem, line cuius nutu ha ci prxter animi íen- tentia minimè cecidi/Tent.Ergo in Prouinciam Chianíi pro- râ obuertit. Et coepit non aduerfo minus flumine quàm ani- mo remigare. Sic enim ftatuit è Prouinase illius Metropoli non admodum diflita, remNanchineníem. poífe tra&are, &. in omnem rei bene gerendx occaílonem intendere, adhibi- tis in earn rem amicis, maximè quos feccrat,à quibus deinde rebus bene comparatis euocaretur. Ibat mceftus bonus Pa- ter toto hoc itinere, in memoriam reuoctis tot laboribus 8c periculis aditis , & quidem nullo opera: rutlu, cum illi vo- ta omnia in vanum recidiflent. non iberat à Metropoli Chianíi proeul, 8c totum vnum diem :ogitabundus quid faceret abfumpferat, qua in cogitation; fatigatus obdor- miuit. somniudi- In eofoporevidereíibivifusefthominemignotum,àquo . uinã p.Mat*bac auchre fibi videbatur: Itáne tu hoc regno vagaris eo ani- tbsiO obieãu. . ... * . _ j . mo, vt antiquam rehgionem extrudas, nouam intruaas? Pater Matthaeus,qui vt mox hunc animum fuum primis ini- tiis occultabat, refpondit: Aut te dxmonem efle aut Deum oportet, cui hxc, quxnemini dico, comperta funt. Minimè fum dxmon , verum Deus. Pater vero Matthxus,velut qui cum repererat quem quxrebat, ad eius pedes corruit, 8c la- mentabundus in lixe verba prorupit:Si hoc,Domine mi,vo- tum nofti, quid eft cur adiutricem tantis rebus manum non expor
Apvd Sinas Liber III. .. 2-93 exporrigis? Et his diftis ad illius pedes proftratus lacrymis acrius, quàm verbis loquebatur. rum Dominus eum iola- tus, dixit: Ego in vcraque tibi vrbe regia propitius ero.Propè totidem verbis, quot olim Beato Parenti noftro Ignatio au- xiliarem Dominus Romse promiíit manum. Deinde fibi vi- - ilis eft in vrbem regiam, libere ac tutò mgredi nullo prohi- bente. ExcuíTo fomno, lacrymis nondum exiiccatis,Socio, qui sequè propè moeftus erat, vt eum folaretur, viia narrauit. Vifum enim illi (omnium illud aliquid habuifle diuini.Et la- ne per omnia pnedictioni refpondit euentus. Nam cum an— nis proximè infequentibus Pequino quoque, re infe£ta,redif- fet, in ea Nanquinenfis vrbis parte exicendit, quam fibi in retiiit. fomno ie vidifle meminerat,&: in ea vrbe ita libere fedem íi- xit, vt res inter clariilima prodigia referri pofle videatur.Nec de Pequineníi fede, quam deinde admirabiliter ac feliciter erexit,quicquam hie, ne in iequentibus fuam videar deflora- re nouitatem. I n hoc ipfo itinere, na&us eft amicum quendam Metro- polis iplius ciue,qui conduditias familiaris fui aides, in quas demigraret, ei defignauit. Ergo exfeendit ille prius, & fub- miflis baiulis, P. Matched farcinas in sedes illas exportauit. Geftatoriam quoque fellam exfceníliro miiit,& iis in eedibus die infequenti, qui Apoftolorum Principibus erat facer, fa- cris litauit;quod votis omnibus expetierat,vti eos in eius rei, quam tradabat, tutelares ac patronos adhiberet. In Chianfi ProuincU éMetropoli noux fedes erigttur. Capvt vndecimvm. fjljfjg V i v s Prouincise Metropolis Tfjnciamm appellatur, Kancianum |jg|§ non è maximis illis ac portentofis vrbibus,fed Celebris tamen toto regno Literatorum multitudine, qui ex ea ad yJriu O o 3 regni ,
2.94 De Christiana Expeditions regni dignitates varias euehuntur, in ambitu tamen nihil Cantonienii Metropoli cedic,fed in commercio longe eft in- ferior.Gens eft frugi & paruo viuere folita. Religioni falfç additta,complures Sinenfe ieiunium obferuant.Ex ipiis porro Lireratis fodalitium quoddam conftat, in quo do&if- fimus quifque certis diebus de virtutibus aftequendis ratio- cinatur, &, íi externam faciem fpectas, nihil ad modeftam compoíitionem addi poíle indica bis, verum quoniam vera* fidei lumine carent, errant in ipfo virtutis itinere,velut oues paftore dcftituta*. p.Míttth&M* I n earn vrbem,poftquam P. Matthazus exfcendit, aliquot mcum'adit. fei"e dies continuic > Deo enixè fuum inftitutum com- mendans. Cum neminem reperiret,querm ad remfuam, cum opus ellet, adhiberet, medicum ilium,de: quofupra, iibi fta- tuit inuifendum. Erat ille medica: artis fama Celebris, & vr- banis Magiftratibus,fed Proregi maximè in paucis gratiofus: nam prater artis neceflitatem, peculiarem in congreifu le- pôrem, &c gratiam habere dicebatur. Isigiturmonitus, ex- ternum quemdam,qui cum amico fuo Afleflore Pechinenii venerat, ad eum vifendum acceífifte , mirè recreatus eft, fed cum eum vidit, etiam eft admiratus oris totius difcre- pantem à Sinenlibus lineamentis confpeftum, quern tamen & ritibus patriis imbutum, &c libris etiam inftructum ad- uertebat. p.Matthiiíí V s v iam diu magiftro didicerat P.M.attlmis, quam paru íínfim fe ac* rem &ceret,fi fe in congreftibus extermo cultu nimis abii- conformnt. ceret. «urauit igitur, vt ingreftlis in hanic vrbem modeftam redolerct maieftatem. ergo feipfum bombicina vrbanitatis vefte ad vifitationis officia infigniuit, & eum pileum adhi- buit, qui à Literatis folet.is non abfimilis admodumeft ei, quo Hifpani Sacerdotes vtuntur,niíi quòdaltior fit aliquan- tò.Seruos quoq; domefticos è goífipina talari vefte indutos, fecum ad vifitationes duos ducebat, & fella geftatoria gefta- batur,ipfe baiulorum humeris, quae omnia à tenuibus licet Lite
Apvd Sinas Liber III. 2.9; Literatis perpetuo adhibentur, fi ab eo eultu abftinueris» fieri non poteft,vt pro Literato habearis. Ita fpecies externa» cum in morem indu&a eft, pro re ipfa, quam refere,xftima- tur.Porro cum de Literatis ago,nolim,quod aliqui putant,in~ telligi Magiftratus: nam i) longe ampliori in publicum pro- deunt apparatu:& Magiftratus quidem omnes funt literati, fed non è contra. M e d 1 c v m igitur familiarem fuum,lioc apparatu,quod infame íacrificulorum nomenà fe propulíauit, inuifendum putauit.Is è reculis Europaris munufculum, vbi à Patre acce- piftet, habuit, quod amicis rei nouitate attonicis oftenderet. Ab iis exiit fama in vrbem vniuerfam, adueniffe hominem totius oris compofitione vifendum. Medicus igitur,vt gra- tiam rependeret,commemoratis libro primo ritibus P. Mat- p.Mxtth*uc thseum ad folemne epulum inuitauit: & vnà cu eo Literatos humamter 1 excipttur. nonnullos, item ortos regio fanguine quofdam, quorum eft in hac vrbe ingens multitudo , de quibus infra latior erit di- cendi locus.Patris confpcctu & congreifu magnopere recrea- ti omnes,ei anfam dederunt,vt animis ad beneuolentiam co- paratis,de fua ftatione aliquam ingereret mentione:praefetu- lit igitur non omnino fibi difplicere, fi in hac vrbe commo- randi occafio praeberctur.Ea res nulli non placuit, fed Medi- cus tanta fubitò cupiditate exaríit,vt vix adduceretur ad cre- dendum,ferio & ex animo locutum.Et quidem vt negotium propeniius faceret (mendaciumenim Sina: fpeciofo prudên- cia: veftiunt inuolucro)finxit inquam ab AíTeíTore illo Pechi- nenfi fcriptas ad fe literas, quibus Matthceum multis com- . mendabat,ac rogabat, vti cum in ea metropoli retinere pro- curaret,ex eo maximè, quod in prouincia Cantonienfi pa- rum commoda valetudine vteretur. Non hocfolumadhibuit telum, adftationem impetran- v'artism*0j*is dam, fed variis modis incolas fibi conciliare procurabat. fibl conciiiat Permultis igitur, qui ad eum veniebant, nonnulla è Mathe- u:c° maticis petita difciplinis, cum audientium voluptate propo- * • * I. nebat, ; I
z<)6 De Christiana Expeditione nebat,Sciothericainftrumenta ad horarum difcrimina cocin- Ay memo- nabat;fed nihil a:que admirationem mouit, vt illius memo- nmdi à p. ria:,quae ab arte adiuuatur,fpecimen exhibitum.Ea res litera- traditH. rum Sinêíiunr ftudioíis,accidebat gratiiTima,na fupra omnes nationes,libros íntegros ímprobo labore memoria: commen- dant,&, vt verè dicam, primis ftudiorum fuorum annis, alia re nulla occupantur. Complures charaderes è fuis nullo or- dine depingebant,eos P.Matthçus íemel iterúmve perledos, repetebat, eo quo erant feripti ordine, Sc, quod magis ftupe- bant,etiam retrogrado. Earn artem ediícere multi optabant, quibufdam velut a:grè concedebat, ita omnibus omnia Ra- bat,vt omnes Chrifto lucrifaceret. Ínterim dum hxc aguntur, inciid.it in priinarium vi- rum, qui Xaucei nobilem geftèrat Maggiftratum, &c cidem fuerat vtcumque familiaris : hunc igitur,,.i quo perhumaniter acceptus eft, adhibere ftatuit ad ftationeem impetrandam, & recepit ille quidem fc procuraturum, vtii aliquis è primis vr- bis Magiftratibus id negoti) fufeiperet, cum Prorege peragé- dum,fed inuétus eft nemo,qui íe aduenarum negotio voluc- rit intricareãnterim euocatus eft ille ad gerendum in prouin- cia Pechinenfi Magiftratumjabiens amico fuo literato cuida, P.Matthaeum commendauit. ei P.Mattlmis fidendum ratus potius, quàm familiari medico (neque enim illi autoritate admodum valent)datis ab eo conliliis acquiefcebat. Aucftor igitur illi fuit,vt negleòba Magiftratuum facilitate,in vr'be re- ftderet.Eam ob rem ex xdibus media vrbepoíitis, quas inco- lebàt,in alias migrauit extra vrbis muros, non proeul ab fuis íitas.Celebris iamerat totavrbe P.Mattliçi famarmutatis igi- tur aedibus a viíitantium turba minimè reperiebatur.Inde va- , riç fufpiciones in vulgus fparfç,& vani metus,ne quid ab vno > aduena Refpublica caperet detrimenti.Ea res è triuiis ac vul- go in Magiftratuum omnium, ac etiam Proregis tribunalia penetrauit.Ergo acriter inquiri coeptum, quò fe externus ho- mo recepifletjVnde Sc quorfum adueniífet. Prorex,
Apvd S in as Liber III. 297 P r o r e x, cui cognomen Lb, nefcimus vnde,fed acce- Prorex de ?. perac tamen beneuolam fanè de P. Mattharo relationcm. *Utthí0 r r n \ 1 - W imjutn* Itaque fufpicatus eft, cum de externo ageretur, ilium iplum nec alium fore.ergo militum ad fe Pratfeftum vocat,qui pra> erat regionis illius excubiis , in qua externus ille dicebatur commorari,iubet vti inquireret, quis eíTet ille aduena,& vm de veniflet? monuit tamen vti vrbanè ilium & humanè tra- itaret, Sc ab omni moleftia inferenda abftineret, ac die infe- quenti ad íe refèrret, quidquid reperilTet.Is igitur ad P. Mat- tlueum viiitationis libellum de more mifit, & per famulum domeftictim renunciari iuífit, à Prorege quid haberct in mandatis, le quidem ad eum vifendum voluilfe venire, fed certis negotiis impeditum minimè potuifle, rogare fe vti cõmodo fuo ad fe accedere ne grauaretur.Fecit P. Mattha:us quo folebat apparatu, & fcripto dedit ea, quas à Prorege pes- tebantuneo fcripto commemorabat,annos fe plures in Can- tonienfi prouincia, Sciauchini, & Xaucei commoratum; a bimeftri verò vnà cum bellici Tribunalis AífeíTore, quem nommabat, aduenifle: eius facultate Nanchinum nauigaffe, & in reditu vires recreaturum invrbem banc cxfcendilfe, donee in Gantonienfem Prouinciam renauigaret. V b 1 auditum à vicino literato, & aedium domino, Pro- regem de eo inquirere, magnopere trepidatum eft, & non inurbane minus, quàm inhumane vrgebant, vti ea ipfa no- ite difcederet,imò vim propè faciebant, farcinas in medium victim educentes, fed neque permittebatur excubitorum Prazfeitu qui inquiíierat admonere: ac tandé eò res deuenit, vt niii noftri vim vi repellere pararent, omnino pellerentur. Prorex, vifo P. Matthsei libello, intellexit eum ipfum \'^raeft^*HS eife,quern conie£tarat,& ea re lxtus,Prsefe£fco militum man- Henti dat vti eum ad fe in tribunal adducat.Ibat Pater fatis anceps, ; ac dubius animo tra&abat quid caufaretur, quòd ea in vrbe tantopere ílibftitiílet, & nihil minus cogitabat, quàm quod inde confecutum eft. In Tribunali ingreifus, Proregem PP habuit
u V.MAtthi.1 AYlimi iic• mijjio. 98- De Chb.istiaíía.Expeditione habuit obuium in aula media (nam adeum excipiendum è folio defcenderat) in genua P. Matthxus proruere parabat, ad eum ricum exhibendum, qui Magiftratibus pro tribunali exhiberi folet, fed prohibuit eum Prorex, & ad fe acccdere prcrrx p. iuilit. Prorex igitur prior eft in hxc verba prolocutus: Du- XttZ ^um eqviidem cupiui te videre, cuius fpargente fama, virtu- tem ac liceras audieram prxdicari, iam de ea fama nihil dubito, nam ex tuo vultu, & rotius :orporis compoiitionc intelligo, minimè mihi verba data, ram ipfa per fe in te vir- tus elucet. P. Matthxus vix feipfum ex euentu fupra fpem inopinato capiebat, & tametfi tanta encomia mereri fe non agnofcebat, exultabat tamen tali temipore, virum liuiuimo- di earn de fe concepifle opinionem,Sc omnia in Deum refe- rebat, cuius fuauis ac fortis prouidemtia fe abiiciebat alias, alias erigebatjVt à fine ad finem attingerct omnia, prout eius imméfa fapientia diípofuiíTet.Proregii ergo nihil aliud refpo- debat,quam folemni Sinarum formtilila: Qui poflum tantum honore fuftinere? Qux verba cum fxvpius repeteret,&: rubo- re verecundiam teftaretur, mire Pro regem in concepta vir- tutis opinione confirmabat. De itinere deinde cum Aíleílo- re multa fcifcitatus, omnia fenfit cum iis confentire, qua: de illius infortuniis, multorum fermonibus accepcrat. Quxrit etiam, ecquem Nanchini conuenerit Magiftratum? ille eum nominauit, à quo turpiter eiechis fucrat, fed hoc tacuit ta- men. Prorex illius erat familiaris,&: gaudere fe aiTeruit,quod cum eo egiflet, quem ab integritate fama celebrabat. atque in hunc maximè modum fermone aliiú ex alio trahente, ho- ram non minus collocuti. Sub finem jprogreftus,quxrit Pro- rex, quo in pofterum vglit nauigare? P.Matthxus fe in Can- tonienfem Prouinciâ rcuerti dixit.Cui Prorex: Quidni apud nos, ait,comoraris in nobiliílima maximè ciuitate?Subiunxit PatenEt fanè,fi per te mihi liceat,cupio inea vel maximè comrnorari. Prorex vero: Commorarc fodes, id tibi per me licet, atque ita digreiTus ab eo nofter, gaudio exultabat. Vix
J Apvd Sinas Liber III. 1>99 Vix abierat,cum tamiliaris medicusad Provegem more ingredient, &c illatus de P. Iviatthaeo íermo Proregis fdentUa- defiderium magis inflammauit. narrauic enim Sciothericis O p. M - t a * * earn inftrumentis horas, íigna Zodiaci,& alia multa line er- rore demonftrare; artem quoque ab eo fciri, cuius prxfidio, vnico propè confpe&u, integrum libri caput fideli memo- ria; commendatur; de Trigono vitro ftupenda comemora- bat; de Europads libris mira; de omnibus denique noua re- fcrebat. Ergo Prorex voluit horarium indicem fibi concin- nari.-memorise quae at arte difcitur pra;cepca,fermone Sinen- fi confcribi, vtfiliisdTuisea traderet:Trigonum vitrum & ce- tera noftratia fibi ac toti família: oftendi voluit,fed vt vitrum acciperet, quod ei P. Matthaeus propè per vim offerebát,ad- duci non potuit. Sed neque hortatore medico, qui afiferebat id à P. Matthaeo libenter ofFerri. quin potius aptam ad rem praefentem hiftoriam ex Annalibus fuisretulit. Vir, inquit, olim Religiofus magni pretij gemmam habebat. Ad eum cum vir primarius & virtutis ProfeíTor diuertiifet,homo Re- ligiofus gemmam illi offerebat.iiUe acceptam mox rellituit, dicens:Haecgemma Temper erit tua, neque enim illam alteri dabis,nifi qui fe virtutis fe&atorem profiteatur. id qui profeífus fuerit, profe&ò earn non eft accepturus, atque ita iemper tibi remanebit. Idem de te dico, MattHaee,ac de me profiteor. nam vterque virtutem fe&amur. H a c maximè ratione à Prorege digreifus, ad reliquos vrbanos Magiftratus inuiiendos applicuit animum, &. ex iis aliquot reperit fibi in Cantonienfi prouincia notos,qui apud caeteros Patrem commendabant. Ipfum quoque medicum, quern videbat Proregi familiarem, nouis muneribus fibi conciliauit, &: ita demeruit, vt nullum ille finem Patris commendandi faceret apud omnes, qui eum ad colloquium adhibebant, Magiftratus:atque ita cum iam Proregis bene- uolcntiam in eum fama vulgaífet, breui temporis fpatio ne- mo propè ex vniuerfa ciuitate repertus eft, vir alioquipri- P p z marius, r u . - .) , I - %
ioo De Christiana Expeditione •T • marius,qui non P.Mattharum íibi duxerit humanilTimè in- uifendum. ; Cum 'rRegtú propinquis T.éMattbauj familiaritatem cotttrabity& cum alui qutbufdam,quifè Cori' àonatores appelldbant. Capvt dvodecimvm. • : 'f >[ "■i... .li -ih.-, X' OET.tgj xntií U!i a mmN hac Metropoli Nanciana piurimifunt Regij fanguiw nis ab omni feculorum memoriia,& in iis duo Rcgum appellatione,& apparatu degebant,qu:am confuetudinem vt intelligas, primum librum repete. Ij (nec enim inferiores p.Matth&ui commemoro) amicum quoque habere ho minem aduenam a Regula in nihil dubitaruntieorum alter Regulus chimgm, alter Longan vocabatur. Sc quoniam neminem, ne Magiftratum quidem fua vifitatione dignantur: vterque primários Aula: fua: afTe- cias preciolis muneribus inftru&os milcrunt, qui P. Mat* tha:um, fuo nomine in palatium inuitarent, quod palatium Regia maicftate dignum, vel magnitudine, vel aedificiorum maieftate, hortorum amoenitate, reliquo fupellectilis vel fatellitij apparatu.Primus noftrum inuitauit,& humaniiis ac- cepic Regulus Chiengan, ab eo exceptus eft P. Mattharus in aula regia, vefte ac diademate iniigniito. iuflus eft confidere, Sc folita illoium potione vrbanitatis indicc donatus eft, de his fuprà fsepe; neque enim decet vfcoique filum narrationis intercidere.remifit etiam Europaca mmnufcula,quae pluris ab iis aeftimantur,&. nigro in mármore,quod a pud Sinas reperi- tur,horologium horizontale cum Zodiaci fignis, dierum ac no ilium magnitudine ortus Sc occafusin fingulos menfes zodiaci fi- hora, initio menfis ac medio defcripta carlauit. initium dixi ^sina/vfin-ac medium; nam Zodiaci iigna apud Sinas qoatuor hipra vi- ti qn»tnor. ginti numerantur, qua: res Jtota eo in regno haitenus inuii a j : v •. ' í' * ' v cum ••
Apvd Sinas Liber 111.ol cum voluptate vifebatur. nullu enim ipii fciothericum aliud nouerant,prater illud,quod ab sequatore nominatur.Sed ne- que hoc ipfum aptè nouerant, nifi in trigeiimo fexto gradu eleuati poli collocare. Addidic etiam Sinenii charadere vni- ueríi totius globum è circulis cadeftibus,fpha;ram,imagines, vitra,& alia huiufmodi Europa; noftra opera, fed his ipfe fu- perari fe minimè patiebatur.bombicinis enim pannis,argenti pondere variis, eduliis, munera noftra abundè remuneraba- tur,& ea regiis ritibus &" pompa cohoneftabat. Nihil camen aequè probauic,vt volumina duo Europaeo more compada, fed è charca Iaponeníi, qua; fanè leuis eft, & ita dura,vti du- bitare poifis,vcrum in ea magis admirere. alcerum ex his vo- luminibus Geographicas habebat cabulas aliquoc,imò &: no- ucm coelorum orbes , quacuor elemencorum combinatio- nem,& fimilia è Mathemacicis pccica difciplinis, addica erat coramfermonefuperiorum explicacio. Volumen alcerum, breuem de amicicia tradationem, Sinenii charadere conci- nebat:in eo fingebat P.Matthaeus (quod olim Cicero fecic in Lselio)fe ab Rege interrogatum, quid de amicicia fencirent conferem. Europaei,atque ica breui Dialogo congeiTit ea, qua; ex variis Philofophis,facris Dodoribus, Sc aliis probacis Scripcoribus, in ea librorum noftrorum penúria pocerac collegiife. id opu- fculum in hanc vfque diem, cum ftupore legicur, & magna legencium comprobacione commendacur. Hie liber Euro- paeo iimul ac Sinenii charadere fcripcus, maiorem pariebat volupcacem.Sed non ica mulcò pòft prado cradicus eft Sinen- ii, opera Gubernacoris cuiufdam vrbis è Canciana region e, ac deinde facpius excufus eft in prouincia Pequineníi, Ce- ciliana, ac plerifque aliis, & eodem femper liceracorum ap- plaufu, quin etiam aliis in libris à grauibus Autoribifs cita- tur,ita fuper actatem autoritate cxcreuit. Et hoc eft caetero- rum, qua; idem P. Matthaeus Sinicè fcripiit, volumen pri- mum,quo volumine multorum contraxit amicitias, & per ora hominum volieare ccepit.haec ferè cum vtroque Regulo Pp efta
joz De Christiana Expeditions geíta.Pcd Chiengan diutius in amicitia perPeuerauit, aut po- tius ad mortem vfque, imo ctiam in filiam velut ha-rcdita- te tranPmifiit,&: quidem quoad vixic parens, frequens P. Matthçum euocabat,& quoties is vencrat,in conuiuium ad- hibebat,Pcllse gcftatorise baiulis pretium foluebat, nummos famulis P. Matthsei diftribuebat. his enim iolent indiciis proderc, cum infignem de ali cuius aduentu capiunt volti- ptatem. N e c autoritatis minus, plus etiam aliquanto dcdit con- trada cum alio hominum genere familiiaritas. ij Punt Litera- torum illius vrbis velut farr apse,qui Pe inicorum lodalitio vc- ram legem explicare profitencur.Sodalittij caput erat eo tem- pore íeptuagenarius quidam cognominie Ciam: is cum Puis fodalibus, de P. Matthseo multa audierat à familiari noftro Chiutaisò, qui aliquamdiu ea in vrbe fuibftiterat, poftquam in noftros incidiíTet, à quo tanta fueratnt noftri ambitione commendati, vt iure vereretur P. Mattthseus ne conceptam falleret expectationem. Hi ergo, qui csceteros elato fuperci- lio defpiciunt,magna fubmiflione, ad P .Matthseum accefie- runt,quibus gratum hoc accidit,audire illiim de Sinarum li- bris aptè dillerentem, quacque diceret domefticis telis Puis propugnantem, &c res Pubinde accidit exigua quidem, Ped quse non exiguam opinionem conciliauit. Ex frequcnti V ill— catorum importunitate, & eorundem officiorum neceílària compenPatione,ita P. Matthseus Patigabatur,vt ab segritudi- ne parum abefiet,ea de re cum amico illtorum Capite quere- baturris audor illi fuit, vt domi Pe adelfie aliquando per iani- p.M*tth*ustorem negaret.RePpondit P.Matthseus itd homini, qui virtu- verimtis tern profitetur, quod mendacium fit,incerdici. Gentilis Phi- f,MX. loPophus Pubriiit. Cui P. Matthseus oftendit Chriftiana lege prohibitum,non Polum mendacium illud, quod alteri perni- ciem accerfitjPed id etiam, quod inter obfequendum vel io- candum elabitur: earn legem in Europa omnes quidem de- bere,Ped ReligioPos maximè, & eos qui Pe aliorum magiftros efle
Apvd Sinas Liber. III. ! 303 elTe volunt,obferuare: quin etiam viros plerumque primores ab ea re velut indigna abhorrere. Obftupuit ilie legis noftrac fanditate,& à ftupore in laudes crupit, nam vt erat ingenio fubtili & exculto,facile ex hac vna re,fan&iflimx legis noftrç puritatem colligebat. inde ad alios eo narratore res alioqui exilis erapit,&: inftar prodigij narrabatur,P.Matthxum è re- gionis fuac confuetudine, ac legis prxfcripto, nolle mentiri: imo cum ea de re in fodalitio fermo illatus eilbt, dixit is qui audierat,Satis planè erit fi nos mentiri puduerit: nam vt pla- ne abftineamus,vix puto poíTe à nobis impetrará Sociuj P.éMattbao Nancianum mittitur& à nofiru *dcs propria comparantur. Capvt decimvmtertivm. Rosperis noux (edis euentibus delegatus P.Mat- thxus, Sociosquoquefuorum fecit participes gaudio- rum,fed maiimè Collegij Amacaéfis Redorem P. Eduardu, à quo velut fuperiore fuo,Socioru &: fumptuum prxfidia po- ftulabat.Mifit igitur ille Nancianum P.Ioãnem Soerium Lu- iitanum,& cum eo Xauceo alteram è fratribus noftris Fran- cifcum Martinez deílinauit; de fumptu vero per rei familia- ris anguftias,non licuít aliud fubmittere, quàm quod in ardes ac fumptus eius anni domefticos fatis eflet. Impetrauerat à Nanciano Magiftratu quodam interim diploma,vt comitcm Nancianum c Cantonienfi prouincia euocaret, quo diplomate muniti, nullo prohibente Nancianum deuenerant,& in tranfmitten- do monte illo,de quo fuprà, Neophytoram Nanhiunenilum prxfidia repererunt,qui etiam funt hac occafione à tranieun- tibus viiitati. aduentus comitum % celebritatem Domini- ci Natalis, anni millcfimi quingentefimi'nonageiimi quinti lxtitia cumulauit. Ex aducntu comitis moras aliquis in vrbe V-'? / j
304 De Christiana Expeditions vrbc ícntitur. quidlibet enim dc aduenis fufpicari , &loqui fas crat, eos videlicet aliquid íiniftri machinari, òc medicum illum, de quo fuprà , eò quo d noftris faueret, Alchtmifticae artis ineptias ab iis didiciífe,fed de his in circulis muíGtatum, nullus in publicum tumultus erupit. p.Matth&u* Pater Matthaeus interim5cum Proregem habct bene- invrhTf»- uolum, ftabiliendam fibi ems autoritate ftationem perfuafic. ctemia Libo- Er(ro cum ad Protegem deliniendum munera concinnaíict, qualia Regulis cum ferè dediííe fuprà commemoraui, ad cum cum libello fe contulit. Eo libelío diploma petebat,quo in vrbe refidere, & próprias fedes comparare fineretur. Prorex acceptis donariis beneuolentiaun compeníauic. de diplomate refcripfit, vti Gubernator ea cdere inquirerct,& fe redderet certiorem. Is Guam appellabatur, vir alioqui bonus, fed timidus nimium: ne forte íibi malum aliquod accerfe- ret. Ergo tentauit vtrum in agrum fuburbanum poffet no- ftros volentes relegare, &c locum iis in pirofanorum Sacerdo- turn Coenobio defignabat; fed eum locium noftri, nc iteram fefe fordido abie£toque nomine foedarent, & Euangelij cur- fum íifterent, recufarunt: vnde Gubernator frigide vtcum- que in noftrorum caufa refpondit, ac deinde fxpius rogatus, femper tamen diploma pernegapit. Et momento pnftinos vrbis vniuerfoe fauores abrupit, 8£ prope ftationem euertit, ita maiorum exempla eííicacia flint in \tramque partem:ad- hibitis demum interceíToribus permiíit, vti fuo arbitiatu vr- bem incolerent, fede fuo tribunali diploma ne fperarent. Protegi verò ciui & amico íuo non fcripto, íed íermone fa— cilè fatisfecit. Sed neque híc fubftitit P. Matthaei induftria. nam memoriae, quae ab locis & imaginibus iuuatur,com- Commenta- mentariolum filiis Proregis dedicaram, detulit ad paren ri o hi s de ar- tem. commentarius hie toto regno deinde euulgatus,amul- tis in vfum adhibebatur : addidit etiam horologium noftur- ;ertar> num, è polo arttico confpe&uris, ab eoexceptus^eft íolito etiam vrbanius, ac de literis patentibus ad íedes coparandas refpondit, - -»/
APVD Sinas Libf.r 111. refpondit, fc nondumeas à Gubernatóre acccpiííe, ícd pro- pcdiem clfe&urum, vti fcriberentur, ôc rcucra cum Guber • natorc ferio rem illam egic, cui vifum eft nihil opus eíle di- plomace , fed fatis eíle viux voeis oraculum. Ergo Patrem admoneri iuífic, íibi xdes 6c agros pro arbitratu compararet, nullo diplomate opus eíle, ac neminem fore qui impediar. Idem refponfum Pater accepit a Gubernatóre, qui etiam ad- didit, fe fuum fore proteftoré: petiit etiam Sciothericos ho- rarum indices duos, alterum vt in patriam mitteret, Prouin- ciam videlicet Cechianam, alterum vt eo in quotidianos vfus vteretur. Ea breui confeóla ad eum detulit, qui in mu- neris remunerationem argenti pondus miíit longe fumpti- bus maius, quod Patri remittere per vrbanitatis leges non licuit. Superiorum enim munera numquam remittuntur. H a c igitur impetrara Magiftratuum facultate, vili func íibi noftri iam poífe conquicfcere,ÔC quibufdametiam vide- batur fortaífe non immeritò hunc modum eíle tutiorem. na qui diploma feripferat, quolibet motu aut metu territus, fubitò acerrimus erat in dimittendis noftris adtor; ideo quòd auctor haberetur, 6c totam facti inuidiam humeris íii- ftineret. quotquot vero diploma non feripferant, line peri- culo, quod Sciauchini fxpe feccrunt, fauere Magiftratus, ac noftri quodacrius diploma vrgerent, leipfos ipíi de íuípicio- ne ac metu inculabant, cum alioquí tutius eífet poft tot an- nos intra regnum decurfos, pro indigenis, 6c non pro adue- nis fefe íidenter gerere. Ergo hoc iam negotio perfunfti, de alio magis labora- De i0CUnda. bant, nam neque commodx locabantur xdes, nec ad coe- íede mendas nummi fuppetebant, ôc tamen vtendum tempore n videbatur, ne frigefeente Magiftratuum beneuolentia, im- pedimentum aliquod fuboriretur, ÔC commodx xdes qux- dam venales proftabant,tepori 6c víibus non ineptx,led loco percõmodo,non proeul à Gubernatoris palatio,pretiu quoq; moderatum ferebatur. riam aurcis non amplius fexaginta res >
-3o 6De Christiana Expeditione res concludi pofte videbatur, & ad conducendam domum ab Superiore quinquaginta receperant. Vifum eft igitur po- rius propriam comparare licèt anguftiorem, quàm laxius in annum habitare. nihil id obefíe, quin poftmodum maiores a-des per otium quaererentur. ira fa&um, vt dcíignatum, & in earn quoque extemplò demigratum. Dcinde ad vfus no- ftros quantum ardíficij ratio tulit concinnatur, & ne quid fortafle tumultus oriretur , ita fecretò res tota confeda eft, vt prius vicinia noftros venifle, quàm venire voluifíe refci- uerit,atque ita deíignandac alicui calumniae tempus eripitur. vicinia que-Vicorum tamen Pr afediad Guberrnatorcm rem reiasdefo- fuxit,& querebantur homines aduenais in ftiam viciniam dc— "£ctZtr* migrafte; quibus Gubernator ita refpondit, vt ipíi confenfe- rintraflerebat enim fe iuflu Proregis inquifttione fada didi- cifte, P. Matthxum annis fupra viginti (augebat nonnihil Gubernator) in Cantonienii Prouincxa ita vixifte,vti nemi— nivnquam moleftus extiterit, conftare íibi eum virum bo- num cite,quê immeritò reiicerent, maximè cum Prorex fa- cultarem illi déderit, & in ea vrbe commorandi, &: ardes comparandi. Ergo quietiores hxc ad viciniam retulerunt* Magifimus vEdibvs iamcoemptis,P.Matthaus vrbanos omnes munuÇcuits p^jjqq^pios Magiftratus viiitauit, Ôí fuis fingulos munufculis IZÍ7. d" miílis Amacao donauit,fed ita tamen, vt ne in morem indu- cerentur maiora quam inpofterum daic liccretaut deceret. Denique hac in vrbe ftationis noftrae racionem Socij vfu do- diores, aptius ad frugem facicndam , cjiiam in Cantonienii Catertíf- Prouincia fecerant, compofuerunt. Hoc ipfo tempore Ca- mu* diiiul- techifmum fuum reuifít P. Matthaus, auxitque, & ita con- cinnauit, vt iam ab literatis viris profcdus videretur. nec vt prius ab infami facrificulorum nomiuc, ncque a cultu co in libro lcdorcs abhorrebant. Atque ita difruptis prioribus ta- bulis, recèns in vfum introdudus eft. ■ * Xaucei
Apvd Sinas Liber III. 307 Xaticei P. Lazarus f^ataneus inge labore , & alij duo Socij euocantur. •v Capvt decimvmqvartym, . I fpfp M c Nanciani variis rerum euentis agebantur. intc- y^pl rim P. Cataneus Xaucci Sinenfes in literas incumbe- bat, El procurabat nouo Literatorum habitu, rem Chriitia- nam ad exeplum P. Matthaei promouere. eo habitu Magi ftratus vifebat, Sl ea res ex animi cedebat fententia, rei que turbatur. Chriftiana: curfus intra folitum alueum ferebatur, fed eum literatuli nonnulli illius ordinis ex vrbe vicina, regionis ta- men Xauceanae, gens parum exculta, & pra ceteris Canto- nieníibus barbara(íic enim reliquo regno Cantonienfes om- nes appellantur) eum inquam curfum perturbarunt.nam ve- ipertinis horis cum in domum femipoti vellent ingredi, ac _ prohiberentur,vimpararunt frequenti domum & ianuam íapidatione impetentes. EgreíTi domo famuli vim vi repule- runt, & eos in fcaphas fuas ad fluininis ripam è regione d o- mus noftrse redegerunt:ibi adfcitis in auxilium amicis Sl ci- uibus fuisimpetu maiore in axles noftras irruerunt, quibus famuli nec cedere voluerunt, nec reiiftere potuerunt. non- nulli faucij vix à Patre tumultum fedantc, a*grè in domum recepti funt, fed neque ipii immunes ad fu'a redierunt. Die infequenti vel iracundia permoti, vel metu rei per vim geftae deterriti, priores ad Gubernatorem accufabundf concurrerunt. apud eum ingens mulritudo in vnum corpus coafta inconditis clamoribus iniuriam à noftris Sl vulnera fe accepiile vociferabantur, Sl in eum modum bacchantes per celebriores vrbis vicos; obuios Magiftratus appellabant, è quibus primi duo,in quorum tribunaliá deuenerant,accu- Socij defen- fationis libellum reiecerunt, aiferentes conftare fibi aduenas $ illos nemini moleftos eífe, & íi quid ipli ab illis iniuriae rece- Qq i patent, À
30$ De Christiana Expeditions piftcnt, idiniuria factum iibi minimè pcrfuaderc. nou defxur ramen vnus aliquis tertius,nempc Gubernatoris AiTciTor,qui priuatam, vc arbitrabatur,iniuriam íibi à noftris illatam au- otoritate publica vlcifci minimè dubitauir. querebatur cnim noluiíTc noftros cius in x*dibus,horariam machinam diutiifi- mc cius ai bitratu detincrbaccepto igitur libello,duos c do— mefticis famulis noftris in tribunal acceríít, quos inaudita plane cauía,atrocitcr in accuíatorum conípectu vcrbcrari iuffit: fubfequutus cft paulò pòft è fratribus noftris Sebaftia- nus Ferdinandus,vt eos vel rationibus vel prccibus tucrctur. Vcrum luucncs illi cum iudicem íibi propéíum nacti client, ctiam in ipftiin fratrcm noftrum irrutctunt, & inhumane ra— Vnus ^ foriU ptantes AíTeíTori ffciterut, vociferati cum e/Te à quo iniuriam, &5 d110 Prx ceteris vulnera accepiftent.Ncc dubitauit,etiam ' illu inaudita caufa verberibus fubiicere, &: alia iníigni igno- minia afficere: id fit in hunc modum. Tabula ingens vlnam ac dimidiatam quadrata,forame habtct in medio ad colli ain- bitum coaptatum;ea tabula,qua: apeiriri &: claudi poteft,col- lum includunt, è qua caput eminet, ita vt camen ori manus admouerc non Iiceat,nec cibum autpotum capere, nifi ma- nibus alienis.Fratrcm igitur noftrum hac ignominia damna- tum,totum cum diem pro foribus palatij ftare iuftit, cum in- fcriptione in hanc fcntcntiam exferipta, quòd Baccalaureos vcrbciarit. Floe ignominia: genus eft in hac gente non infre— quens.his peractis tumultuantes remifit. Mails occur» H i s malis vti mederetur P.Catan(eus,hoc confilium iniit. ru"r' aduertit omnium turbarum cauíãm ardis lacrx prartextu ca- pi.Illam igitur facram in priuatum iacellum tranftulit, no eo folum quod commcmoraui confilio,fed etiam vti fe à facrifi- cuii infamia liberaret, &: ad hanc xdis deftructionem aliud addidit,quod fane fuit opporrunum.nam ea omnia,qua: do- mi noftra: ab amicis cum voluptate ipeftabantur, fuftulit è confpcctu: turn vt otiofam multitudinem excludcret, turn maxime vt luctum de iniuria profiteretur.His rebus quietior ( ,.*> quidem.
Apvd Sinas Liber HI- 3C:9 quidem,fed nondum moleftiis liber viuebat.aflfe&um etiam nupcr ignominia Fratrem è confpectu eripuit, & ad P. Mat- thxum milit rogans,vti Socios pcrmutaret, quod &c faòtum eft.dixi pofterius confiliu fuiile fatis opportunum, cum cnim non ita multo poll, nonnulli Xauceum Magiftratus aduc- nifTent,&: cupere fe dixiifent,aduenas &: res Europeas fpecta re,cum iimul omnes domum noftram vcniiíent, dirutam ar- dem, xdes verb nudas confpcxerunt.qua re permoti,tcrtium AíFeíTorem,qui cum reliquis vcnerat,incufarunt, quòd in eo negocio prxceps &: parum iuftus fuiifet •> nee abnuit illc, fed ignominiam palàm confefíus culpam qucrebatur, fe à literatulis illis extra co*r'' iuftitiae limites prxcipitem abreptum. demiíle igitur Patrem coram omnibus veniam rogat, & vt cum demulceret ad ío- lernne epulum,quod hofpitibus Magiftratibus exhibebat, in vicino fano eum folemniter inuitauit, \'bi magnam ignomi- niam maiori honore, quem in eo epulo illi exhibuit, videtur compcnfaíTe. S v b idem quoque tempus Magiftratus quidam,toti Xau- ccanar rcgioni communis, Pimpithau vocant,Xauceum deue- nit,& domum noftram magna pompa inuiíit, Patrcm Cata- neum fecum federe iuffit, quod primis temporibus crat per- rarum.quibusofficiis,nonnihil iniurixprioresobliteratx.Sed 1 1 A /T" A* _ 1 T_ nímtT\ or tn~ com- J nondum ab AffefTore rcccdamus. Is attentius excuíTa,quam mrUm so- inconfideratius fecerat, iniuria, valde veritus cft, ne quam ce'ju'íoacfam crudclitatis notam indc officij iaòluram incurreret. Ergo vti omnia refarciret,fua fponte edicbam fcripfit, in hanc fcn- tentiam.Rci totius euentum narrabat,8c dcinde culpam om- nem in Magiftellos illos referens,noftros ab omni culpa libe- rabat (magna vis veritatis) inde afperrimis verbis commone- bat omnes, viderent etiam atquc etiam, ne quam Patri, ne quam domefticis,moIeftiam faceflerent, alioqui graucs poe- nas fe daturos. I n hunc ferè modum P.Cataneus,abfque Socio Sacerdo- te in annum Domini nonagefimum feptimum commora- ^ ' V9mr: I - W
" jto De Christiana Expeditione tunnam qui defignatus erat illi comes Amacai parum firmis -viribus vtebatur,&: periculofum videbatur in earn Xauceani aeris inclementiam vaietudinarium amandare.& alias Vifita- tor P. Valign anus India: praeeíTc ex Prapofiti Generalis au~ doritate defierat,& folum Iaponiam & cxpcdicionem Sine- fem cum eodem Vifitatoris titulo gubernabat:vnde ex India operários euocare integrum illi non erat. In hac folitudine &c p.cataneus laboribus P.Cataneus grauiter, & propè defperata falute la- Amacnum borauit,eoque res deuenit,vt Amacaum ire cogeretur,in cu- frvficífcitur. jocum p joamies Aroccia, Lufitanus, vt erat valetudina- rius,Xauceum mittitur, iubetúrque (e domefticis parieribus continere,& rem domefticam tantiijper modcrari. in rerun ex India Vifítator aduenit,& P. Cataneeo expedirionis Xaucea- ne focium P.Nicolaum Longobardum Siculum defignauit? quern reuerfus in ftationem fuam P. Cataneus Tecum abdu- xit: & quoniam de exiguis viribus P. loannes noil bene au- diebat,eum in Collegium euocabat,, alteri cuilibet rei appli- candum.Verum ille fortiter ftationê fuam retinuit:& re vera- folito firmius Xaucei quam Amacai vixerat. Ergo mosftus excludi fe prima fua,vt aiebat, vocatione, illc* maximè tem- pore,quo confedis ftudiis inchoare oporteretjhçc omnia Vi- 1 ii'tatori ita fceliciter propofuic,vt cum reliquis duobu s omnium votis remanere fineretur, qui ,iam praeceiTerant & domum - appulerant nullo pro- . hibente. DE i ■ I « H ■ _ ^ éÇ ■
3ii CHRISTIANA EXPEDITIONE A P V D SINAS AB SOCIETATE 'IE S V "SVSCEPTA, . I . •' j ; ■ ■r. ' *1 * Liber qu P. Matchceus fecundo Nanchinum redit. CAPVT PRIMVM. A t r i Viíitatori iam Indicis negotiis li- bero , Sinenfis expeditio inprimis cordi fuic,vt earn prius bene eonftitueret, quam in Iaponiam nauigaret. Inprimis vfu ma- giftro iam didicerat, defperatam eile, Ted & parum aptam ad finem de re Chriftia- na promouenda coniequendum,Legatio- liem, qua; ab Rege Catholico, vel à Pontífice Maximo annis íliperioribus fperabatur,ad Regem Sinarum deftinare.Vide- bat etíam diuinis maxitnè praefidiis, ÒC Sociorum, qui res Si- nicas ■ V.Vifitatoy Suferiores conflituit pre re Si* nertfi,
1 312/ ' De Christiana Expeditione nicas altius iam pcnetrabant induftria, cxpeditioncm illam fupra fpem crefccre, & plus indies accipere firmitatis, ftatuic exiguo íllo, quem habebat apparatu,tentare, ii quid in earn rem conferre poíTet dignitatis. A d v e r t i t primum variis ex cauíls, non ita procliuc eíle, ab Amacacníis Collegij Re&orc, illam expeditionem gubernari, qui negotia praefens intueri, Ted nec intclligerc íatis poteíl. Et vt poífit tanta locorum intercapcdine difiun- étis, neceífe eíl fa'pe próximas rei bene gc renda; occafiones elabi. Statuit ergo vt totius expeditionis Superior ex iis vnus eíTet,qui in regni penetralibus viuieret. P. Eduardum ab co munere, inclinara iam in íenectuitem aras cxclulh, ne in interius regnum remandaretur. Inte:r cos porro, qui earn vi- p.Matthuu neam excoiebant, P. Matthaeus ceteros xtatc, ac rerum viii Ricciuí su- ex Jiucurniore in hoc regno mora íuperabat. Eum igitur to- fd7Zi*s'~ tius expeditionis Superiorcmrenúciauit,&: habenas laxauit, nenfis renu- vti cota expeditione, prout ad maius illius bonum videre- emtur. tur difponeret, &: nouas, ficubi fpe:s affiilgeret, noftrorum fedes collocaret. In reliquis etiam luas ei íècum facilitates communes eíTe voluit. Et prat catteris enixe comendauit,vti modis omnibus ad Sedem Pequini figendam adfpiraret.Yi- 1 deri cnim non aliter fecuram noftrorú in hoc régno ftationé fore, nifi aliquis ab Rege Fauonius fauoris afflaiet. In hunc Munem finem ea omnia, qux congcrere potuit, Nancianum milits Kmlcl"Ur" Deiparç Virginis iconem ex Hifpania miílamjaliam quoque mittuntur. Chrifti Seruatoris effigiem; &: horariam molcm non maxi- ma,quç internis rotis agitata,horas vel dimidiaras, vei inte- gras, necnõ tc ipfos quadrates magno artificio,fuis interual- lis diftin&as, fono euulgabat. Earn machinam P. Claudius Aquauiua Prepofitus generalis hue in eum fine deftinarat,vt fub cuius aufpiciis hxc expeditio coepiflet, eiufdé prafidiis promoueretur. Nec diífimilem huic Philippinarum Infula- rum Antilles ad Vifitatorem tranfmiferat, Sineníi expedi- tioni profuturam. His addidit, quiequid Amacai corradere v potuit
\y *■ Apvd Sinas Liber IV. 31$ potiut earum rerum, qux ad rem facerc videbantur. Ea om- nia Nancianum vfque tranfmifit. I o e o verò, quòd 11011 erat libera Amacaum nauigatio, Collegij Redori mandauit,vti noftris ea melTe occupatis, de omnibus ita prouideret,ac fi eos vt prius moderaretur: eun- démque eíTe voluit Sineníis expeditionis ac Iaponix Procu- ratore,vti exigcret ea,quie vel Regis Catholici iuíTu,vel elee- mofynse nomine,ab aliis donabantur,quod fçpe Amacaenfes Luiitani & liberaliter faciebant,quorum fane in hac expedi- tione promouenda piecatem, neque nos decet obliuifci, ne- que poftcros ignorare. P.Emanvel Diaz dudumè Lufitania vcnerat,& in p. Emanuel India non feniel Superior flierat renunciatus, & nunc dege- bat Amacai, ex eo quòd in rena Sineníèm propenfus videre- fis Rector tur, & alias reliquis ad id Collegium regendum dotibus in- tmtuctatuu ftrudus crat, a Vifitatore Redor eft appellatus eius Collegij, quod erat nobiliílimarum duarum Miílionum Sineniis ac Iaponicnfis Seminarium.P.verò Eduardus Exredor, admini- ftrato per annos plures eo Collegio in magna temporum va- rietate,non ita multo pòft vitam in Religione noftra fandif- íimè adam, fandiííima quoque morte concluílt. Is à puero v r cl r • moritur. prope Societate ínita in lenectutem vlque magnum ínge- nium, & prxclaras animi dotes in Dodoris, Concionatoris, ac Superioris ofíiciis continuo exercuit, magna Temper omnium vel domefticorum , vel carterorum comproba- tione. v P.Matthivs igiturproeo,quodàViíitatoreiubeba- vMutthmt tur,omnem lapidem mouebat, omnia circumrpiciebat,vt ali- quo tandem modo in Regiam vfque penetraret.Prius putauit conatur. fibi tentandum Regulum ilium familiarem Chiengan, qui proximus in Régio fanguine Regi habebatur. Horologiú illi & alia non nulla oftendit.quic Regi munufcula deferenda cõ- pararat,fed demum intellexit,ineptiííimú illum cíle, ad eam rem conficiendam,modum.Rex quippe non modo fuos illos Rr pro^in i J
314 De Christiana Expeditione Sítfpjciõ propinquos in nnllam Reipublicar partem vocat, fed ab iis etiam libi cauet,à quibus nihil;dubitat,fi liceret,regnum affe- dari. atque ita res erat periculi plena, & qua: expeditionem vniuerfam,pro eo quod promouerepolTe fperabatur, fortaf- fis erat eucríura. Sed neque ipfe Regulus regia: fufpicionis confcius,fefe voluit ea re immifcere. Interim auditum eft ilium Guan,de quo paulò fupe- rius didiun eft, in Infulam illam Auftralem, Hainan nomine patriam fuam ex aula repetente, Xaucei noftros inuifiífe, & magnam familiaritaté contraxiíTe, auditum eft,inquam,eum ab Rege Nanchinum reuocari, vt P,rafes eftet primi Tribu- Grumitriíu na^s' cIuo^ ã creandis Magiftratibuís Lipu appellatur, quod nalis futi*- Sinicè Magiftratuum tribunal fonatr. Ergo Pater Matthseus nu Kaacbí- p. Cataneum monuit,vti in eius tramíitum intentus cfíet,re- nu vacatur. • r \ • * i \ _ , , ceperat enim íe cum m Aulam reuoccaretur, eo Patres abdu- durum,vt Sineníium faftorum errorees ad fyderum normam reuocarent, &c alia è Mathematicis dilifeiplinis petita euulga- rent. Vcnit igitur Xauceum, à P. Cataneo inuiiitur: ex eo quxrit, vbi P. Matthxus commoretur, eoque Nancianum metropolim nominante , exultauit aíferens Te cum eo ibi congreflurum. P. Cataneus obtulit fe comitem Nancianum vfque, vti hoc negotium aptius inter ambos difeuteretur. nec abnuit Magiftratuum Prxfes. Ergo commendata P.Ni- colao domo,comitcm adfciuit P. Ioannem, vti Nanciani re- t rafes Gu» maneret. prxceílerat ille Praties, & eum diurna nodurnaqj seríi/ Nan- nauigatione P.Cataneus cum aílequà laboraret, biduo pra:- danum ve- ceftit,quod ípatium temporis ad rem fecit aptiífimè. interim Matthium. en'm t0Ca res à Patribus agitata eft,at
Apvd Sinas Liber. IV. 31 y ' pidem ciTe apprimc pretiofum.ibat Prxfes honore lxtus,quo cum Rex rcuocando affecerat, cum antiquo fuo Magiftratu, & fpe non dubia,quin deinde Pechinum ad eandem digni- tatem accerferetur,è qua primo faltu in fummumColai mu- nas euaderet.Cum igitur Patres in mollia fandi têmpora in- cidiíTent, deiwiis rebus fermonem iniecerunt, NanchinumSí^.íí^," ire Regi munera deferre velle commemorabantsvoluit is vi- u trifidi dere regia munera, qua: fummopere placuerunt, &c vt rem procliuiorem redderent,aíTeruerunt ab eo fe prarter fauorem fperare nihil,ie ac fuos, fumptus fa
6 De Christiana Expeditione aliquid aut fcribitur: nos Lufitanum vt notius in Europaro fermone vfurpamus. ' I n difceflu Noftri,temporis anguiliis exclufi,amicos mi- nimè falutarunt, fed nec Magiilratus, ne ab iis impedimen- tum aliquod nafceretur, nec de diplomate,vt olim,curatuin. eius enim Magiilratus Societas omnidiplomate iecurior vi- debatur, imò cx eo itinere Nanciana fedes iecurior, & vni- uerfa expedido multum accepit firmitatis. quis enim eft ex omnibus Magiftrati'bus, qui Prarfidem Tribunalis Magiftra- tuum non vereatur oftendcre? atque itaomnino cecidit.nam toto tempore, neque Xaucei neque INanciani contra noitros muifitatum. Prtjiâe socij Nanciano foluerunt Noilri poftricfie eius diei, quiDiuo in vaniga- Prarcurfori facer eft,o&auo falutis annofupra nonagefimum. num versL toto eo itinere, quo nauigatum eft Nanchinum versus, Pra:- fibi maps fidcm fibi magis magifque conciliarunt,eius filios atque do- 7uflrt,T~ mefticos munufculis delinierunt, fed maxim bgratiamam- bierunt eius, quem confiliorum fuorum participem acpropè arbitrum faciebat. Vxoris fratrem, qui natura: bonitate du- ftus Patribus fauit, quamdiu in viuisfuit, totos dies in Prar- il dis nauigiis de hoc negotio profperè conficiendo tracla- bant, & fubinde au£lor erat Prarfes ipfe, vt ex horariis ma- chinis Regi altera Palatino altera cuidam ex Eunuchis do- naretur, qui earn rem fufcipere velet promouendam. Sed abnuit P. Matthaeus alium prote&ortm huic negotio nomi- nare, nec earn machinam alteri quàm illi ipfi donare, qua re mire captus eft,&: huic negotio illigatus, nec promifTum diu dilatum: nam extemplò illi horologium Socij donauerunt, cuius vfum feniim edoctus, ille ipfe cum opus erat mode- rabatur. /■ • lapwes re- Nanchinvm vbi ventum, omnia formidinis plena rc- percrunt.namIaponesfuis finibus egrefli rcgnum Coria in- feftis armis impetiucrant. id Sinae,quòdeílet ve&igale,ma- gno fumptu tuebantur,& exigua Í pes eo tempore apparebat, 0$ ■. :%r- N | -'h f; : Iaponum
Apvd Sinas Liber IV, 317 Iaponum impetum retundendi. Ea res effecit, vti nemini fa- tis animi fuerit, ad Noftros hofpitio excipiendos.nam graui- bus ediòtis nuper cautum erat, ne quis in ardes fuas reciperet homines, qui vel habitu, vel vultu fufpicionem ingererent, quin paucis ante diebus Iaponios exploratores interceperant, qui in omnem partem vagi omnia contemplabantur. ergo Sociu <£> artlus máximos exiguo nauigiomalètedi fuperarunt. nequc Ftrjffn ™^ hie fuam Prarfes audoritatem interpofuit, fed &: ipfe trepi- tur. dare ccepit, ne aduenas adduxiífe iibi fraudi eftet. P. Mat- thams tamen in vrbem frequens itabat ad Prxiidem inuifen- dum, fed Temper geftatoria fella teclus , quanquam non ita tegi potuit,quin de eius aduentu monitus fuerit fummus mi- litum Prarfedus totius regni, id autem Noftri eo tempore ignorarunt, & poft annos pluresab eo ipfo audierunt. narra- bat enim fe exploratores miílífe ad eum intercipiendum, à quibus cum relatum eifet eum in Prarfidis palatium itare, ab iniuria abftinuit,vel Praffidis metu,vel quòd nihil eíTe pe- riculi crederet in eo, quem vir tantus fua familiaritate di- gnabatur. Interim de re tota coniilium hoc inierant. Regi li- ... . , 1 , bellum mittcre placebat per eum, qui velut Lanccllarij, quem vocamus, officio fungitur, & libellos Regi deftinatos mittendo. Nanchino tranfmittit, & iam eum libellum P.Mattharo fcri- pferat infignis Literatus, & aulicis negotiis aifuetus, qui li- bellus cum non prolixus cflct, o do tamen aureis vix à fcri- ptore impetratus. tanti Literati Sinenfes fcriptiones fuas fo- Jent affiimare. Verum eares inventos abiit.nam tametfi Ma- giftratus ille Praeiidi efl'et peramicus, adduci tamen non po- tuit, vt fefe aduenarum libellis immifceret, &r vt tergiuerfa- tionem confilio cohoneftaret,audor erat,vti Prçfes ipfe No- ftros Pechinum fecum deduceret,eum ibi libellum ilium fa- cilius & efficacius Regi traditurum, qua tergiuerfatione vel potius repulfa, Noftri Nanchini in Praeiidis humeros reci- derunt. Rr 5 • .é¥>-in
}i$ De Christiana Expeditione jjir ■ ■ m m a . ' ■» «■*" ' .wnitftf-«mw. ■■w.k Wm——wiI——mmmmmÊmwmamaammmmm*m n \m u j » ■■■«■ i ■ lilL1 ; ^ Nancbinenfi Trorege inde cum noflris Pecbimm Capvt secvndvm. UPIR ^ s e s iam deíperans de negotio illo Nanchini con- HHf fieiendo,nec auTus fidem tot acceptis donis obligatam frangere,omnino ftatuit Noftros in Aulam Tecum abducere, & negotium illud de munere Regi offerendo, adhibitis Eu- nuchisamicis Tuis, omnino tentaire, verum quoniam ilium iter terreftre arripere oportebat, wt ad certam diem Pcchi- num Regi Tex Tribunalium nomineegratuJaturus diem Regis Trifes Socio - natiuitate lxtum perueniret: Tarcinaas Tuas ilumine tranTmit- •
Apvd Sinas Liber IV. 319 vrbe ctiei itinere Nanchinenfis Prorex Prasfidi peramicus. Is, inquam,11011 in Regia Nanchineníi, fed alibi reíidebat: nam tametíi Prorex erac, inferior tamen Prasfidi & aliis in Regia Magiftratibus permultis cenfebatur. Inde fit, vt Nanchini Proreges confidere nolintjfed aliò fe conferunt,vbi Superio- rem nullum habeant Magiftratú. Is igitur olim ab alio quo- dam Nanchinenfis Prouincias in vrbe quadam Gubernatore Geograpliicam terras fuperficiem, quam P.Matthasus Sciau- chini olim primam ediderat, & quia ea mirificè recreabatur, mículpi marmcri prasgrandi iuííit in Vrbe Luceu, & fimul addidit elegantem ícriptionem iii illius operis encomium, quam fcriptionem ille quidem fecerat, fed auâroris primi nomen P.Matthasi videlicet in mármore reticuerat.inter cx- Prc™x ad j t> r 1 -r •• 1 erâMèmu- tera igitur, qua: ad Praslidem miíit munera, vnam ex us de- „eru loco fcriptionibus velut à fe cufis tranfmiíit. libri primi memo- Geo. riam appello, cum de Typographia ageretur, ibi legitur,qua Sdefcr'pthné. arte Sinas, ea quae marmori funt infculpta exprimant po- tius quam imprimant. Prxfes igitur cum aduertiífet hanc orbis delineationem fatis iimilem illi eífe, quam P. Mat- thxus fecundam ediderat, eo accerfito dixit: Neque nos, in- quit, vniuerfa orbis delineatione carebamus. nam ecce tibi à Nanchineníi Prorege vnam accipio fatis illi iimilem,quam à te excufam confpexi. Verum facilè P. Matthasus foetum fuum parens agnouit, &c nàrrauit hanc ipfam defcriptionem primum à fe Sciauchini editam, ôc amicis diftributam hue etiam penetraífe. qua re Prxfes mirè lastus, hoc etiam opus ex eo pluris fecit, quòd vir tantus vniuerfo regno celeberri- mus tanti xílimaífet: hic enim Prorex Sciatt cognomine his quidem temporibus paucos habuit fama pares, quas illius mum, çr ingenium íanè viuax, & in gerenda Republica dexteritatem ^£Xíer,tm' ambitiosè celcbrauit. & quidem ex iis, qua: de eo cum pu- blica munera gereret conftanter narrantur, nihil illi videtur mendax alioqui fama temerè affinxiífe. atque ita ex hac ipfa dignitate anno proximè iníêquente in AírcíToréTribunalis é
jzo De Christiana Expeditione ' vnius, Scilam vocant, Pechinum eft euocatus. Porro cum in Prouincia Vquam à populoRegium quendam Eunuchum grauiter ferente, periculosè tumultuatum eflet, Rex ad eum cumultum fedandum fua fponte, nullo fuggercnte', hunc ipfum Sciau nominauit, quod fecit ille foeliciter quidem; unM M~ ver"m P°ftca rebus profperè geftis aquo fidentior a pro- pinquis Regiis in eadem Prouincia crudeliíTimè ferrur ene- catus. S e d ad rem redeo. Pracfes amico Proregi cum de mu- nere fcripto gratias ageret, monuit eius defcriptionis Geo- graphical audorem apud fe domi commorari, eo coniiJio, vt fecum Pechinum conceder et. fEa re audita Prorex ex- templò Militum Pratfedum cum litteris ad Praíidem legar, &:cnixè rogat,vti extemplò operis auidorem ad fc mittat,du- tMatthias dum in votis fibi fuifle cum eo congredi, ficubi occurrerer, opera Pnfi- ejus celebri fama ad eum videndum vrgeretur: fimul Js 'familia-geftatoriam fellam, &c baiulos mittebat,equos etiam & baiu- ritatem ve- jos ajlos ac{ clus farcinas aduehendas addiderat.Eo etia nunc tempore cum Proregis legatio aduenit,P. Matthaus cum Sociis ac farcinis in triremem illam Prafidis tranfierant, die infequenti difcefluri. Verutn audore Prafide Proregi negari non potuit, qua petebatur P. Matthai excurfto, fed neque videbatur noftris, vti hanc clabi fibi finerent occaiionem ne- ceflitudinis cum celeberrimo viro contrahenda.Ergo P. Ca- taneo dedit in mandatis, vti prairet, fe poftea per difpofitos equos facilè triremem aíTecuturum. Ipfe igitur fella geftato- ria vedus,cum duobus famulis ad Proregem pergit,& comi- tem itinere toto habuit eum Prafedum militum, à quo fue- rat accerfitus. r.Matthias Proregem igiturnofter &Sinenfibusritibus& mu- (XZT nufculis Europçis falutauit,qua ipfe libens,vt in re noua fieri infiituit. folet,accepit,fed Patris confpedu magis recreatus,nullum fi- nem faciebat cum eo colloquendi. Colloquiis materiam da- bat Mathematica difciplina,& varia de Europa quaftiones, k W
Apvd Sinas Liber IV. jir quae omnia mire comprobauit, vnde decern totos dies eum apud fe propè per vim retinuit, vt colloquendi cum eo cupi- ditatem exhanriret.detulerat Cecum P. Matthaus, vt de Re- giis muneribus fermonem ingereret,quadam ex iis,qua Re- gi deftinarat, inter quae effigies fuit ilia fanè nobilis Chrifli Seruatoris vitro pellucido & ftriis eleganter ornata; earn igi- tur cum Proregi vifendam in eius cubículo detexrfíet, primo confpecfcu attonito fimilis fubftitit,deinde vtraqj manu ftria- tas,quibus tegebatur,valuas occludens,vultum auertebat.no intellexit P.Matthaeus quorfum,& arbitratus eft, eum effigie vifa exhorruifle: dixit igitur: Effigies haecalium nullum niii coeli ac terrae Do mi num repraefentat. Cui Prorex, Nihil,in- e*°™x e£ quiqdicto opus eft,feipfim quippe loquitur, non elfe morta- Íorts lis cuiufpiam imaginem.fed non eft coiiueniens locus ifte ad ratur imaginem Numinis exponendam.Habebat ipfe in fuperiori domus parte, qua liber in ccelum afpedus patebat, facellum perelegans,in quo facello ex Literatorum inftitutis calo ve- nerationem exhibebat.in id facellum tribus portis aditus pa- tebat:vna in Auftrum,in Ortum altera,tertia inOccafum fe- rebatur. in eius ambitu porticus erat cancellis aptè diftinda, vltra cancellos hortulus ambiebat, ÔC fruticum florumqj c5- fpectu oculos euocabat. Eo igitur in facello à Curialibus fuis erigi Aram voluit, & in Ara cereos & odores incendi impe- rauit,fupra Ara collocata Chrifti Seruatoris effigie.Ipfe fum- ptuofiífimis officij fui veftibus indutus acceftit, &: debita ve- neratione Colitis,& faepe cantatis hoc volumine ritibus quar- to repetitis exhibuit, inde ad imaginem per otium contem- plandam acceftit,fed ita tamen,vt non ex oppofito,fed ad la- tus venerabundus adftaret, atque ita multum temporis in ea fpedanda confumens, auelli non pofte videbatur. Idem reli- qui deinde domeftici eadem venerationc praftitêre. Et quo- tidie ad earn repetitis ritibus iifdem pari iemper veneratione redibant. vnus porro ex eius cubiculariis in thuribulum per- pétuos ignes ôc odores hero imperante curabat. r J Sf Per i" J
' 32.2, De Christiana Expeditione Pr^rexJ'uad Per eos dies omnes Prorex primários viros,ac Magiftra- fpeãlZam tus ad prodigiofx imaginis fpeótaculú admittebat. eos inter effigiemSal- pr£Efes fuit Ludiliterarij Prouinciae Nanchinemíis, qui déin- "utm. Pechini P.Matthaso fuit peramicus, & tandem Prouincise Fuchianac Prorex nominatus eft, Nofter etiam in hoc facel- lo totum diem,vel officio diuino recitando, vel aliter oran- do , quantum licuerat confumebat, & Deo piè gratulabatur honores illi ab Ethnicis etiam hominibus exhibitos. Cupie- bat quidem Prorex diu P. Matthasum apud fe retinere, vt Mathematicas aliquot machinas extmi curaret , verum ex co, quod refcierat Socios Pechinum versus difceffifíe, facuí- tatem Patri fecit abeundi, &: abeuntti magnum argenti pon- prorex p. dus in itineris fumptus dedit, quod in tenuitate noftra non hmÓnficfà fuit importunumríèd vtiliora etiam: fuerunt, quae dedit rem fe dimittit. tantam aggredienti monita, cuius ipfe difficultatem minimè diffimulabat,&: fententiam fuam exponebat, earn rem euen- tu fuo carituram. Inde in fella geftatoria dimiflum ad flu- men vfque deducendum curauit, ibi celocem confcendit vnà cum eo,quem è fuis curialibus elegerat, vti Patrem tam- diu comitaretur,donee fuiflet Socios aflecutus:id fuitin vr- be,cui nomen Chingan.vnde reuerfus illc,id Proregi renun- ciauit. Idem ifte Prorex, poftea Pechini gloriari apud alios Magiftratus folebat, quòd earn Chrifti Seruatoris iconem, qux Regi fuerat oblata,tot diebus intra Palatium fuum ha- buiftet. f lumen Nãe Flvmen illud Naiichinenfc, quod maris filium dicere rt'TllL"ti- me mem^ni lansu Sinicè appellari,lNanchinum vfque in Bo- citur. ream vergit,inde nonnihil in Auftrumreuertens,magno im- petu in mare incurrit; quadraginta ferè miliaribus,ex eo Nã- chinum praeterfluit. vnde vt in Regiam Pechinenfem flumi- ne aditus pateret, ex hoc in aliud flumen, Sinarum Reges, Fhunen fla- pragrandem riuum deriuarunt, id flumen flauum appella- nt magnt- tur, quem colorem a qux femper túrbidas inuexerunt. Et hilT ce' hoc eft Regni Sinenik alterum magnitudine & cclebritate flumen.
f Apvd Sinas LiberIV. 313 flumen, quod extra regnum ad Occafum nafcitur, c monte, qui Cunlun appellatur, quem montem verofimilibus conie- fturis colligitur, eum ipfum elTe , vel alium minimè remo- tum,è quo Ganges creditur fcaturire. Id flumen à prima fua fcaturigine lacum efficit,quem à conftellationibus appellant, inde in Sinarum fines penetrat in Prouincia, maximè ad Occafum, cui Scienft nomen eft, & iterum è Borealibus mu- ris in Tartarorum terras egreditur, deinde regreditur etiam ad Auftrum, &c Superiorem, è qua venerat,Prouinciam, in- de aliam, cui ScUnjinomen eft, luftrat, & aliam, cui nomen eft Honati, deinde irrigatrpoft in Ortum fle&itur, & non pro- cul à filio maris in Oricntalem Oceanum influit. è Boreali Regione fluminis magni,quod lanfu vocauimus.Fluuius hie nihil Sinicas leges veritus, è Barbaris Regionibus egreditur, & velut odium vlcifcens, quo Sinx aduenas profequuntur, illuuionibus perfçpe magnam regni partem fedat,& alueum pro arbitratu mutat,cum plenus eft arena,quam volvit.Huic defignati Magiftratus, aut illius fpiritui (fpiritus enim mul- tis rebus prxficiunt)variis ritibus litant^turbidos vero fluctus nonniii intra mille annos iemcl íerenare fingunt. vnde Si— nenfe diuerbium eft,íi quando rem infrequentem explicant: Cum flumen flauum ferenabitur.vnde qui hoc fluuio ferun- tur,oportet aquam in muitos dies coníeruare, dum Iutum & aicna lubfidat:cnius non minus tertia parte inter fxces com- putatur. Antehuius fluminis ingreíTum&egreíTumriuire- lÍÍÍfi/"0' periuntur, qui Pechinum commeatum deferentibus naui- maniintcs. giiSjtranfitum prxbent: ea nauigia Regia duntaxat ad decern millia dicuntur excrefcere, & folum è quinque Prouinciis Chianfi,Cechiano,Nanchino, Vquam & Sciantum mittun- tur. Hx quippe Prouincix Regi annuum vcctigal oriza, fru— mentoque pendunt:reliqux vero decern, argento numerant. Prxter hxc nauigia alia innumera occurrunt Magiftratuum perpetuo euntium ac redeuntium, alia quoque permulta priuatorum negotiatorum : priuati tamen negotiatores ex Sf 2. 'Yap-fu I À0
tí4 De Christiana Expeditione Yanfu flumine in hos riuos ingredi prohibetur,fed ij fbli na- uigant, qui intra riuum ipfum ad Borcam habitant, id fit, ne immenfa nauium multitude» tranfeuntibus aditum praeclu- dat, aut aliquod Regia: Pechinenfi malum moliatur,&: tamé ita immenfa effc nauigiorum multitudo,vt faepe dies complu- res príeftolari tranfitum, alix aliis praepedita: naues cogan- tur, maximè certis temporibus, cum aqua: penúria in cana- Aquaval- iaboratur cui vt mederentur, multis in locis valuis li- uis hgneis % . r li-- continetur. gneis aquam continent, qua: m pontes etiam viu duplicato inftruuntur,hae deinde valuae pleno riuo patefiunt,&: nauigia v aquae currentis impetu deferuntur., atque ita in aliam ex alia catara&am magno nautarum labo>re nauigatur, faftidiofa itineris tarditate. Inde labor etiann evefeit, quod intra riui anguftias rarò nauigantibus venti fauent. vnde funibus fere nauigatio promouetur, quin etiam non rarò accidit, vt in egreíTu catara<5tarum,vel ingreílu,cum laborantes aqux vor- tices inuoluunt naues, demergantiur: verum Magiftratuum aut Primorum nauigia, machinis è ripa ligneis, in aduerfas aquas attrahuntur, ídque regiis súptibus, itinere toto fa&ita- tur, & in hoc quidem riuo ad nauigationis vfus concinnan- do, in annos fingulos, vt Arithmctico vocábulo vti liceat, millionem expendi nihil dubitatur. Ea res ftupori fortaífis erit Europa:is,qui è Chorographicistabulis intellexerint,iter fore in aulam Pechinenfcm breuius atque expeditius, Sc fi- ne fumptu , íi mari nauigetur , fed maris Sc Pyratarum metus ita in Sinarum ânimos altè penetrauit, vt in aulam commeatum mari deferendum pro maiori incommodo putent. Inter Nan- Hoc itinere toto per mu Ita: Sc celeberrima: ciuitates oc- chinum & curruntjtrium fcilicet Prouinciarum Nanchinenfis, Scian- a^'ZZ tum, Pechinenfis, Sc praeter vrbes,tot fiint ad ripas oppida, mnltitudo. pagi,x*dcs, vt dici poffit totum illud iter habitatum. hinc fit, vt quilo in loco defit nauigantibus recens c5meatus frume- ti, orizae, carnium, pifcium,pomorum,olerum,vini Sc rerum v - huiufmodi,
àpvd Sinas Liber IV. 325 huiufmodi, qux viliííimo pretio diftrahuntur. hoc codem riuo in Regiam ligna, trabes,tabulx, columnx (nam lignea folum Sinx in pretio habent) ad opera Regia deuehuntur eo potiífimum tempore, quo Regium Palatium arferat,6c è tri- bus partibns duas ignibus abfumptas commemorabant. at- d que ita toto itinere noftri crates immenras trabium inter Te Sinta in pre- colligatarum, lignorúmque exterorum reperiebant, quas ' "À multa mortalium millia ingenti fudore protrahebant, ÒC vix intra diem vnum, quinque séxve miliaria promouebant. &; quidem è Prouincia Sufcuen,qux abeft ab vrbe Regia lcn- giílimè, vix intra bienniu, & fxpc intra triennium huiufmo- di crates appellebànt. vnde quxlibet columnaex illis prodi- giosè magis ad tria aureorum millia fingulx excreícebant, & è cratibus vnam, qux longiilima vifa eft, obuiam habue- runt,qux in longum ad duo miliaria extendi iudicata eft.Ipíl Lat I « r\ I . . r\ . , « rn* j si . | . . Optii Iclpldef quoq; lateres ad Palatij Regijmole (nam Sinsclateritiu opus pr&fcrtur* lapideo prxferunt) hoc itinere vehebantur à millc quingen- tís pafluum millibus delati, &C permulta funt nauigia, qux ahum vfum habent nullum, nec diurnis aut no&urnis horis à nauigatione conquiefcunt.& quidem hac nauigatione hu- ius generis tanta multitudo occurrit, vt non vni Palaty#, fêd vrbi non minimx extruendx fufficere pofle videretur. E provinciis etiam Auftralibus,ad Rege anno quo- Pechinenfe libet, ea omnia mittuntur,qux in fterili Pechineníis Prouin- pl"'m ften~ eix folo defiderari poífe creduntur:poma, pifees, oriza, quin etiam bombicini operis veftes, panni, & alia fexcenta,& lln- gulis dies prxftituta eft, qua die nifi appulerint,ij qui vehen- dis illis prxfunt, grauibus pcenis mul&antur. In his nauigiis, &1UU6 Aflafe qux fuprà equos vocari diximus, prxfunt femper Eunuchi Regij, qui fumma celeritate odoni femper aut deni naui- 0 gant, per hunc riuum xftate folum traníítus eft, quo tempo- re apud Sinas fiumina ferè ripas exeunt, ideo fortafle, quòd eo turn demum tempore niues è montibus, è quibus ilia flu- mina oriuntur, colliquefcant. per xftiuos igitur calores in Sf 3 , itinere v I*-
De Christiana Expeditione itinere minimum menftruo, &c plerumque bimeftri,qux de- feruntur edulia procliue erat antè corrumpi, quam Pechi- num peruenircnt. ideo omnia eius generis admixta glacie refrigerant.& quoniam ilia ipfa glacies paulatim arftu diifol- tiitur, omnibus iis in locis , per qux fimilibus nauigiis eft tranfitus, ingens glaciei copia in hos vfus afleruatur, & tran- reuntibus pro nauigantium arbitratu diftribuitur, atque ita res omnes velut recentes in Regiam vfque deferuntur. Eunuch i Horvm nauigiorumEunuchiftationesvacuasviatori- "iMh'n"™ busvendunt,&pretiuminpropriumlucrumreferunt.Sina' uemlunt. qixippe indignum putant, munera, quae ad Regem mirtun- tur, in vnum nauigium cuncta eomferre, fed ad maieilatem pertinere putant, ii quamplurimiss nauigiis Regias res tranf- mittantur. Rex etiam alia ex cauiTa id fieri non abnuit. cum enim innumera propènauigia Regiis rebus onufta Pcchi- num fine iufto pondere nauigent,occafio prxbetur negotia- toribus, fpe lucri merces fixas in vacuas naues, non maximo pretio inferendi, quae res foli fertilitatem fortè fuperat, in- digentiam tollit, minuit caritatem, vnde dici poteffc Pechini nihil nafci, fed nihil deefte. • S'o c 11 ergo noilri, tametfi in eadem cum Prasfidis do- mefticis eflent naui, ftationem tamen fibi peculiarem pretio conduxerant, qua in nauigatione, propter seftum ingentem, muitos dies toleratum,alius poít alium propè omnes argriru- dine grani laborarunt, verum diuino auxilio tandem omnes fixb finem fixnt in priftinx valetudinis ftatixm reftituti. Naui- gantes igitur tandem riuo egreifuri in Sciantum prouincia fin mini non facto fed nato occurrerunt. id flumen excurrit prope Pechinum, vfque ad arcem,qux Tienft 'u vocatur Jiuic Pechino aut è Tartaria potius occurrit aliud flumen, quod pari deinde paflfu fluens,communes aquas immittit in mare, vel potius finum ilium, qui eft inter Coriam ac Sinas, poft- Ad nrcetnqUam vno fimul die concurrerunt. ItmiuJ"' 1 n hac arce nouus erat, &: extra ordinem Prorex, ex co, quod
àpvd Sinas Liber IV. 3x7 . quòd lapones infeftis armis, vt dixi, Coriam inuaíiíTent. ah co Prorege clalTis ingens in Coriae fubíidium parabatur, vn * de totum illud flumcn bellicis nauigiis, plenum mílitari tu- multu perfonabat. per médios cuneos noftri nullo prohi- bence tranílerunt, ac denique inportum aut ripam potius Pechinenfem appulerunt, qua: ripa etiam cum itinere diei à Pechineníibus muris diftat. tamctíi ad muros vfque, in- gentemriuum arte deriuarunt, ne tamen nauigiorum mui- PecyinuVr. titudine oppleatur, non niii regias farcinas ingredi íinunt, bem Regiam reliqua baiulorum humeris, vel plauftris ac iumentis in vr- bem deportantur. Dies quo tandem Noftri primum in vr- bem Regiam penetrarunt, lxtior fuit, etiam ipíius feftiuita tis aufpicio, incidit enim in Peruigilium eius diei, quem Ec cleíia Virgiliis Natali confecrauit.Sed neque nos hic gaudiu noftrum diífimulare licet aut decet, cum iam in occlufum, tot fseculis Regnum fidei Chriftianse Praxones, per tot ma- ria denique penetrarint, & fe primum in Vrbem Regiam intulerint. Primaria qua: in hoc itinere tranfeuntes noftri em- poria luftrauerunt, ha:c ferè numerantur. E prouincia Nan- P**'?"*' quineníi lamcheuj.w eleuati poli fupra íinitorem gradu dimi- diato fupra fecundum ac triceíimum. Hôúngwvcv quarto fu- pra triceíimu,non toto Siuceu,in dimidiato fupra quartu ac triceíimum amplè dimenfum. E Prouincia Sciantum, Zinim in triceíimo & quinto gradu duabus tertiis gradus portioni- bus fuperadditis. Lincin in feptimo ac tricefimo duabus quo- que tertiis gradus partibus fuperadiun&is. E prouincia denique Pequineníi, Tienán in nono ac triceíimo gradu at- que dimidiato: Pequinum in quadrageíimo gradu peramplo. Equo conuincuntur erroris,qui fola imaginatione du
De Christiana Expeditions fluminibu s igitur itinere infticuto, quod iter fere noftri fa- ciuntèCantonienfiMetropoliNanhiunum i lyoIndeNa- cianum i no.hinc Nanquinum 1440. Demde Pequinum ,,, (. quae in vniuerfum colleda fummam colligunt Quibus fi addas Pequino immanes íllos muros Regm Sine fisTarranx-qucdifcrimencentum vt iamdixi Italicamilia- ria iiue quod idem eft Sinenfia ftadia quingenta, & biduum quod Amacao in Cantonienfem metropolim nauigatur, ta- lica videlicet miliaria fexaginta, Hue quod idem eft Sinenfia ftadia trecenta fexaginta, habes vniuerfam regm Sincnfis mathematico more latitudinem alb Auftro in Boream,id e , feptem millia nongenta vigintiquiinque ftadia Sinenfia, quae in Italica miliaria reduda mille qjuingenca odogmta qmn- que numerantim Eadem fi in leucas contraxens, qux tnbus Italicis miliaribus conftent finguk, qmngentas viginti odo cumtertialeucaeparte conficies. Ethane vaftitatem vnms Re
Apvd Sinas Liber IV. $2,9 piis eius amplitudinem admirabilem dimeciri. Cum conftet figura: quadrats limites csteras omnes figuras quadrangu- lares ares difFuíione fuperare. S e d de hac Arithmetica fupputatione fortafíe plus fatis. Placuit tamen ad antiquiorum Scriptorum ac Geographo- rum errores corrigendos rebus iam plane exploratis hoc Te- mei commemorare. Ex iis cnim plerique nondum hac vaftí- tate contend, decern fupra verum gradus in Boream addi- derunt. I ■ 11 ■ - ■ ■ ■ " * ■■ 1 ■ ■ 1 1 I I ■ ' ■ 1 »■—— | «mmmrnm^mmMM. - , — • I Vechinenji negotio fmflra tent ato V^oflri D^an- chinum reuertuntur. Capvt tertivm. iilíH N hoc Regis Ciuitatis ingreíTu, iniuriâ illius maieílati ^1^ facerem,& leftori deíiderium ingírere, niíi de ea pau- sim wbu ca prsfarer. Sita eft igitur Regia hsc vrbs in extremo regno ad Boream,nec abeft à nobilibus illis contraTartaros muris, nifi centu miliaribus. magnitudine & vicorum copofitione, sdificiorum mole, munitionibúfque à Nanchino fuperatur quidem, fed vicillim íuperat incolaru multitudine, militum ac Magiftratuum numero, ad Auftrum duobus muris cingi- Latitudo tur,altis ac forti bus,quorum ea eft latitude, vt facile curren- m,iromv>- tes equos duodecim fimul capere poílit, nec alter ab altero impediatur. conftant illi ex opere lateritio, niíi quòd in pede fiixis ingentibus tota muroru moles iníiftit, mediis in mccni- bus pro latere confe&am terra iniecerunt, & altitudine qui- dem non paru fuperant eos, quibus Europss vrbes aíTurgut. ad Boream vno n5 amplius muro ambitus continetur. In his mcenibus nofturnis horis à militú turmis, non minus vigila- tur,ac li omnia bello arderét: diurnis ad portas Eunuchi ex- cubant,aut excubare Te dicunt. nam reuera veftigalibus exi- gendis incumbut, quod aliis in vrbibus fieri nequaquã Tolet. T t Regivm ' f'V jPS
33° De Christiana Expeditione ■Regium Pa-R e g i v m Palatium,intra interiorem Auílralis Regionis Utium. murum confurgit,penè pro vrbis portis,& inde in Borealem vfquc murum excurrit. vnde videri poteíl vniuerfam vrbem occupare. nam reliqua ciuitas ex vtroque Palatij lacere dif- funditur. anguftius eíl aliquantò Palatio Nanchinenfi, fed anguílias amcenitate ac fplendore compenfat. Nanchinenfe quippe ex abfentia Regum, inflar cadaueris anima deílicuti indies corrumpicur : Pechinenfe vcrò ex eorum prcíentia magis magífque exornatur. Vrbisvid. Vrbis vici Pechini perpauci latcribus auc filice ftrati funt. vnde dubitari poteíl, quo maxcimè tempore moleílior íit ince/Tus. nam hy ems lu tu, adias puilucrem,vtrumque mo- leíliílimum incedcnces arque fatigat „ & quoniam in ea Pro- uincia pluit infrcquenter, toca in puluierem terra diífoluitur, quem íi ventus licet non maximus exccutiat, nullus domi lo- cus eíl, quò non ille penetret omniai fcedaturus. ex hoc in- commodo remedium quae rent es, rmorem inuexerunt alibi, Pfchinenfes vt arbitror,infolentem.nullus eíl enim ò quolibet ordine,qui pedibus aut equo incedat fine velo t pileo ad pedus vfque -Jtuntur. pendente,& facicm contegete,quod ta comparatum eíl; vti raritate fua ab oculis penctretur,non:ame à puluerejid quo- que velum aliud habet in ea vrbe pcr:ommodum,quod non niíi quando volueris, agnofcaris. vnce ab innumeris faluta- tionibus liber,quo quifque voluerit aiparatu moleíliam mi- nuit, ac fumptibus parcit. cum enim apud- Sinas intra vrbcs equitare minus magnified habeatur ,& fella geílatoria vehi, fit facis in ea vrbe fumptuofumdicet íne nota minuere appa- ratum.ea quoque confuetudo noílriscecidit opportunè;nam inter bellicos tumultus, externos honines per viços curfare, fuiífet importunum. ergo hac víi conuetudine, nemine ad- uertente, liberè quò res exigebat vdo tedi commeabant. Vix alibi familiarius eíl, luto ac puhere neceílitatem indu- cente,equo vel aliis etiã iumentis infderc, qua: paílim in tri- uiis portifq; vrbis ac Palatij potibus x fornicibus frequêtio- ribus
Apvd Sinas Liber IV. 551 ribus feflores prxftolantur, & paucis obolis diem totum fcC- Mulion'e; forem fuum vehunt. Ec quoniam incredibilis eft vrbis fre- Mores pr*. quentia,muliones plerumque iumenca frxno circumducunt, & viam aperiunt, ij quoque peritiffimi funt vicorum, nec fe- re eft quifquam è Primoribus, cuius xdes ipíi minimè norint, & proftat ctiam commcncarius,in quern vrbis regionum,vi- corum,platearum,nomina omnia referuntur fidelillimè, nec equos foliim,ied fellas vbique geftatorias ac baiulos reperis, qui Magiftratuum falutatores ac reliquos viros ferè primá- rios geftare geftiunt, quanquam pretij plus fatis exigunt, quàm Nanchini aut alibi coniueuit. V R b s abundat rebus,vt fuprà dixi,omnibus,fed ferè im- porratis,nec in hac vrbe ita commode viuitur,niíí ab iis quos copia frugaliter viuere minimè cogit.Iigna tamen in focum maximè defunt,fcd earn rem compenfat bitumen illud (nec L'^lornm x r , _ pet/Una. ennn aptius nomen inuenio ) e terrx viiccribus eftoilum, quale apud Eburones in Belgio, & alibi vidcmus,quo incen- ib in culinam focus extruitur, imo & in hybernis frigoribus, quç afperiora funt,quàm ipfa poli vicinitas poftu!at,commo- dilfimx lignorum penurix, illius copia fubuenitur. vnde fe- rè folent ledos opere lateritio ita conftruere, vt fubtus ilia- Lâãorum ncs fecretis fiftulis calorem admittant, quo è foco nouo hy- pocauftorum genere fubtus ledos afpirat, & quidem nihil opus eft totam nodem ignem ilium foucrc, diutiííimè qui- dem perfeuerat.Et ea ledorum ratio per omnes Borcalium Prouinciarum Regiones obferuatur. S in a Boreales, natura hebetiores ahquantò & minus sin* Bore*- acuti Àuftralibus,íed militari virtute longe fuperant.ita funt Us~ enim res humanx compofitx, vt feipfas viciflim fuperent atque fuperentur. Hoc noftrorum in hanc vrbcm Regiam aduentu conftare denique certo coepit,quod iam diu opinati fuerant, hoc regnum illud ipfum efTe, quod magnum Magnã *- apud aliquos Audores appellator,&: hanc vrbem Pechinen- taMm- fem Regiam eífc illius,que magnum Can vocant, qui nunc eft T t 'i- P'«?x
332- De Christiana Expeditione Rex Sinarum. quae vrbs ab iifdem Cambaia nominatur. íd ne cui incredibile videatur, probare nunc aggredior. Ac pri— mum quidem indicium, quo in eius rei conieduram diu in- cideramus,ex eo colledum eft,quòd illi ipfi Audores, qui de Ream c.tt/ri hoc vaftiflimo Regno Cataio aliisq; Sinarum Prouinciis fcri- amfUtíido. pferuut,ailcrcbant illud ad hanc mundi plagam Períicis Rc- gnis ad Orientem adiacere,& Perfidem quidem latius nunc extendo,quàm ea,qux nunc Períidis nomine iniignitur. cas enim omnes Rcgiones compledor locorum immanitate va- ftiíTunas,quç in Afiaad Sinenfes vfq; términos Perficum íer- Taruricm- moiiem admittit,ad Auftrum verò> àTartaris videri.Et quo- fines vechi- njam jn Sinarum regno frequenti imquifitione nihil de vaftif- limo regno audiebamus,fieri nobis; minimè poffe videbatur, vt res tanti momenti à vicinis omniino regnis ignoraretur, & è máximo império nullam ncq; beilli,neque commercij me- moriam per tot fxcula reperiri. De : hoc eodê Cataio legeba- mus,illud à flumine Chiam ab Orttuin Occafum vfq; perua- di.Chiam porro lingua Sinica flunnen maximum fonat. alíj " enim fluuij Ho appellantur. illud porro flumen íuípicamur efle,quod filium maris appellauimus. in hodiernam quippe diem Ianfucbian appellatur.legebamus prxterea ad Auftrum regna noucmded ad Boream regna fex eo in regno reperiri, qux planè cu quindecim Sinenfis regni Prouinciis non nu- mero folum,fed ipfa quoque re conueniút.Sut enim hx pro- qui» uineix regna etia vafta quindecim. aliquas enim ex illis vni- J' :>m uerfam Italia nihil eft dubiu magnitudine fuperare. Ad Au- ftrum quoq;ex his nouem fítx funt,fub eo nempe flumine, tpiod modo nominaui. Ad Borea verò fex fupra flume illud ipfum numcrantur.Indiciú etiam ex cuiufdã audoritate cla- rins accepimus. Anni funt plus minus quadraginta, hoc fcili- cet quo feribimus millefimo fcxcenfimo odauo,ex quo Pe- rn/» Tun* chinumex Arabia Turcx duo aut Idahomctani faltem per- .td Regé si- uencrunt.Illi terrcftri femper itinen ad Sinarum Regem lco- «em addu£cbant,auditum alias à Snis animal,fed vifum in- frequen \
APVD Sinas LieerIV. 353 frequentcr.hi ab Rege exceptifunt perhumanè,&: Magiftra- cu quo dam donati iupra regium ftipcndiurn, quod etiam. in filios & vniuerfam progeniern propagaretftd fadtum ad leo- nem quamdiu vixit,moderandum, &: ne in patriam redirent res nouas in Sinarum regnu molituri.hoc ipio tempore cum Noftri Pechinum aduenerunt,fuperftites erant ambo. ad eos P.Matthaeus vnum è Fratribus noftris miiit.vtaliquid earum rerumab iis expifcaretur, quin etiam cumfecundo Noftri in hanc aulam redicrunt.ipfe P.Matthscus cu illis eft farpe con- greífus, è quibus clariífimè conftitit regnum iilud, in quo turn viuebant,magnum Cataium, & vrbem ipfam Cambalu appellari, nec ea dc re vel tantillum dubitabanc, aut aliud fe ex itinere Cataium reperifle vel audiflecommemorabant. Idem ex aliis quoque è Perfide aduenis auditum à noftris pius ac ftepius,nec vnquam ea de re variatum. Qvin etiam ex ipíis Sinis ingefto i noftris fermone, illud quoq; nomen ab iis auditum reperimus, ac tametfi ab exter- nis hominibus Sinarum regnum ita appellatur, nominis ta- men origo partim è Sinenft fermone, partim è Tartaro dedu- ct a dubitari vix poteft. Sinse quippe fcriptis libris, quoties Tartaros nominabant,L*dicunt,& Septentrionis plagam Pa, ncc folum Pe. Tartaris verb Cam, à nobis magntis redditur: quam vocem ne ipfi quidem Sinse ignorant :& quoniam eo tempore,quo fe Tartariin Sinarum regnum intruferunt,Rex Tartarus fedem Pechini fixit,ideo Campalu appellauit.& quo- Rex Tar ta- niam apud vários P,confonans in B,commucatur, ideo Cam- balu ccepit appellari. quanquam Sinse,qui confonante B, fere carent, etiam nunc Campalu pronunciant. inde planè appa- . ret, Marcum Paulum Venetum eo tempore in hoc regnum penetrafle, quo Tartari Sinis imperitabant, & forraííe cum illis ipíis eò penetrafle. Eius deinde commentariis Europa: Sir ar u. regnii Sinarum Regnum innotuit eo nomine, quo 1 artari vteban- tnmtmt. tur,Cataium videlicet & vrbem Regiam appeilan- t cs.&zft quis vrgeat fortaife latius Catai fines à Marco Paulo T t 3 ^ .oro ' 1 ' ' " .
3^4 De Christiana Expeditione protendi, quàm Sinarum hodie pateant, id vt íit verum,quia nondum exculfi,nihil obftat quin vicinas Tartaroru Regio- nes communi nomine ad Boream paulò latius appellarent. Hoc tamen tempore nulla extra muros Sincnfes Régio repe- ritur, qua: Cataium vocitetur. china, nome L v s i t a n i poilmodum huius regni famam, China: no- in Ettropam mjne jn Europam amandarut,defumpto,vt arbitror,ab Siam tranímtjsu. . 1 __ . \ r< • • r- • incolis nomine. Vrbem vero Regiam communi cum Sims nomine Pechinum appellarunt. vnde nihil mirum, Cofmo- graphos noilros nominum difcrimine permotos, duo regna diftinxiíle, & quidem ita contigua,vit alterum fine alrcro co- gnofci. nullo modo pofife videretur.Has certiífimas, vt vide- batur, conieduras P.Matthams in Inidiam Europámq; tranf- mifit, ncc tamen fides illitunc fatis ; adhibita, donec alia ra- tione ita conftitit, vti iam ne in dubitum quidem poífit rcuo- cari,quod infra fuo loco fuse narrabiimus. Socij PechMNostri mox vbi Pechinum iingreífifunt,inPraefidis à prafide -u-CU1USaudoritatevenerantaulafecontulerunt. isenim exceptt. _ . . 1. itinere terreftri non exíguo tempons ac vitx compendio iamdiu aduenerat. excepit eos intra Palati) fines habitatione non incommoda, nec eos abeífe voliit,eorum confuetudine delegatus, ccepit igitur ipfe noftrun negotium cum Eunu- cho familiari communicare.Is recejit fe rem tantam pro vi- rili curaturum, & in eum finem Socos videre ac regia mu- ncra voluit. Ergo ad didam diem Prades & Eunuchus ad ca fpedanda in noftrorum ftationem fe contulerunt: ab Eunu- cho P.Matthseus exceptus efl: perhumanè, eo nimirum ritu qui adhiberi folet in prima illorum vifitatione, quos dudum videre geftierunt.inde fimul omnes in eadem menfa funt fa- miliariter epulati.Hacc igitur viditihorariam machina, Chri- fti Seruatoris ac Dei Parentis imagines, clauicimbalum Sinis hadenus inauditum, vitra trigona duo. & Dei quidem Pa- Deiraren- rencis effigies, cum in terram exponeretur,baiuIorum iniuria tofrinjtur.in tria fragmenta diílilult, fed ea res, qua: illius valorem in Europa . ;• . •: - i 4Í,
APVD Sinas LIB £R IV. 5U Europa fuftuliifet, apud Sinas etiam auxit. nam fragmentis denuo inter fe compofitis, antiquitatem cocpit vbique vene- randam hac ratione redolere, vnde pluris etiam habebatur, quàm fi integra viferetur. Eunucho ac cxteris fpe&atoribus mire omnia placuerunt: fed tamcn audierat ille noftros ar~ gentum verum ex viuo conflare,eam rem ipfe cxteris prxfe - rebat.Sciebat enim id Regi gratum inprimis fóre; ita huma- nam cupiditatem nulla; opes iatiant, vt lint quales Sinarum Regis propè immenfx. ergo vbi vidit nihil ea de re à noftris ingeri, reípondit ; "V icieri iibi his ex caufis, Regi de aduenis íermone minime inferendum, eo maximè tempore, quo pa- ries penè proximus bello ardebat, &r è Coria quotidianis rumoribus ciebreicebat, muitos mortalcs bellicis congreili— bus intciiie, &: Iapones omninoin Sinarum regnum velle penetrate. & quoniam ipii omnes vno nomine aduenas vix Sociít'ro u diftinguunt, arbitra ti eofdem vel propè eofdem efTe, hinc fit KT/nZ vt noftros pro Iaponibus haberent. ipfe quoquc Prxfes ea re &£ amicorum confiliis monitus , periculoium ccepit mdicare excernis co tempore ncgotiis implicari. re igitur deiperata, iecum noftros Nanchinum reducere meditabatur. Verum Patribus vifum eft rem nondum eife defperatam. ne itaque tot labores ac fumptus in vanum contuliifent, menfem vnú, poft Prxfidis diiceftum, Pechini fiint commoratiin condu- «ftis ad earn rem ardibus. Prxfes enim ad certam diem vrbe Regia egredi per leges tenebatur, qui enim ad Regias huiuf- modi gratulationes in Aulam veniunt Magiftratus, intra menfem Pechinenfibus muris egredi, & ad fua munia redire compelluntur. - ; ; • N "" Amacaensis Collegij nouus Reètor P. Emanuel iaz,nummos in itineris fumptus neceifarios fubmiferat, ac deinde cõjecbans Socios Pechini fortaife inopiam paflliros, yngrapha mifit,qua fcribebat, eos alia iumma Pec lini exa- c uros pro ea,quam receperat quida Negotiator Amacai,ied mentitum fuiífe Negotiacoris nomen, qualem nullum eo nomine
Y 336 De Christiana Expeditione nomine Pcchini repererunt, euentus oftendit, id alias etiam iterum accidie: ac tametii Ainacai Noftri pecuniam recepe- runc,ideo tamen hie earn rem infero,vt conftet,id negotian- di genus Sineniium mercatorum fidem excedere,& toto re- gno paílim eíle inuíitatum. Abierat iam Prsefes Sociorú pro- testor , &: noftri varia in finem luum moliebantur, fed plane fruitra. nam familiares omnes, vel P. Matthxi vel Prxiidis se c*ad con- amici,Magiitratus,Noftros in xdes fuas nedum ad colloquiú grejjnm^ non admitccrc voluerunt, licèt fcriptas à Prxlide ad promouen- admittntur. « . 1 1 n 1 1 • dam negouum litcras obtrudercnt. tanta elt aduenaru vbi- que formido. ergo tandem vifum Noftris, earn rem fruitra tentari,&: nodum horam adueniiTTe, qua Deus Optimus Ma~ ximus vellet earn vrbem Euangelli; fui radiis illuftrare. atque ita priora confilia damnantes, Nanchinum repetere itatuc- runt,& in aliam occalionem lua vota difterre, maxime quod minus tutum videbatur, inter bellicos tumultus infortunium aliquod prxftolari, quo iam ereStx fedes periclitari, 6i huic erigendx ianua inpoiterum poifet prxcludi. socij KSchi- Ergo ad reditum commodum nauigium exiguo pretio num rsdeut, conduxerut. nam in reditu vacuxnaues, quolibet naulo via- torcs vehunt. Nauigij commoditxem Nauarchi tenuitas fe- cit incommodam, armis enim plcrifque ac fociis nauticis ca- rebant. vnde Linfinum vfque vrbm menftruu iter fuit. Sed neque tempus illud male collocatimmam a Patribus Sinen- iium vocabulorum index in ordirem reda£tus,admtore ma- soctj línguaximè Fratre noítro Sebaítiano Sinefis linguae apprimè peri- to- a^ia quoque multa concinnarunt,quibus inpoiterum no- ftri faciliore methodo patrium fermonem edifcerent. nam aduerterut ex eo quòd Sinenfe idbma vniuerfum è folis vo- cibus monofyllabis conftet, ad nultiplicandos earum vo- cum fonos accentus nonnullos & ifpirationes ab Sinis indu- Stas, quarum rerum ignoratio perurbationem taram affere- bat,vt neque intelligi poíTent loqientes,aut intelligere.Infti- tuerunt igitur accentuum virgula: ac notas quinque, quibus intclli •* v f
Apvd Sinas Liber IV. 337 intelligerent noftri, quo quxque di&io accentu efferreturo tot enim ipii accentuum varietates eife aduerterunt. ad earn rem contulit P. Cataneus non parum. ille quippe artis mu- ficx peritiis,cum di£tiones in aures fonis afíuetas admiliftet, conduct ad facilius accentuum varietatem intcrnofcebat, & fane ad hunc fermonem edifcendum, iiiuat non parum an res muii- cis fonis nonnihil aífuefecifte.eum igitur fcribendi modum, qui turn à duobus andquiifimis Sociis inftitutus, reliqui ho- dicque obferuant, ne ii quifque pro arbitratu fcripfcrit, ma- gna perturbado ingeratur, & alceri alterius fcripta prodefle non poifint. iuuit etiam Noftros non parum in Sinicis libris edifcendis P. Matthxi, quam in Tetrabiblium Sinenfe fcri- píit, Latina paraphraíis, fuis etiam commentariolis illuftra- ta. De Tetrabiblio illo, primus liber, cum de Literatorum gradibus agit,confulatur. Hyeme prauenti Noftri in fltimwe hybernant. P. Matthxtts itinere terreffri Nanchinum remetem, ter ti am fedem erigit. CAPVT C^V ARTY Mr % I n E n s E s omnes fluuij in Borealibus plagis fub ipla H^{ hyemis initia ita gelu concrefcunt,vt nauigiis peruadi minimè poífint, ac plauftris etiam fidum tranfitum prx- beant. Etquoniam noftri ferius paulò foluerant, & tardiffi- me nauigabant, in flumen concretum inciderunt, &c naui- tur. ganditempus in veris principia neceífariò prxftolandum. . Lincinum vrbs eft è maximis, & commercio celebiis in paucis, ad earn enim non prouincialia folum mercimonia, fed è toto quoque regno peruadunt. Ea res frequentiam fa- cit vndique commeantium. I n hac temporis neceflitate,Patres angebat temporis ma- Vu ximè ; 1! L • j
De Christiana Expeditione ximc iadura,quam per hybernos menfes mora inutilis facie- bat,& icineris iufcepti negotiatantopere incerrumpebat. Er- go inito conlilio vifum, vti Pater Matthxus cufamulis duo-' , bus ad Au ft rales regiones terreftre iter arriperet, tentaturus anNanquiniautalibi nouamfedempofletftabilire. Socius cum fratribus ac farcinis, dum fe vis hyemis remitterct, ibi P. Matth&u'* prxftolaretur,& per apertum glacie foluta flumen, Nanqui- fab7iSedem nUm rePetcrec-Et quoniam Chiutaisò familiaris ille Xaucei ca. tSu difcipulus,fxpe olim & mutuis collocutionibus,&: deinde li- teris P.Mattlixum ad ie in patrium folum euocarat, vti fede ibi perpetuam ftabiliret,ftatuit íibi eo eundu, vt in nobiliifi- mo emporio ,Suceuvocant,vota. fua Deo duce rentaret,quam ad rem omnino illi facere pluriimum videbatur,eius vel ami- citia, vel audoritas, quem hacilemis fidum prx cxteris ami- cum reperiíTet. Ergo per mediam Sciantum prouinciam penetrans, Siuceu Yamceu nobiliilima emporia luftrauit. quanquam hyberna frigora iter interturbalbant fxpe, ac laborem auge- bant; verum mira facilitate quaquaversus iter nullo prohi- bente inftituens feipfum folabatur. Ergo tranfmiffo Yamceu flumine , in Cinchiamfu regionis illius metropoli in effof- fum arte riuum ingreifus eft, quo riuo in emporia nobiliili- ma Suceiijimo & in metropolim vfque Cechianx prouiricix Hamceu nauigatur. Hicriuus ideoquòd Auftralior nullo tempore concrefcit, adeò fubinde anguftus eft, vtnauigioru multitudine occupatus,neque gradiendi, neque regrediendi Artificiofumfaciat facultatem,quod hie P.Matthxo contigit. Ergo alium pUuftrive- inuenic itineris pro/equendi mo'dum, iis in locis non infre- "U!- ' quentem, facilem etiam & non incommodum. Plauftrum eft vnius non amplius rotx,ita conftrudum, vt vni in medio alauftro confidendi,ac velut equitandi, aliis etiam duobus è : ateribus fiat locus. Auriga plauftrum retrò ligneis vedibus vrget,ac promouet,non fecure minus quam velocitcr. atque itabreui Suceu peruenit. .. N o B I
àpvd Sinas Liber ÍV. 3 39 * n j ; Suceu omntu Nob ilissimvm hoc emporiu vnu elt ex lis, ae qu - nobilijfirnun» bus eft Sinenfe diuerbiumsQuod in coclo BeatorÚ fedes,hoc * cjg* in cerra Suceu &c Hanceu nominatur. eft enim e principi us & celeberrimis huius impcrij locisjiiue fplédorem, fiue opes, íiue copiam,fiue frequentiam,&: quidlibet aliud fpectes. tota extrufta eft vrbs hxc in plácido aquç potabilis ilumine,quo fere íoli vento pa-ret ductus commouenti,quod flume,li vo lueris, aptò fortaflfe lacum appellabis. Per cam igitur totam vti Venetiis,vel aqua,vel terra commeatur,fed in hoc Venc- tias íltperat,quòd aquas potabilis vfu potius, quam maris fale perfruacur.vici omnes & asdiíicia, vt apud nos fieri folet, pi- neis trabibus in ilumine defixis iníiftunt, merces Lulitana*, Amacao & quxlibet alise,ab externis regnis importatç^iaxi- mam partem in hoc emporio diftrahuntur. illi eniminreli- quas regni vrbes frequentiílimum. eft,quolibet anni tempoie commercium,atque ita nihil eft,quod defiderare poflis,li vo- les comparare.vnica vrbis porta in terreftre iter patet,in reli— quis aditus non nifi nauigiis patet.innumeri funt paflim pon- tes, magnifici fane, & qui setatem ferunt, fed in anguftis íllis riuis non nifi in arcum vnum aílurgunt. Butyri & .lacticínio-, rum nufquam alibi tantus vfus. ex oriza quoque vinum nul- libi prseftantius,&: vnde in reliquum regnum Pechinum vfq> importatur: vix biduo abeft a mari.munitilfima vrbs eft, & caput totius regionis,quç vrbes oflo numerat,caput.hanc tuitus eft olim pertinacius è Principibus quidam,cum is,qui huius Re- gia: familix truncus eft,Sinenfe imperium,pullis Tartaris,in- uaderet.ideo velut rebellis ciuitas in hancvfq; diem immane tributum pendit. nam dimidiatam omnium, qux terra feir. pendit portionem,inde fit,quafdam in hoc regno Prouincias minuspenderefimulduas,quàmquantum hxc Régio íola Regi ve&igalis exoluit. vniuerfa quippe Régio fux Metro- polis auiftoritatem fecuta, Regi pertinaciter xque reftitcrat. in hanc etiam vfque die frequenti prxíidio feruatur, &c in ea prxfentior eft femper,quàm alibi rebellionis metus. r * Vu z Abe a /
x40 De Christiana Expeditions sociorum Aberat tum forcè Chiutaisò,fed non procul in vicinam amkm. vrbem Tariún nomine commigrarat: ab eo exceptus eft in- credibili humanicate, qua maiorem ne in Europa quidem è familiarifíimis amicis, 8c addidiífimis potuiflet expedare. p.Matth&w Hofpitabatur in quodam Idolorum Cocnobio, fatis anguftè: humanlur"ledum ipfe fuum,licèt reniteti Patri,çeíiit: ipfe alium in ipfo exci^itur. folo iibi fterni iuíftt.Ex itineris laboribus & incommodis, in aegritudinem incidit Pater Matthxus,& ita vt eo in loco mo- riturus videretur, fedtantis obfequiis ab amico fuo affedus eft,vt intra menfem,quo tempore ibi fubftitit, vires ita recu- perarit,vt robuftior íibi,quàm priíis videretur.Hxc obfequia P.Matthxus tum aliis munufeulis, turn vitro crígono remu- vitri trigo- neratus eft; illud ipfe in Cantomieníi Prouincia fummopere ni mira tjli- expetierat,ac pretio etiam compparare tentarat: eo igitur nuc znM0' inprimis recreatus fuit,& vt illi vitro adderet maieftatem,in argenteam thecam reclufit, & aureas catenulas in extremis nodulis ílligauit,addidit etiam elegantem in eius encomium fcriptionem,qua probare nitebatur,eam gemmam fragmen- tum efle materiat illius, è qua cceli conftant. his ornamentis multorum cupiditatê incitauit.nam non ita multo pòft quin- gentos áureos in pretium vnus aliquis dicitur obtuliífe:veru ille tum quidem vendere renuit.tametfi maximè optaret, ea folum ex caufa, quòd non nefeiret, id generis vitrum, inter munera regia cÕputari,vereretúrq; ne emptor P. Mattharum miffo ad Regem vitro prxucniret, eius deflorara nouitate minoris ab Rege haberetur, poftmodum tamen vbi oblata Regi munera refciuit,audx> etiam aliquantulum pretio, tum demum vendidit,eaqj fumma, multa debitorum nomina dif- foluit, 8c nouis apud Socios nominibus amicitix ideo illiga- tus,beneficium Temper agnouit. Cvm eo porro negotia fua pertradans, opem fuam li- beraliter detulit, afleruítque fe perpetuum Patris comitem . fore,donec iis in regionibus aliquod ex animi fententia do- micilium ftatuilfet.aduertens igitur P.Matthxú,ab eligenda : 1 fade
ãpvd Sinas Liber IV. 341 fede in Pátrio Suceu emporio non folum non abhorrere,fed etiam vtcunque propenderc,non ex eo folum, quòd ipfa foli commoditas,&: frequentia inuitaret, fed etiam, quòd amici patrium folum eílet, à cuius propinquis viris nobilibus ac. primariis amicitias iure fperare poterat, quidquid ab amicis fperatur. ergo familiaris nofter cum viris nobilibus ac pru- dentibusconíiliafuacommunicans,auctorequoqueP.Mac-ga"tí*r< ue" thxo ftatuit,Sedem Nanchini fperandam, fed neque tentan- dam.varias aíferebant caufas,fed hanc maximè,quòd in tan- ta Magiftratuum multitudine, quantam Nanchini eífe con- ílat, fperari vix poterat, vt omnium beneuolentia in noftro- rum patrocinium confpiraret,atque ita facile futurum, vt ex iis vnus aliquis noftris infenfus, eos fuis fedibus cum igno- minia exturbaret. Haec omnia incommoda Sucasi ceífare putabantur.ergo ad earn conficiendam cenfuerunt, opus ef- fe vti adprimi Tribunalis Prasíldem illuminquam icineris uuper Socium nauigarent,ab eóque literas ad Suceanos Ma- giftratus expeterent, & ab aliis etiam Magiftratibus amico noftro peramicis,quibus literis negotium noftrum procliuius redderetur. E o tempore Sinenfis anni principium appetebat , in- Anm prin* eommodum ad negotia tempus, dum omnes amicis falu- tandis, muneribus mittendis ac remittendis, conuiuiis in ftruendis eífent occupati.Vifum eft igitur otiantibus negotia minimè obtrudenda, ipíi vero ad publicam illam celebrita- a ' tem peragendam in vrbem Cinchian nauigarunt, qua in vr- be nemini non erat notus nofter Chiutaisò, & quod idem erat ipfe P. Matthseus. nullo enim in loco, in quo aliquan- diu conftitiífet, neglexerat illius famam euulgare. Ergo ad vtrumque magni concurfus vrbanorum Magiftratuum facti, fed neque caeteri vrbis primores defuerunt. expletis igitur, ac tantifper fedatis alacritatis publicas tumultibus, vterque Nanchinum cogitabant.P. Matthaso Gubernator ingens na- uigiu obtulit publico fumptu,quod Magiftratibus fieri folet,. Vu 3 vt J
34^ De Christiana Expeditione tsanchinumvt Nanchinum nauigaret, ncc renuit, fecuricatis cauía ratus redeunt. jc{ cjfe opportunum. Nanchinum igicur fexto Februarij vi- timo farculi quingentelimi anno dcuenerunt, ncc opus fuit antiqua illa circumfpedione, nullo enim prohibente pedires in hofpitium deuenerunt. id fuit in Coenobio ingeri,cui no- men Cinghcnsu. ineo Coenobio magna eft hofpitum fre- qucntia, qui in condudis ftationibus ideo commorantur, quòd in ipiius ciuitatis centro extrudum lit. ea in vrbe alia omnia in melius mutata rcpererunt: certis enim nunciis iam upofiif Co- percrebuerat, Iaponios Coria pulfos, non fine damno in pa- ' criam renauigalfe, ipfum vero Imperatorem Cambacoex- tremum diem claufiífe, cuius coníilia de Coriano regno ac SmcníioccupandoSinas,gentexmimbellem, tantopererer- wh tatus, ruiílènt. nequehoc folum metua liberi exultabant, verum etiam quòd axario Régio,fublatiss extra ordinem fumptibus, inpofterum parcebatur, Sinaruma quippe exercitus ferè ad centum millia militum recenfebaat. Repererat Pater vários de fe rumores, fed beneuolè tamien íparios: eum Pechiilum audoritate Praefidis nauigaífe, vt Regi pretiofã munera de- ferret, ac tametli nihil effecerat, id camen omnes in Coríani belli tumultus referebant, qui íi alio quolibet tempore idem tcntaífet , facile audiendus credebarur: horarias machinas videre geftiebant omnes, eo maximè ftupore defixi, quòd íeipfa tintinnabulum pulfari diceretur. De imaginibus, de clauicimbalo , ac reliquis mira íparfa erant non fupra fidem folutn, fed etiam fupra modum. E o igitur in Coenobio, à veteribus amicis viíltatur, inde poft dies aliquot ad Prasfidem vtrique peramicum itum fuit, is vbi audiuit Patrem Matthaeum folum tot terras luftraife, nullibi obicem iniedum fuifte,in conduda iam per fe domo ? • Mattbso| < . * i * /- •/*. n | Autoritas habitare, ab amicis frequenter vmtari, mire laetatus elt hoe conciliator profpero rerum euentu, adnitente maximè Chiutaisò, qui "I'm. P pleno, vt folebat, ore in Patris Matthari laudes fe effuditaie- bat eum fcientiis,quas in Sinarum rcgnú intulerat. Literatis :•: a. " . . omnibus
Apvd Sinas Liber IV. • 543 omnibus oculos aperuilFe, quos ad earn diem ignorância claufos habuiiTent. His ex caufis eum ab omnibus expeti, &c vbique retineri, noluifte tamen quicquam fine Prxfidis au- clorirate, quem prote£torem adlegerat, de fe rebusque fuis ftatuere. A d hare eum Prxfes hortabatur, vti domum Nanchini pnjidis fa pretio compararec.eamvrbemmultisex caufis eiFecommo- mf er,sa F- 1 . • i-i 11 r i • \ Matthtutn, dam , &: aèris dementia nobilem. nolle ie vt alibi, quam 111 fuo confpe&u fubfifteret, vc prxfenti Temper eum fauore comple&eretur. neque expe&ato refponfo, duos è curiali- bus íuis Nanchinenfis vrbis peritos euocat, iuber, vti vena- lem domum Patri conquiranc.hanc Prxfidis propenfionem maluit filentio difFerre, quam repulfa excludere, tametfi ad- uerfari vidcretur deliberationi iam prius conftitutx.Vixdum domum redierant, cum ecce tibi Prxfes ipfe fequitur, ad vi- fitationis officium vtrique rependendum. earn porro vifita- tionem ritibus omnibus omififo nullo, & maximo, quo ince- dere folet apparatu, cohoneftauit. In aula vero cum confe- diíTent, profanus Cccnobij Archimandrita, vir inter idolo- rum facrificulos fummus, ad folitam potionem ofFcrendam accedit, & tribus xquè in genua prouolutus, vafculum of- fcrt, eum honorem Prxfidi exhibere tenebatur,vclut fupre- mo fanorum moderatori. Prxfes Patrem inuitauit, vti fe bi- duum triduúmve in fuum Palatium reciperet; cupere fe, vti luna plena, qux illius anni prima erat, ignes è puluere tor- lçnPS in.e. mentario admirabili arte fabricatos ab fuis noftu confpice- exct- ' /* /Y* 1 * o • títtI fpC ti rctjingemoimimas quoque lucernas in eam,&: próximas no- Ties concinnatas, plenilunium quippe primum his alacrita- tem publicam ludicris fpeótaculis celebrari folet, nulla ne fufpicione quidem fuperftitionis.nec renuit P.Matthgeus,nec vrbanè poterat. exceptus eft igitur à domefticis officiofiifi- mè, eáque fpe&auit, qux fine ftupore fpedari non poifunt. Nanchinenfes quippe in his artificiis regnum fupcrant, & orbem, vt arbitror, vâiueríum, ' Vbi
544 Christiana Expeditione / Magtftratu* V b i auditum fuit, P. Matthacum à Prafide vifitatum, rnnMnen- tum denique Magiftratuum Nanchinenfium maieftas vni- (ishonorem r • * r • . i « _ & fiat tone ucria concurrit, & ne vilicati qcudem plurimi officiosè prx- Azfuenerunt-tres ex omni multitudine numerabo. Pix- ies tribunalis quod à criminibus puniendis nome aocepittin- de eiufdem AfteíTor, ac prxterea Quxfturse regix, quod fe- cundam eft tribunal, fummus Pradcsj hi quatuor, adnume- rato primo ac fummo Viiltatore,prater oíficiofiflimos ritus, digna tantis viris munera, magno apparatu fubmifcrunt. quos fubfecutus eft, qui paucis pòft annis fummum Colai munus Pechini geiht; hi omnes P. Matthxum vrgebant, vc Nanchini fubfifteret,xdes coermendas oiferebant,"& ipfe per omnes vicos ac Magiftratuurm paíatia palàm ncmine vel obloquente, vagabatur. p Hie quoque rediit in memoriam P. Mattharo vifum il- frit iliiii- lud nocturnum, quod Nanchini, cum primum veniííet,tur- f.im. piter eie£bus habuerat.cum enim vrbem ingreííus ex hoc jci- nere fuiflet, agnouit illam ipfaim efle, quam in fomnis illi Dominus oftenderat, cum per earn liberè, vtíibi videbatur, incederet, quod tum accidit non fine illius admiratione, quòd vicos agnofceret, & palatia quse non nifi fomnians in- fpexerat, atque tum demu fibi perfuafit plane id vifum fui fi- fe , non fomnium, quale à rei alicuius cupidis effingi folet, perfuadere quoque fibi ccepit, ex hac prodigiofa animorum mutatione, quam is qui corda hominum moderatur efFece- rat, diuinam efle voluntatem, vt Nanchini & non alibi con- fideret, cui cedere debent omniino morralium rationes, ne- que enim eft confilium aduersus Dominum. Chiutaisò, vbi à P. Matthaeo rem intellexit, in fententiam illius conceflit, damnatis prioribus de alia fedç confiliis. VIV E B AT eo tempore Nanchini Celebris quidam lite— •fauiT ratus ^ ^rou^nc'a Chianfi oriundus, is parentem habuerat thematico olim Proregem, & bis in Licentiatorum ordinem fuerat ad- tommend*- milTus, ideo quod prima eius nominatio propter quafdam cum ã, h
àpvd Sinas Liber IV. 345: cum Collegis rixas irrita pronunciata fuiíTet. Is Nanchini gratia valebat plurimum apud Príncipes Magiílratus , iis eiiim ipfe fcriptiones varias componebat, quod fieri folet vel in amicorum funere, vel in gratulationibus, eorumdém- ve difeeíTu, quales apud nos eífent orationes, aut poêmata, quibus ipfe feriptionibus opes magnas comparabat, & mul- ta à Magiílratibus largitione follicitatus impecrabac, prteter- quam quòdetiam Magiftratuum filiis Sinenfes libros lege- bat. idem de tribus Sinarum feftis (de quibus libro primo) ratiocinabatur, fermonem mifeebat, vt aiebant, appofitè. Idem filium habebat, cui literária non admodum fceficiter iludia fuccédebant. vt eum igitur fama: traderet commen- dandum, hánc artem commentus eíbfecit vt nefeio quis in- gens de Machematicis rebus volumen feriberet, quem fere- bant earum remm eífe peritiílimum:id volumen ipfe deinde filij fui nomine in lucê emifit.Veriim neChiutaisò,propterca quòd P.Matthxo patrocinaretur, aliquid de fama filij mi- nueret, voluit ipfum P.Matthaum inuidenti Mathematico commendare. ergo die quadam in eius .xdes monitú dedu- cit, ex itinere cum obuios habuiflet familiares quofdá to- tius rei confcios, fubridens, dixit: Ouiculam annis pluribus educaueram,eam nunc alteri fruendam trado.Cum porro in congreífum admiífi fuiífent, eò fermone traxit, vt dicerct fe nequaquã veniífe vti Nanchini commoraretur , fedfolum vt vetere amicum comitaretur, & fedem illi firmam in his conterminis vrbibus aliqua inueniret, quo fa£lo fe vnde ve- nerat rediturum.Et quoniam iudicarat, Nanchini eífe nemi- nem, cui ea res tutius commendari poífct-, obfecrare fe etia atq; etiam;vti P.Matthati patrocinium fufeiperet. Ex eo in~ opinato congreífu & colloquio tantam cepit voluptatem, vt feipfe non caperet.ad earn rem tamen vbi fe collegit.omnem fe promiíit lapidem moturum, & fanè luculentius etiam fe- cit, quàm dixerat.inde multis confirmare aggreífus eíl, non clfe ahum Nanchino locum aptiore: cui cum vtcrq-, obiice- X x rent,
34* D e Christiana Expeditioke Hanchini rent, Nanchinense Regia in aducnas efle tímida faris atque jtano cjjtr {*ufpjcacem> Erratis, inquit ille. nam Suceu emporium mari propè adiacet, &: vettigalibus obrutum innata etiam pro- penílone facile in tumultum erumpct, aut erumpere crede- tur.iiunc vero Nanchini fuperiorum menflum extinttas fu- ipiciones vnam pacem & Reipublicíe quietem vbique per- fonare. Nanchini etiam ipfam Magiftratuum multitudinem potius auxilio, quàm difcrimini fore, íi enim vnum contige- rit è Magiftratibus aduerfari,non dcfiaturos in praeíenti ami- corum turba patrocinatores decem.extra Regiam vero carto- ns in emporiis íingu los propè Magiftratus Reges efle, faci- lius eft enim paucos, quàm plures in vnius perniciem con- fpirare,qua fecunda ratiocinatiione diífoluebatur alterum de Nancliino argumenrum, quood inftar dilemmatis vtrinque poterat retorqueri. ' • Nsgotium Vervm nemo hoc negottium promouít magis, quàm vMatthú ex admonitoribus Regiis, Coli i vocant, qui Ciofelinus voca- virumpri- batur. is quoniam contigit pe:r cos dies alium ex eo Magi- mariumpro- ftratu nullum Nanchini commorari, quos decern minimum otto efle oportcret, omnium vicem fubibat, & erac in ma- gna apu d omnes veneratione, habebatur etiam inflgnis in Ethicis Philofophus, & quidem in charatteribus eifingen- dis(qux res apud Sinas plus quàm Europaeos aeftimatur) ita cxcellebat, vt paucse ad exeplar regula:,illius manus coní cri- pta:, in ipfa Nanchinenii vrbe Iulium, vt vocant,numum in pretiu exigerent,alibi vero & poft annos aliquot, eius etiam non parum valor excreuit.libros fcripferat,quibus omnes ad virtutem hortabatur,iermones praterea habebat in quodam Literatorum ccetu,is dcniquePra'fldis amici opera & aliorii c5mendatione,coepit quoqj cun aliis pluribus P Mattheum admirari,ex admiratione,videidi cupiditas trattandiqs exar- lit, &£ in intimam familiaritacm libellus, quem de amicitia Pater fcripfcrat, eum inuiraut. Cum igitur in graui quo- dam confeflu de P. Matthaci tatione ageretur, hac dicitur prolocutus: mouetur.
Apvd Sikas Liber Í?. 347 prolocutus: C011ftat externum hunc homine,in Cantonien - fi & Chianii Prouinciis diu commoratum,quidobftat igitur, quinetiam Nanchini cum tot aliis commoretur; Saracenos notabat,qui iam à T artarorum tempore remanferunt,& pro indigenis computantur. His igitur maximè au£toribus,P. Matthaeus diu anceps, tandem ftátuit omnino commorari Nanchini, & commodo chinílo^ '' in loco aedes quxrere, &c magni aliquando domicilij prima iacere fundamenta, ex hac enim vrbe, velut in amplo noua- li fidei ,fperabat rcliquas quoque fedes noítras magnum 110- men accepturas. De aedibus autcm coemendis pro habita- tione nihil aggreditur, vfque in aduentum P. Catanci,quern Lincino expeótabat. Prases etiam Sociorum patronus, audito quanta P. Matthxum Magiftratus omnes beneuolentia compleòteren- tur, maiores inpofterum animos in hoc negotium adhibuit: & in ea re alij ab aliis decepti,omnes ad faucndu cõfpirabat. arbitrabantur Magiftratus, Praefidi cordi efle noftrorum fta- tionem.hinc fiebat,vt inPraefidis gratiam illam promoue- rent, idem de Magiftratibus iibi Praefes effinxerat,qui Aftef- p foris fui vacuum habitatore Palatium obtulit,quod Pater, vt fa~ ' 1 . J tronut,h(t- rem fuo iudicio nimis honorificam, renuit, eo quòd facile dare nonnullis potuiifet anfam obloquendi, & perniciem aliquam toti negotio adferre. Commodas igitur iedes con- Habitatio duxit,& ex Affefforis Palatio fupellectilem neceifariam Pre- > J ■
348 De Christiana Exíeditione êx Mathematics difeiylins magna auSíoritas Nanchini accrefcit. .Capvt qvintvm. O n fuit vna diuini Numinis ad fe adducendos in lon- ga faeculorum ferie ratio. Ita neque cuiquam mirum videri debet, li hanc efcam pifcibus in fagenam concluden- sàentiU Eu- dis,noftri obiecerint.qui enim Phyfica,Mathematica,Ethica r^orust- jiac Ecclefiaremouendaduxerit,nonfatisnouitingenio- "pharmacU rum Sinenfium naufeam, quae falutari'a pharmaca non niíi faiutanbws ^is j|jlta condimentis admitramt. Nulla igitur alia re P. Mat- thseus vniuerfam Sineníium PPhilofophorum turbam in ílu- porem aequè adduxit, quàm lEuropâearum fcientiarum fir— miífimis rationibus confirmatta nouitate. bivine enim audi— turn primum poft tot faeeula, tcerram rotundam eífejhabebat enim velut pro primo principio,vetus quoddam axioma:C
Apvd Sinas Liber IV. 349 mcnfo fupra mille miliaria in Mathematicis inílrumentis re- periífe. Sydera vero ipfa, qua: noftri oculi ita exiguo fpatio metiuntur,vniuerfam terras fuperficiem excedere,id demum paradoxum videbatur. Nondum intelledum, fed ne did um quidem è folida materia ccclos conftare, ftellas in eo fixas coníiílere, non erráticas vagari, decern coelorum orbes nu- merar i,aliam alio inuolui,diuerfis motibus ferri. Excêntricos _ * • * ^ enim Sc Epicyclos Sinarum ingeniis fub hasc initia minime obtrudebat.Polum in variis locis pro climatum varietate va- riè fupra horizontem Sc infra eleuari vel deprimi.Ipfam die- rum etiam ac n odium. extra dEquatorem inaequalitatem nondum agnofcebant.; ^ , e* I a m quoque primum expoíita eit Oeographica totius phica defcri- vniueríi facies:íiue ilia in globi ambitu,fiue in plana fuperfi- eie pingeretur.terras nondum viderant meridianis,paralellis, lumen ac- gradibúfque diftindas: sequatorem,tropicos,polum vtrum- que, zonas quinque ignorabant: ac tametfi plerofque ex his circulis in coelo aut coelefti globo in Mathematicis machi- nis dudos infpexerant, hos tamenin terras tranflatos non- dum fpedarant. non alias vnquam aftrolabium fuper indu- dis laminis multiplex, Sc ad fingulas regiones accommoda- tumjnon fphaeram terra: globulo,velut in aère fufpenfo con- fpexerant,non poios duos mobilem alterum,alterum immo- biiem fomniarant. qua ex re magnum ipíi lumen confecuti, in planetarum motus intenderunt.fciothericum horizontalc in piano,vel declinans ad parietes,aliaque huius generis infi- nita, ne fieri quidem pôife credebant. Sed nihil asquè ftupe- bant,vt figna Zodiaci, qua* ipfi duplicant quatuor ac viginti in fciothericis aptè defcrjpta, Sc ita vt ne pundum quidem ftylus vmbrae index,à linea eius diei,quern fuis charaderibus fcriptu legebant,difcreparet.obftupuere quoq; quadrantibus noftris,& aliis modis turriu altitudinem, puteorum aut val- lium profunditatem,itineru' longitudine facillimè ménfura- ri. Ars quoque numeratoria fcriptis exprimi poífe videbatur Xx 3 mirum,
3fo De Christiana Expeoitione mirum.ipfi enim certo, dc quo fuprà, inftrumento, incom- modius vtebantur. ; H & c porro ita incredibilia,vbi audiebant ccrtiiTimis ra- tionibus fidem ctiam c pertinacibus exigere, ex vno clarc confirmato de cxterorum veritate nihil dubitabat.harc pau- 'cis initio communicata, breui in omnium Literatorum mu- fxa penetrarunt.vnde colligi liquido poteft, quanta Europa? l?ZV,mri- noftrae au&oritas acceíTerit, quam inpofterum a. cxteris re- "m accejfit gnis fegregantes,Barbaram xftimafte pigebat,& inpofterum up u dst/nu.pU(je{3at appellare.Sanè omittere non poftum, quid è noftris cuidam poft annos plures acciderit: recèns ex Europa vene- rat ille, &: adhuc fermonis ignarus, interpretem in congref- fus adhibebat: contigit eum diies ferè viginci in xdibus gra- uiífimi Doítoris iam Neophy/ti commorari:is vt erat fcien- di cupidiifimus,magnam eius itcmporis partem cum eo con- terebar. Philofophix noftrx ac Theologiç matérias,ordinem, fententias expifcabatur: ad qux cum nofter ita refpondiflct, vt iibi fatisfa&um fateretur, die quadam in hxc verba pro- rupit: Nunc fanè pudet me hie tibi adftare. Nofter verò fubridens,quxfiit,quorfum in hxc verba prorupiflet: Quod arbitrer, ait, te in ea, Sinas omnes,ac me priuatim clafle nu- merare, in quam nos Tartaros exleges ac Barbaros redegi- mus.Cum nofter id modeftc negaiTet,ait: Id aliter fieri poííe vix credp.ibi enim video vos incipere, vbi nos terminamus. eloquentix ftudium notabat, quod eos in fene
Apvd Sinas Líber IV. dicercnt,non obftinatc perneeáremjhiKil tamé P. Matthaus r>.- ?»•»'«»»• . °, elements a antiquitatis maieítatem rormidauit.quatuor enim elemenca Patre Uifbu•> è cocidem qualitatibus contrariis nata pronunciauit , qua:t,ltur' ncc plura effe vel pauciora,fed neceífe poíTe confirmauit.vbi vero de íingulorum locis egit, tametfi de tribus inferioribus nonadmodumrepugnarunt, incredibile tamenillis viíum, ignem Tub ipfo ccelo íltum, altiífimam elementaris mundí partem occupare.Sed neque hoc igne cometas ardere, & eas exhalationes,quaz ftellaz cadentes appellantur.cometas enim ipíi in ftellarum numerum referebant. De his igitur P.Mac- thazus commentarium Sinicè fcripíIt,quo commentario ele- mentorum quinque vanitatem exufflauit,&: noftrorum qua- tuor veritatem ftabiliuit,loca fua íingulis aílignauit, & etiam fuis ííguris illuftrauit. Hic commentarius auidè arreptus eft, ac fazpe ab illis ipíis recufus, & eodem quo íupradi&a omnia applaufu exceptus. his aliífque inuitati nonnulli, Te P. Mat- thazo imbuendos tradiderunt, hortatore maximè Chiutaisò, Mathematu qui iam ex difcipulo faftus erat Magiftellus. Literatus ílle, "/■ erud'en- r N J * * •*. í. L. C t* r i i • tffídutur quem iupra dixi,veritus ne ab eo rama: ípfius fplendor extm- P.Mauh^ gueretur,difcipulos ex fuis duos tradidit Aftronomiaz Sinen- sis non imperitos; è quibus alter erat ille ipfe auftor volumi- nis,quod filij nomine prodieratrhis additus eft tertius,qui caz- teros etiam ingenio luperabat. Is veneratmiíTus à Philofo- pho celebcrrimo Magiftro fuo Collegij Pechineníis Regij, quod Hiwlwvocztur, Literato: illi habentur velut Literato- rum Regni medulla,& in id admiflum efte,inter ítimmas di- gnitates computatur. fed de his primo libro. Degebatis for- tafle per eos dies in vrbe Prouinciae Nanchineníls, à Regia fere quatriduhiam longo ftudio aflecutus erat, nihil in Ma- thematicis Sinarum difciplinis folidi reperiri, & iam diu eas ad fcientiaz firmitatem ac methodum, fed fruftra, reduce- rc nitebatur. Is P. Matthazo difcipulum per literas com- mendauit, eúmque vtin Mathematicis íuo loco inftruerct, enixe rogauit. Naturaz erat is ferocioris, fed breui tempore - ii R--f aa-hu
--rt De Christiana Expediti one ad humanicatem tradudus eft,illudque Pythagoricum vfur- pauit, euiTQçitpa. Ille idem, feipfo, nullo Magiftro, primum Euclidis librum aflfecutus eft, & identidem à P. Matthaeo demonftrationes Geométricas exigebat, quod cum Pater nimis otiofum, & difcipulis operofum iudicaret, eius votis, p.Mttthnti libris Sineníi idiomateeditis, fadumfatis. Inter docendum difcipulos in difcipulis etiam Sinis ftudia fua de fandiifima lege noftra Tinpu, euulganda declarauit, nihil opus eíTe aiebat ille difcipulus idolorum fedam confutare; videri fibi fatis eife, vt Mathe- maticas difciplinas euulgaret: hi enim impix fedx Magi- ftelli, non folum fe Theologos tot commentis infames, fed Error circa Philo'fophos etiam &cMarheimaticos videri voluerunt. So- sdem & jem n0(cj;il fefe inrra monteim abfcondere aiferuerunt ,cui etiam nomen Sitiwi affinxeruintr quem aiebant in mari radi— cem habere, vigintiquatuor miliariorummillibus,fub aqua profundam; be cum ad ipfas maiorum fydemm defediones accelfiflent exponendas , fcomniarunt Numen quoddam Holochan nomine,folarem efficere eclipíin, Solem ipfum ma- nu dextra tegendojlunarem verò, Lunam Ixua manu oocul- tando,& fane non id vni accidit, vt è Mathematicis difcipli- nis idolorum fedx deprehenderent vanitatem, fed alij quo- que ita ratiocinantes diiferebant. His difcipulis maximè ad- iutoribus, Sciotherica multa, & varia quae diftribueret, con- cinnauit; quin etiam excudit non paucas eorum foimas,qui- bus omnium magnatum xdes opplctx : omitto diftindas circuiis cceleftibus fphxras, & vniuerfam terrx fuperficiem in globum redadam, aliáque permulta. AftroUgorii Non Pechini folum, fed & in hac Regia,Collegium eft ^ Mathematicorum Sinenfiutm, nobilius illud xdificioram mole, quàm Aftrologorum peritia. nam fere ingenium tc— nuc, fcientia tenuiore. nihil enim aliud faciunt, nifi quod faftos be ephemerides fuas ad antiquorum cálculos reuo- cant, ac íi fortè euentus cálculos fallunt,dicunt,ita quidem, vt ipfi fupputarunt, rem regulariter euenturam, prout ipfi ' prxdixerant.
Apvd Sinas Liber IV. prxdixerant.fed hunc aberrantium fyderum cafum,aliquam è ccclo ill terras iignificationem prxmonftrare,quam ipfi dc- inde pro arbitratu fingunt, errori fucum obtegentes. Hi au~ tem non nimium P. Matthxo credebant, veriti nimirum, ne dignitatem illis eripere conareturshoc tandem metu li'bcrati, amicè Patrem à quo aliquid difcerent vifitarunt. cum ad eos reuifendos acceflilfet,rem fanè nouam & opinione íiia fupe- riorem fpe&auit. Mons eft ad vnum ciuitatis Iatusintra muros fublimis, Mms fitbti- in fiimmo monte, Area in latum patet, contemplandis fyde- T^dhT' ribus aptiftima, in Area: ambitu xdes fanè magnifica à Col- de rib ta legis habitantur.Ea in Area,qualibet node oportet ex iis vnu a}'iU1' excubare, & cceleftia omnia phoenomena, vel Cometas, aut incenfos in fuprema aèris Regione ignes obferuare, de qui- bus deinde Regem exacliílimè moneant, & quid vnaqux- que res portendat,exponat. In Area vifuntur opere fufili ma- chine Mathematicx, fua vel magnitudine, vel elegantia vi- Machin* fendxrquibus fanè fimile quippiam Europa tota nec vidimus *!ati:cma"° nec legimus:ea iam annos propè ducentos & quinquaginta, imbres,niues, ac reliquam aeris inclementiam ita patiuntur, vt nihil omnino de priftino fplendore amiferint. ea non in- grata digreífione, oculis, vt potero, narrando fubiiciam, ne deílderímn le&oribus iniecifle, nec videar fuftulille. Mathematics igitur hx machinx maiores erant f,™"* M"~ quatuor.Prima vifebatur ingens globus, fuis mcridianis gra- datim parallelisq; diftin£tus:huius globi ambitum tres viros ampledi mmimè potuifle iudicatum eft: in immani cubo item ex xre fuper axem fuum iniiftebat: in cubo porta erat exigua, fed qux intrando fufticeret ad ipfum globum, cum opus eifet rotandum:in eius externa fuperficie fculptum om- nino nihil, non ftellx,non regiones, vnde apparet aut non- dum fuifle ftnitum, aut ftudio ita reli&um, vt globi coeleftis ac terreni vicem obtineret.Altera machina erat ingens fphç- secund», ra, non anguftior diâmetro, quàm quantum fpatij vtriuf- Y y que
£*e Christiana Expeditione qucmanus extenfione completur, pafTum Geometrx vo- cant. Horizontem habebat & polos:circulorum porro vicem fubibant armillx quxdam dúplices,inter quas,quod vacuum erat fpatium,fphxrx noftrx círculos reprxfentabat; hx om- nes in trecentos fexagintaquinque gradus, & minuta pauca diuidebanturrin eius medio terrx globulus nullus videbatur, fed tubus quidam ad inftar fclopeti perforatus, quern qua- quauerfum voluere, &r quolibet in gradu ac eleuatione fta- tucre facile erat ad explorandas eo tubo,velut pinnulis fole- mus, ftellas quaílibet artificio fanè non inepto. Tertia ma- china erat Gnomon altior duplo fuperioris machinx diame- tro,ftatuta in ingenti marmo)re ac prxlongo ad Borealé pla- gam: Tabula autem lapidea . canalem habebat in ambitu, vt aqua in eum canalem impofifita exploraretur, eflet faxum in plano nec ne, & ftilus eo moodo,quo in horologiis ad perpen- diculum collocatus. credibilde eft Gnomonem hunc ideo ex- tru&um fuifie, vt eius ope folftitiorum & xquino&iorum vmbra ad amuflim notaretuir. nam ideo iaxum ipfum ac fti- lus in fuos gradus diftribuebatur. Quarta deniq; & omnium maxima ftabat machina quxdam è tribus quatuórve Aftro- labiis ingentibus iuxta fe poiltis; & iingula Geometricum paiTum,qualem defcripíl,in diametrum ferebantur: nec illis deerat linea fiducix, vel alio nomine Alhidada: fed neque dioptra. ex iis vnum xquatorem in meridiem inclinatum re- ferebat alterum, quod cum fuperiore crucem referebat, in Septentrionem & Auftrum Patri vifus eft efle meridianus, tametii in gyrum voluebatur: alterum ereftum ftabat ad meridiem, quo circulus veirticalis fortè intelligebatur: fed hie quoque, vt quemlibet verticalem demonftraret, rota- batur: & hxc omnia gradus ita diftributos habebant, vt in fingulis ferreos nodulos prominentes haberent, vt etiam no£tu manuum fide gradus ipfi fine luce palparentur. Tota hxc aftrolabiorum machina in area quoque plana è mármo- re cum fuis in gyru canalibus ftatuebatur. In fingulis autem
Apvd Sinas Liber IV. $S5 his inftrumentis, Sinicis chara&eribus exponebatur, quid vnaquxque res denotarec: adfcriptx quoq; erant quatuor ac viginti Zodiaci conftellationes,qux íignis noftris duodecini duplicato numero refpondent.Verum in his error erat vnus; quòd omnia in fexto gradu fupra trigeílmum polieleuati fta- tuerentur.Vrbs quippe Nanchineniis in gradu iacere trigefi- mofecundo & quarta gradus portione, certius eft, quàm vt in dubium poifit reuocari. ac videnturfiortaife hx machinx ideo fa
356 De Christiana Expeditione Cantonienfi Prouincia notus, idem opus alia methodo fu- fcepit recudendumrdefcriptione illam anguftiori proie&io- ne coardauit,&: in librum retulitjomnia qua legerat regna in quinque vniueríi zonas diftributa;& íingulis regnis próprias commencariones, qua: fimul omnes in laxiori defcriptione lcgebantur,attexuit:idem quoque operis au&orisq; encomia fuse prafatus aucboritatis íua partem, quam literarnm opi- nionc fcriptífque libns compararat, in opus iplum fcripto- remqj deriuauic: quae omnia fuerunt eius meílis,quam vide- mus,herba,& nafcentis Ecclefix fundamenta. Nanchini dere;id vt cíarius intelligatur,in- gratus diuinis eius operibus viderer,íi pratermitterem, quos ad cam rem inuíitatos fortè modos euocarit.attinga hoc igi- tur capite Magnates illos,qui eo tepore P. Matthai congref- fum ambieruntmec tamen earn rem exhaurire ftatui,ne pro- JrííZtn Pofit* breuitatis limites in re non magna tranfgrèdiar.Taceo rhinenfi's p. primum fummos íèxTribunaliu Prafides, qui nihilo quàm *dewnt. Pechini minus,excepta Regis praefentia,qua íuperant Pechi- nenfes,fua prouincia negotia moderanturjtres alios,de qui- bus nihil hadenus,nominabo.Dignitas eft quadam haredi- tario iure in primogénitos tranímifta, ab ipíis belli Ducibus, qui T artaros eXpulerunt,ij guociim appellãtur,quorum pofte- - riores íilij honoribus omnibus ab Rege,fed infra primogeni- tum,cohoneftantur: vnde ft vt nunc faculis feníim labenti- bus in numerofam familian excreuerint: ac tametfi nihil omnino publici muneris atingunt, niíi fortè militares Pra- fc&uras, habent tamen norminimam dignitatem, & opum often
. Apvd Sinas Liber IV. 337 oftentationem:& hi verè foli nobilitatem Europseam repra- íencant.Sed de his plura fuprà, haec ad memoriam velhcan- dam repetica.huius familiae caput Nanchini eft vnum, cuius eft vifendus apparatus; quoties eum egredi domo contingit, fella geftatoria o£to baiulorum humeris exportatur> hortos, palatia,fupelle£tilem,regia omnia polftdet: is die quadam P. Matthazum in ardes fuas inuitauit, fed primu patruum fuum ad eum inuifendum miiit, adeuntem excepit in horto totius t . . m • 1 • rr 1 • • r n 'vrbis vrbis amceniiiimo,eo in horto5pr^termiilis aliis?qux ipectan moeníjfírnuí, nec fortalfe legi pofllint fine voluptate, vidit arte factum è variis marmoribus impolitis montem:is in fpeluncas aífabrè excauatus,cubicula,aulas,gradus,pifcinas,arbores,&: alia plu- ra continebatfin quibus ars cum voluptate certabat.hoc ideo faciunt,vt íeftiuos arftus,fi quando ftudiis infudant, vel con- uiuia inftruunt,fpeluncarum frigiditate fallant. augebat le- pôrcm figura in labyrinthum tendens: nam tametfi non la- tiílimam arcam occuparet,duas tamen tréfve horas omnia circuire volentes detinebat,& inde alia porta patebat egref- fus. Erat hie nobilis,fed adolefcens, cui fatis fuit ex Europans rebus audita nonnulla fpeftaife. Alter, qui fefe in P. Matthari familiaritatem ingeifit, erat Nanchinenfium militum omnium Prazfeftus, qui etiam aliam obtinebat dignitatem, proximo infra fuperiorem gra- du, ea Heu appellatur:hic arftiorem cum P.Mattharo amici- tiam iniit,& eum farpius folitis ritibus,congrefiu,&: conuiuiis excepit,è cuius amicitia noftri fecuri non parum erant futu- ri.hic enim pro munere vrbis excubias, & fecuritatem curat, & hie ille ipfe eft,qui nuper cum Nanchini eflet, P.Mattharu intercipere conabatur,nifi eum amici Pracfidis auctorkas de- terruiífet,vt fuprà narraui. T e r t 1 o loco mihi nominandus eft Eunuchus è maxi- mis,qui cum au&oritate non minima Nanchinenfibus Eu- nuchis prareft,quorum aliquot millia cenfcntur. idem Regis Palatio priefidet, & vrbanis omnibus portis,quin etiam miíi- Y y 3 taribus 7
De Christiana Expeditione taribus luftris, vnà cum maximo,de quo dixi, Prasfe&o: alia quoque publica negotia attingit non pauca, & auótoritatem quoq, magna máximo profitetur apparatu:is erat propè de- crepitus, & pro Eunuchorum Sinenfium more parum vrba- nus.ergo parum vrbanè P.Matthseum excepit. nam eius cu- riales monuerunt, vti certum honoris titulum illi daret, qui celfitudini noftrç videtur proximo refpodere, earn quoniam noua res eft, exponam. Regi quoties loquuntur, precari fo- icnt decies millies mille vitx annos his tribus fyllabis; van Regi fit fan- van jj^ e{p j^em ac ft maieftatem voces,ceteris in pa- ra pj-Qijbyj aut Reginis mille annos inferiore titulo precantur.Eunuchorum venò arrogantia tanta eft,vt iibi mil- le annos velint optari,&: popplite flexo falutari. Verum hie P. Matthaeus refugit.neque eniiim fine fummorum Magiftratuu offenfione poterat plus Eunuucho, quàm illis deferre, fed ta- me n honoratus.vfus bonumi Patrem edocuerat, apud Sinas, exterófque in Oriente Gemtiles, non negligendam efle ali— quain intra rationis limites maieftatem. Ingreftus eft igitur, £c folito ritu Eunuchum falutauit: inter loquendum vero, quoniam Eunuchus obfurduerat, adftabat illi ad latus vnus aliquis, qui Patris illi verba in aures intonaret, & is immu- tans honoris titulum mille annos pro arbitratu iterabat: qui- bus rebus quàm contentus extitiffet, magno munere, quod Patri obtulit, eft teftatus, Pater autem illud reipuit, & Tri- gonum vitrum à fe petitum negauit, & inpofterum ab Eunuchi congreftu abftinuit. Satis tamen hoc fuit, vt Eunuchi reliqui Patrem venerarentur, feiretúrque tota vr- be tres illos vrbis Primates in aduenas Nanchini ftatione confentire. E o d e m tempore, Nanchini habitabat patrio in folo quidam, qui primum in Doftorum renunciatione locum fuerat aflecutus.ea res per fe maxima dignitas eft, aliis enim ipfe Reipublicx muneribus exturbatus, domi priuatus dege- bat, fed eo tamen, quo decebat apparatu, &; omnium vene- „ < • ratione,
Apvd Sinas Liber IV. % ratione.Is in Concionatorem trium fe&arum, quas apud Si- nas eíTe diximus,degenerarat, & iam magnam earum cogni- tionem profitebatur. habebat domi Tux celeberrimu corum teplorum Ccenobitam, qui publicis quç geíferat muneribus íponte abdicatis cxfariem raferat, & è Literato, infrequent! apud Sinas exemplo, idoloríi Minifter euaferat, & quoniam '« reuera vir erat Sinenfibus difciplinis probè eruditus, &: ad fcientiam feptuaginta annorum fene&us acceiferat,magnam ea re famam,& difcipulos plures aggregarat,noux quam ipfe ' comminifcebatur fe£tx profeiTores: vterque P. Matthxum magno honore affecit, fed maximè apoftata Litcratus om- nes egit in ftuporem, qui audierunt ilium viiitando prxue- niífe,folus ille,cum in Literatorum coecu de lege noftra acrx- ter difputaretur,tacnit, legem noftram veram eíTe confirma- uit, Patri denique in flabello epigrammata duo eleganter fa- ne confcripta dedit, qua: ipfe quoque poilea in Epigramma- tum fuorum libellu retulif.de hoc apud Sinas more memini me libro primo traftare. Hare epigrammata,qux P.Matthxo ac Sociis honoris caufa fcripta funt, in magnum volumen t"tJoncrm excreuiíTent,niíi modeftix Chriftianx fuiffet confultum. Alii quoque duo dignitate,fed fama tamen nihilo infe- riores ad eum vifitandum deuenerunt. ex iis vnus fe ad an- nos xtatis trecentos perueniife fingebat, quorum magnam partem, ne mendacij coargueretur, extra regnum fe collo- caife dicebat: & quoniam Sinx magnates ad vitam protra- hendam intend propè delirant, nihil admodum derei veri- ^ in pre. tate laborantes, hunc hominem magna ambitione feque- XuMisdc* bantur; ex eo quòd prolixioris vitx prxcepta difcipulis fuis Urmt. prçlegebat.is ergo ad Patrem etiam primus venit,vtife,quod aiebant, congreifu cum Mathematico fummo nobilitaret; is iadabat fe non è coelo, fed è terra Sinenfi Geologia futu- ra prxdicere. de qua etiam confule librum primum. Alter è duobus minus quidem impudenter, fed tamen &: ipfe finge- . bat.nonagenarium enim, cum vix fexagenarius videretur, fe cife 1
j6o De Christiana Expeditione ciTe pradicabat. Nouerac etiam incurabiles ferè morbos cu- rare,& qua arte nefcio,fed in co tamen genere certis audori- bus de eo mira narrabantunhic erat prioris focius,&r alter al- teri famam,vel è vita longiore, vel ex artis medicas praceptis colligebat.Illi P.Matthaum vbique prçdicabant, & aíferebat fe illi in fcientia planè cedere ., vnde venit aliquibus in men- tem fufpicari, P. Matthaum fortaffe etiam in aliquot facula vixifi'e, fed earn rem fecretis excaufis diilimulare. Similes enim nugas, de aduenis potiflimum vultu nonnihil à fe dif- crepantibus, facile folent fufpicari. ConcumLi• Hoc eodem tempore omitti non debet res quadam, temtorum qua> fortaflfe ab Europais qu.xri folet, de Sinarum videlicet fica exhibe- harmonia. Solemnein diermquendam Confutio Literato - fur. rum principi facrificium paarabatur, ii facrificium appellari poteft,quod ipii non vt Nurmini,ied vt Magiftro offerunt.ia- , crificium ideo vocatur,quocH id nomen apud Sinas latius pa- teat. In id erço facrificium fi'olemnis mufica exercebatur, ad quam pridie facrificij probandam fummi Tribunalis Prafes amicus euocabatur, vt videret, an in íacrificium poííet adhi— beri.inuitatus eft P.Matthxus:nec a'bnuit, maximè quòd fa- crificium non eifet. concentum hunc curabant Literatorum Sacerdotes, Tansu vocant,& in aula vel potius templo Regio, quod Deo Cceli Domino extrudu eft,mufici concentus ex- perimentum fiebat. P. Matthxo locus cum Prxfidis filiis ad fpedandum eft aííignatus.prodiêre Ccenobita vclut facrifi- caturi in veftibus fanè pretiofisiij poft exhibitos Prafidi foli- ta venerationis ritus, turn ad pulfanda quilibet inftrumenta m«/»m pe accinxerunt:è quibus erant ex are campano tintinnabula, ^ pelues, alia è faxo, è pelle quadam velut tympana, e fidibus nonnulla, tibia infla ?antur, & organa quadam, in qua ven- tus non follibusjfed ore infufflabatunquçdam alia brutorum figuram referebant, &c bacillis in eorum dentes adadis, ex inani ventre fonu reddebant. hac fimul omnia puliabantur, co concentu, qtiem fingere fibi quifque pote ft. neque enim alia
Apvd Sinas Liber IV. 361 alia erat, quàm non concors, fed difcordia dilcors. nec ipii Sinx planè pernegant. dodiflimus enim quifque fatetur, fymphonix concordiam veteribus notam, pofterioribus fx- culis excidifle, & fola inftrum.enta line arte remaniiife. V e r v m Regium quoque Templum fpedari debet.nam Templum verè Regium eft; fiue magnitudinem fpedes,fiue operis ma- ieftatem.Sub Vrbem extrudum eft in nemore,aut potius pineto, muris cindo, quod in ambitu duodecim miliaribus Italicispatet.TotumferèTéplum exceptis muris opere la- tericio è ligno conftat: in quinque naues diftribuitur: duo- bus vcrimque ordinibus columnarum, quae ligneae ac rotun- dx duorum virorum amplexum excedunt, & craificiem alti- tudo intra fymmetriam non fallit:fiupra cxlatum eft egregiè tedum, & plane inauratum, ac tametii ducentis iam annis eredum eft, ncque Rex Nanchini facrificet aut refideat, vix quicquam tamen de primo fplendore deperdidit: in medio Templo locus eft eminentior è marmoribus pretioíiífimi.c,in eo loco duplex eft Thronus; marmoreus vterque: in altero Rex facrificaturus fedet,alter inanis ci cui facriiicat relinqui- tur,vt ne dedigétur aftidere.extenoris Tépli pcriftiliaelega- tiilxmis meandris exornatarac ne aues in eo nidificarent, aut omnia fcedarent, feneftrx omnes ferreo filo in retis modum Solis radiis folum patebant.id íbléne eft fieri in vniuerfo Re- gis palatio.Tepli porta: omnes xreis laminis inauratis obdu- dx, laruis elegantibus ex eadem materia exornatx. Extra Templú è mármore rubro plures erant arx,qux Solem, Lu- Ars-extr* nam,ftellas,& Sinicos montes referebant, lacus etia quidam Ter"il"m- mare reprçfentabatrqua re dicuntur innuifle,Deum,qui in eo Teplo colitur,reliqua condidifle,quae extra Téplum ftatuu- tur,ne ea quis pro Numine veneretur. Huius nemoris arbo- res,propofitis poenis grauiifimis,nefas eft cxdere,etiam ramu quemlibet,vnde permagnx funt & antiquitatis teftes.In am- bitu Tepli varix sút cellx,quç olimfuifte Thermç dicebatur, in quibus Reges facrificaturi, & reliqui Miniftri,lauabantur. • Zz P' Matth&us
3 61 De Christiana Expeditione T. *MMtbms T^cciuj cum celebri facrtficulo de lege nojlra dijceptat. Capvtseptimvm. P&7| T e b a t v r, vt iupra dictum eft, habitu Literatorum WÊÊ P- Matthxus,fed eorum maximè, qui fe legis prxdica- trítut tores ^ppellanc. habitus eft fane modeitus, & pileus noftro th«i. non abiimilis, in crucis quoque formam conftru£tus;nec ha- bitu iolum, fed multò magis colloquiis fe diuinx legis prx- conem prxdicabat.totus eaiim erat in vtraque íímulacrorum fecta confutanda. Literatcorum vero fe£tam non folum non perftringebat, fed Jaudabaat etiam,eiúfque Principem Con- fiitium commendabat:quiti qux de altera vita nefcierat,tace~ re,quam comminifci maluiiilet, &: legis fux prxcepta ad vi- tam rcdè cuique conftitutendam, ÕC familiam , regnúmque ex aequo &: bono gubernandum direxerat. Hie veftiendi procedendique modus in cxternis vifus eft planè nouus, fed qui magnopere à Literatis approbaretur. externi quippe ad hanc diem omnes, qui exOceafu in Sinarum regnum penc- trarant, omnes,inquam, à Literatorum placitis, ipfoqj Cóíi- futio difcedentes, in fimulacra celebranda ferebantur.& hac de re frequens erat inter Magnates fermo,ilium in omni co- grcflu verum Literatum appellabant, qui vnum Deum ve- neratus, verum eultum, raentitis Diis colendis fcedare nol- let. quod plerique faciuntapud Sinas hoc tempore Literati. senex quidâ E o ipfo tempore florebat Nanchini feptuagenarius qui- Literatux dam fenex, ex vrbanis Ma^iftratibus, magna literarum ae cum P.Mat- . . . . . . ^ » s i « , . . \ thao de lege virtutis opinionc. Ad eum velut ad oraculum plurimi e va- noftmdtfpu* rijs partibus coneurrebant,& fe in eius difciplinam tradebãt, "f è quibus ille millenos numerabat: is aperte repudiatis Li- teratorum inftitutis, vanos Deos venerabatur, & veneran- dos prxdicabat: &c quoniam coneurfus vndique fieri folitos non
Apvd Sinas Liber IV. 365 noil fercbat, certos quobbet wienie dies deiignarat, quibus audire Se audiri volebat: reliquis diebusne aduocatus qui- dem comparebat.hic cum P.Matthxo congredi deiiderauit, Seadhibito vtriufque familiari Chiutaisò ef¥ecit,vt libens ad fe veniret. fperabat enim eum fe polfe diuino auxilio ad Chrifti lidem aggregare. Ergo primo congreíTu de religione ícimones íllati, & quidem primo propè argumento extorlit, vt diceret, fectam idolorum limilem efle maio, partim putri, partim fano j accipere fe quod in eo íanum eílet, Se putre re- pudiaie. quiaderant eius difcipuliex tamliberali Magiftri conceílione, pudore fuffuíi funt. ipíe etiam ftupore afteclus eft, inueniíle fe hominem, qui feet am idolorum ita acriter impugnaret. Solem ne erat eo tempore, íolito acrius Literatos iu yaria fodalitia cogi, vt inter íe de Ethicis diíeiplinis, Se vir- tute fe&anda conferrent. is, de quo modo agebatur, íermo- nem fufcepit, Se eruditiffimè,vt lolebat, fed ex idolorum fe- da tamen Confutium Literatorum Principem confutauit. Aderat forte e publicorum operum Tribunali grauiífimus Literatus, 8e idem in grauiífima dignitate conftitutus,nõ tu- lit Literatum in Confutij dedecus idola propugnare,fcd ^ra- nker excandefcens,vociferabatur;rem omnino ferendanfno eífe,in hoc omnium Se Sineníium, Se Literatorum ccetu ho- minem , Se Literatum eò dementix perucniífe, vt Confutio repudiato idola propugnaret, quortim cultum conftabatè regnis externis adueiiiífe; quod ipfum , inquit externus ille Literatus, Matthxus Riccius admirari ferebatur, quem etia aiebant Confutij doctrinam prxdicare, Se idolorum deliria 1 mp u gn are ,qu x iamdudum ipii aduenx è fuorum regno ex- terminaífent.Hic qui loquebatur nondum P.Matthxum auc conuenerat, aut viderat,vnde mirum eft, eum de eo fie pa- iam prolocutum.His auditis, idolorum propugnator erubuit, led diífimulato pudore fubiunxit: fe cum eodem aduena collocutum, Se videri fibi nondum de Sinicis rebus probè 2z edoótum: !
?<4 De Christiana Expeditions edo&um:paulatim,inquit,placitis melioribus erudiemus. at- que ita diftoluto coetu linguli ad lua redierunt. non ita mul- PMattUu, tò pòft cum ignoraret etiam turn P.Matthxus ea, qux in fo- inuitatur dalitio contigerant, inuitatus fuit ab idolorum propugnato - rc ad conuiu'mm inftanciffimUiam Sinx.vt fupradiftum eft, tore, controueriias fuas fere inter pocula dirimunt.ne lux ltationi ftabiliendx obicem opponcrct,caufatus eft occupations, & alia permulta,qux omnia inuitator reiecit, &c importunis le- gationibuseuicit,etiamau&oreChiutaisò, vtP.Matthxus non potuerit,fine inurbanitatis nota,amplius repugnarc. Iuit jilitts cceno- ^ &: quidem ad difceptandum comparatus;ipie quoque inuitator fcmel viaus, cum fib! diffideret, celebrem_cuoca- tur' uit idolorum facrificulum,qui multis alns,quos in dif cipulos adle^erat, prxefle dicebatur: prxtcr quos alia quoque ilium laicorum multitudo ex vitroquefexu Magiftrum appellabat. Is Sanhet voeabatur,multtum à reliquis huiufmodi Ccenobitis difcrepans,quos fupina rcerum ignoratio infames teddit. Hie enim Uteris operam dederat accuratè,& íníignis erat vel 1 hi- lolophus, vel Orator, ac Poeta, idem reliquas fcctas prxtcr fuam alte imbiberat. V b i P.Matthxus aduenit,iam aderat euocatus Ooenobi- "nfefJ'lT ta multis Literatis ftipatus, atque interim , dum reliqui ve- difpHtadum* niunt, viginti & eo plurcs exhibito de more ritu coniede- runt. Afledit Patri facrificulus, &c magno fupercilio uper- biam,vili lacerna tegens prxfeculit,vclle fe cum Patre de Rc- limone congredi. cui P.Matthxus inhuncmodumeft prx- ldcutus: Prius ait quàm in arcnam dclcendamus,aueo ex te níÇrwcí-' feire,quidfentias depriimoprincipio coeliacterrx,accxte- pium. rorum conditore, queim vno verbo coeli Dommum appe lamus .Refpondit ita laceilitus:Non equidem nego liunc coe- li ac terrx moderatorem rcperiri, fed eum nihil admodum habere maieftatis aut Numinis. nam &: ego, inquit, & aliu s quilibet illi xquales fumus, neque vlla in re illi cedimus. & hxc ita perfricta fronte diccbat,vt etiam aliquid efle amphus
Apvd Sinas Liber 1V* 3£5 videri vellct.Quxfiit Pater ex eo;Ea faceie poller nec ne,quç cceli Doniinum feciíTe conftaret ? nam hoc ncceíle vide o a- tur.Annuitille, &c fe terrain & caelum poflc condere. Age, inquit P.Matthxus,prunarium huic iimile fac fodes , aderat cnim cum fortè prunarium cum prunis candentibus.Hicvo- ciferari coepit,indignum efle vt hoc ab eo fieri poftularet.Cui altius etiam tollens você P.refponditrlndignum eíTe promit- tore,quod 11011 poííis.Ad clamorem cxteri concurrerunt, & quxrebant,ecqua de re diiceptarent. Chiutaiso rem retulit, ÔC vifus eit P.Matthxus 11011 iníqua poftulafte.Inftaurata de- liuo diiputatione, ccrpit profanus Myftes chimeras fux prin- cipium magna circumlocutione proponere.Quxrit viciilim ex P.Matthxo,Mathematicas norit difciplinas nec ne,fenfe- rat enim eum pro infigni Aftrologo prçdicari.Refpondit no- fter,ea de re ie aliquid aííecutum.Tum ille, Cum,inquit, de Sole ac Luna diflferis, in coelum confcendis,an illi ipfi plane- tx ad te defcendunt?Neutru,inquit Pater, verum cum quip- piam videmus,fpeciem quandam rei vifx efformamus in ipf a mente noftra, &c ii forte de re vifa loc ui aut cogitai c placet, mentem noftram introfpicimus, & a 1 ea receptas imagines ac fpecies exigimus. Hie velut vidor gaudio exultans in pe- des erigitur. Ecce tu,inquit,nouum Solem, nouam Lunam creafti, Sceadem ratione quidlibet aliud creari poteft > quo dido fuperciliofus refedit,velut re iá clariflimè probata con- quiefcens. Pater vero exponere aggreflus eft, fpeciem illam e^licat rc 11011 eíTe Solem ac Lunam,fed Solis ac Lunx imaginem, at- fponfum que inter vtrumque quantum fit,inquit, difcrimen, quis non videt?8c quidem fi nullo fenfu Solem ac Lunam percepiiTem, nec ipfam etia fpecié elicere potuififem, ac loge minus ipfum Solem ac Lunam condidiifem.In fpeculo probabat intetum, in quo Solis acLunx imago fpedabatur, fi ex oppofito fta- tueretur.ecquis porro eft ita hebes, vt dicat, fpeculum Solem ac Luna creare pofte?Hac expofitione adftantes vifi funt ma- gis,quã Ccenobita,recreari,qui deinde caufx fux bonitate in Z z 3 clamo
$66 De Christiana Expeditione clamore ftatuens,occultare nitebatur ignorantiam.eò res de- uenit,vt tandem inuitator ipíe vereretur, ne quid alteri inur- banè in alteram elaberetur: ergo aucboritate lua litem dire- mit,& Coenobitam alio adduxit, eo confilio, vt à dilcepta- tione inpofterum ceíTaretur. Interim venerant reliqui ad conuiuium euocati, & íinguli íingulis in men lis,qua erant piurimavailederim t.Pr 1- mum locum occupare iuiliis eft,quòd externus elfet,P.Mat- thxus.in medio conuiuio colloquentes inter fe Literati, di- fcutere cceperunt celebrem apud Sinas Literatos quxftio- ffníulT' «em de humana natura, quid fentiendum í ipfa íeipía bona . humana na- lit an malaían neutrumíaiunt enim li bona eft, vnde malum """" quod ex ea nafcituríli mala, vnde bonum quod licpe opera- tur?li neutrum eft,vnde nane bene nunc male feipía facit?&: quoniam Logicx praeceptiis carent, morale bonum ac natu- rale confundunt,diftin&icone vti nefeientes, item natura in- genitum vel acquiíitum p«erturbant, de natura vero originis culpa corrupta,deque diuinis auxiliis &: gratia, ne per (om- nium quidem audierunt. vnde in hanc víque diem Philofo- phi de hac quxftione certant, & adhuc Tub iudice lis eft. de qua eo die integram hora; fpatium problematicè difcepta- runt. Totum illud tempus íiluit P.Matthxus, & à plerifquc iudicatuseft huius quxftionis fubtilitatem ne afíecutus qui- dem,& tamen plerique optabant,quid poíTet in hocenodan- do nodo experiri.Igitur cu velle fe loqui rnodeftèprxtuliflct, conticuêre omnes,intentiqueora tenebant.tum P.Matthxus" flionem. difputata vtrimque magna memoriae felicitate repetiit. quae res in ftuporem egit vniuerfos.tum ait: Nihil dubium eííe poteft,quin coeli terreqjDominus Optimus in imméíum vfq; debeat iudicari,&: li natura humana adeò infirma eft,vt de ea dubitetur, bona lit an mala, eamqj dixerit Magifter Sanhoi, non ita multò antè hominem cfte cum illo Numine cceli ac -terra: conditore, hinc apertè conficitur, dubitari quoque de Deo pofte,bonus lit an malus, Aífidebat P, Matthxo Litera- tus
Âpvd Sinas Liber IV. 567 tus qui cl am e Licentiatorum ordine, cui cum argumentum arriíiflet,ne ab aliquo fortafíe minus fui lie t intellectual, ide copiofius & eloquentius retulit: turn ad Cocnobitam con- uerfus,fubridens dixitrQuid ad haec refpondes>Ille verò rifu ac fupercilio eludebat. Verum inftitit P. Matthxus ac carteri, vti ratione potius, quàm nutu fatisfaceret. Turn ille neício quod c feátx íux fomniis diluuium narrate ccepit,íed eum P, Matthxus intcrturbauit,dicens:Inter nos ratione non auòto- titate agendum, cum alter ab altero legis profeífione diíere— pemusjnec alter alterius libros pro veris admittatrpotuifíc fc quoque e legis fux voluminibus multa proferre, fed hodie • ratione,qua: apud omnes vna eft,res erat dirimendamec ideo tftinen ad refpondendum aggreditur, fed variis acutisq; fen- tentiis in idiomatis lepore fundatistergiuerfabatur,ita vt vi- (ftus tamen videri nollet,& cum multa garriret,probare intê- dit eum,qui bonus eflet,poflequoq; malum eflervndç Deum nec bonum nec malum efle cõceífit.Xum P. Matthxus apto ad ingenium iimili inftitit,Solem ita clarum efle,vt obicurus efle non. poflit,ex eo quod innata illi claritas eflet.ea res ma- gnam apud omnes vim habuit, quoniam iubftantiam ab ac- cidente non feparant. Ad extremum alia multa difta, proba- taqj, fed videri fibi folus ipfe vi&us noluit, apud reliquos enim etiamconui&us iudicabatur,quibus ita P. Matthxi ra- tiones placuerunt, vt in muitos menfes, huius difceptationis fama,congredientibus inter fe Literatis, colloquendi mate- dam daret.Hic error ex idolorum ie
368 De Christiana Expeditione p. Mat th m eum commentariolum legerac poftea ex difcipulis eius, qui de victoria conuiuium inftruxerat quidam, ait: Qui hxc negauerit, '!'fatlncT' hunc quoque Solem clarum eíle ncgaturum putem.Huius difceptationis fama ad aures Frxfidis peruenic, qui deindc victor iam ipfemet eft gratulatus,nec ille folus/ed alij plures, quibus iam barbarae, vt arbitrabantur, legis placita non bar- bara videbantur, & illi quidem Patri gratulabantut,ille vero Deo gratulatus, quòd legis lux paulatina in Sinenfi Regia iaceret fundamenta. t ■ i • * Ex hyberms V^oflri J^anckimm Incólumes , (T * ades commocLe Capvt octavvm. • - » PMM O r i a n o belloa exhauftum Regis xrarium, pro- Islll eurabat ide ipfe Rex inftaurare.Fama eft in Sinenfium Regno argenti acauri fotdinas eíle complures ,íed aiuntfi forte metalla illa humana: cupiditatis irritamenta effodian- tur , tot ad prxdam concurrere prxdones, vt antiqui Reges eas clauferint &C vetuerint inpofterum apeririteas porro xra- rium vacuum non fci'cns,iiniul eífodi iuííit,& antiquas legcs Tributam àeffrjngj) impofuit prxterea tributum nouum ,vt in omnibus tum. ' Prouinciis,è centum duo, penderent merces ornnes diftra- hendx: id toíerabile fuiítt, ft Rex ad hoc tributum exigcn- dum Magiftratus adhibiiífet, fed maluit Eunuchis fidere, e quibus duos rrésve prirmrios in fingidas Prouincias aman- dauit, quos ali) comitati funt au&oritate magis, quam cupi- ditate inferiores. Eunuchis maioribus laxatx habenx, e Magiftratuum manibus,quieasmoderabantur creptx. Im- potens hominum genus ic barbarum,fine literis,pudore,mi- hupiditM* fericordia,quibuscdmacceffitfuperbia,quçvitioruporten- Kcgnmn ta orientur?Ergo femiuiá, quos cupiditas immanes reddi- prturcat. ^erat ^ jnçra paucos ments Regnum vniuersu perturbarunt, U triftio
APVD Sinas LIBER IV. 369 &: rriftiorem faciem, quàm cum Coriaiio bcllo prcmeretur, induxeruntihoc cnim externum erat; illud vero intrinfecum &: maius malum metu. Plena erant omnia impoftoribus,ple- na falfariis, plena latronibus,nec aliud vulgo credebatur eife telonium,quàm infame latrociniis nemus; & arrarium ipfum ublicum, cui Rex Eunuchorum fide cõfulebat,expilabatur. unuchi vero fodinis deputati non in montes,fed in opulen- tas vrbes ferebantur, &c ficubi vir aliquis copiofus habitare diceretur, iis in xdibus aiebant argenti fodinam reperiri, de- que domo euertenda &: effodienda cogitabant, ac mifelli ad ardes conferuandas, magnum argenti pondus Eunucho co- a£ti donabantmonnullx ciuitates etiam ac Prouincix de cer- to argenti pondere cum Eunuchis conuenerunt, quod Regi velut è fodinis exprelTum penderent: hac enim fe ratione ab eorum importunitate liberabant. his populi vexationibus, rerum omnium pretia excreuerunt, & è pretio penúria in- cruduit. Non defuêre tamen nec íibí nec Regi Magiftratus, fre- Rex de im- .1 1.1 if \ \ • 1 • n portunitate qucntibus enim libellis monuerunt, primum quam indigne nHntuh0- populus haberetur, quàm euidens elfet vbique tumultus pe- riculum; nec periculum folum, iam enim quibufdam in lo- cis eruperat;&: quia Rex filentio fuo omnia eludebat,liberri- mis &c acerrimis libellis eum reprehendebant, quin etiam aufi funt aliqui,extra vrbes Regias Eunuchorum iniuriis ob- fiftere. Verum Rex ea efca delinitus, qux die qualibet in pa- latium ab Eunuchis inferebatur, ftatuit hoc negotium acri-^ ter perfequi. Syndicorum Regiorum libertarem, & eorum dit. qui Eunuchis obfiftebant audaciam, atrocibus pcenis repri- mebatsmulti ex iis dignitatibus exturbati,multi annos plures in vinculis Pechini detenti funt, &: hoc Regix aufloritatis calculo Eunuchi grauius infolefcebant,& pronius in latroci- nia ferebantur. Hjíc vbi Nanchini increbuerunt,valde veritus eft Pater firti & PrA~ _ - n J 1 Matthxus,& cum eo primi Tribunalis Prxies amicus nofter, tlir. - Aaa vt /
570 De Christiana Expeditions vt noftri qui Lincini in hybernis erant, in alicuius ex iis liar- pus vngues inciderent,&: iam Pradidi videbatur fieri omnino non poíTe, vt inde Noftri, quorum farcinae magno in pretio liabebantur,ab Eunuchis intadi auolarent.Sed eum diflimu- lato metu P.Matthaeus folabatur, monebátque, quantam in imaginibus fuis conferuandis, Deus Optimus Maximus po- tentiç fue demonftrationcmeífetexhibiturus.Ergocum poft muitos hybernorum & itineris menfes appuliíTent,obftupuit amicus Prseíes,vbi audiit,cos nihil tulifíe aduerfi,fed ne peri- culum quidem refciuiífe. Earn ergo rem inter prodigia refe- rens, fidei noftra: inpofterum fufeipere coepit vim, &: Numi- nis prouidentiam, deque ea fepius audire cum voluptate vo- socij ex by- luit,& adduci quidem facilè potuit ad eius veritatem cogno- chinumin- fcendam, íed non sequè aid eius fanditatem amplcclendam. coiumes pe> Nam ab ea domeftica eunn impedimenta, pellicum amores, auertebant. N o s t r i porro Nanchini cum exfcendifíent,&: ftationis noftrx ibi ftatuendse fpem fupra ípem inaudií!ent,omnium laborum obliti in Domino exultabant, maximè cumvidc- rent P.Matthseum ea in vrbe, cx qua pulfus femel fuerat, &C alias delituerat, nunc ab omnibus coli & pro prodigio cele- brari.Eos excepit infolito gáudio P.Matthaeus in ea domo,in qua condudo habitabat.Iam sedes plures ad coemendum in- ípexerat,nec tamen omnino placuerantj & angebat veheme- tius, qua ratione à Magiftratibus diploma figendas ftationis, & xdium coémendarum impetraret.Iam enim longo vfu af- fecutus erat, fe hoc ipfo quod peteret repulfam ex eo paflii- rum, quòd ex Magiftratibus nemo fe libens externorum ne- gotiis implicaret, & hac ratione in controuerfiam vocabat expediret nee ne Nanchini aduenam commorari. Vervm vtriqueincommodoinfignisDeiprouidetiafub- uenit.Is enim qui nuper in Literatorum fodalitio P.Matthaeu hadenus ignotum depradicarat, tandem ad eum vifen- dum acceflit,paucis prius diebus quàm noftri appuliflent,der fundus
Apvd Sinas Liber IV. 371 functus folitis ritibus &: humanitatis indiciis, poll varia qux- liit; vellct necne xdes aliquas ad ftationem firmam compa- rare,hoc enim inaudiíTe fe aflerebat.cum P. Matthxus an- nuifietjid fubiunxit, quod fine admiratione legi 11011 poteft: feftJmSoTiís Nuper, inquic, erexeram Palatium publicis Tribunalis mei umpybus ad domicilium Collegarum, fed eccc ribi extru-J er'"r' ftutn pro Collegis dxmones, & nefcio qux fpe&ra occupa- runt,nec in eo cuiquam licet impune commorari.Conatus funi illud vendere inferiore fanè pretio, fed inuentus eft ne- mo, qui vellct cum iis fpectris colliuStari. Si ergo nihil fibi à fpectris timeret, ea enim erat fama fan&itatis, per fe licebat vt emeret,nec de pretio laboraret,permitrere quippe fe vt dc eo fuo ftatuat arbitratu. S e n s 1 t P.Matthxus Diuinam manum,ergo itarefpon- dit:Ego,ait, Deum cceli ac terra: moderatorem veneror, cui 11011 dxmonia minus, quàm cxtera omnia fubduntur:ipcrare fe de illius bonitate fore, vt nihil à dxmoniis eius iniufiu pa- teretur:habere fe quoq, fecum Chrifti Seruatoris effigiem,ad cuius confpe&um dxmones folemne erat aufugere, ideo fi vfibus fuis Palatium illud arrideret, fe nihil dxmones veritu- rum.Quo refponfo accepto, ilium V ifitator, Leuteu vocaba- tur, ad vifendum Palatium adducit, & reperit illud P. Mat- thxus opinione fua,quam reliquas xdes commodius.nam &r in eminentiore fitu ciuitatis fluminis illuuionem eludebat, erat in primário totius vrbis vico, cuius latitudo ferè in ia- itum lapidis extenditur. Regis Palatium, Magiftratuum tri— bunalia circumcirca confpiciebat.cubicula, aulx, decern fe- rè noftris fufficiebant:nouum erat xdificium,
37^ E Chris.'Iana Expeditions comparata.incerim appuit P.Cataneus cum Sociis, quorum fententia iudicatum opportunitatem minimè ncgli- gendam,&r cum pretiun Noftri, ipfius venditoris arbitram definiendum reliquiífen, ipfe,qui iam intimè familiaris ha- beri volebat, exegiteiusferè pretij dimidium, quod inex- truendo confumpferat: &: quoniam noftris pretium omne deerat, libens in annun integrum fe dimidiatam partem dilaturum recepit , atqie ita non amplius triduo res vni- uerfà concluditur , & n earn Noftri fefe fubitò contule- runt.Tum miíit vendita publicum venditionis inftrumen- tum, & ediârum addidt íupra limen affigendum, quo edi- (fto vetabat, vt ne quiseos ab xdium emptarum poíTeftio- neprohibcret, vtrumqie fui T nbunalis figillo communiuit, cuius firmitate noftri ftationem fuam fortiter ac fuauiter Deo diíponenre confírmarunt. Hincetiam amicitiam No- ftri huiusTribunalis fibi conciliarunt, cui non ingratum fuit, dimidiam pretij partem recuperare, poftquam defperauo- rant vniuerfam. speãra no- R E tota hunc in moíum ferè confech, P. Matthxus ad ftrorum in- amicum Prxfidem inftumentum, edi&úmque detulit, qui modipjst. Pla°è obftupuit,eam ren tanta breuitate ac facilitate conclu- famuiec indoluit eius nterceflionem ac fauorem minimè opus fxiiflc,fed vbi pofto. intellexit,importunos habitatores, dxmones,inquam,Dei truis ceíIiíTc,longè magis diuinas vi- res & opportuna prxfida prxdicabat.qua enim noète Noftri in redes nouas commigiarunt, ad aram in aula ereètam pre- ces ad earn re aptas recitarut, ac deinde luftrali aqua vniuer- íam domum,prreeunte Chrifti Seruatoris effigie,confperfe- runt ,Ô£ diuinx bonitati viftim eft ad fidei fux incrementum fpectra omnia in perpetuum diffugerent. cui enim omnia feruiunt, is eos in earn domum immiferat ad habitationem noftris prxparandam, idem quoque poft coníilij fui euen- tum emiíit. Ea res Celebris fuit vrbe tota, è qua deinde ín regnum peruenit vniuerfura, ôc íanótiflimx fidei noftrx ma- gnum
Apvd Sinas Liber IV. 373 gnum nomen dedit. conftabat enirn propc vniuerils,habita- tionem in eo Palatio tentaífe Magiftratus grauiflimos. cx operum publicorum Tribunali, & adeiiciendos habitatione occupata dxmones nihil ab idolorum miniftris fuiííe reli- &um intentatum, & etiam nunc in muris & columnis vul-. erurr^cicatrices apparent, quas ritu fuo furentes Exorci- x in dxmones intcntabant, nec tamen his omnibus quic- quam profecifle narrabantur. nemo enim dies paucos etiam à moleftia liber fuit, ipiis qui palli fuerant teftibus luculen- tis.cumautem refcitum eft, adSociorum ingreíTum mali- gnos illos ípiritus abiiíTe, diuinx tanta res Numinis protefta- ti attributa, in cuius fe tutela noftrielle prxdicabant: & qui- dem ea de re cum venditor ipfe die quadam loqueretur, P. iplo Matthxo audiente aiTeruit; in xdibus extruendis ritum omnino nullum, ex iis quos Sinx fuperftitiosè adhibere fo- lent,prxtermiilum. Verum nunc demum fe caufam aiTequi, cur eas dxmones occupaíTent: P.Matthxi Deus dxmonibus mandauit, vti prxter cum neminem iis in xdibus finerent commorari. Hoc negotio ex animi fententia perfuncti, alio non pa- rum angebantur. Promiferat P. Matthxus viris non femel grauiífimis, fe munera Regi deftinata monftraturum, fed verebatur, ne ob nimium fpectantium concurfum, anfam prxberet alicuius tumultus,aut finiftrx fufpicionis. Demum poftquam fe in partes omnes verterunt, nihil aptius vifum, quàm vt aliquorum dierum laborem fingulis inuicem ilbi fuccedentibus,dies íntegros demonftrare,ac deinde ex euen- tu confilium caperent in futurum.Moniti ergo munera Rc- gia tandem appuliíTe, extemplò adfuerunt, fed longam de- ilderantium expe&ationem rerum nouitas ita fuperauit, vt Europáfif, multis è ftupore laudandi facultas eriperetur,neque videndo poife expleri viderentur.Hi alios & alij plures euocarunt,tã- dem cum Noftri iam vltrà ferre non poffent,fores occlude- bant,fed vim fpe&aturi parabat,proteilati primum, earn vim Aaa 3 • -non
374 De Christiana Expeditione non ab inurbanitate, fed ab admiratione prouenire, multis importunitatem excufabant, & labori condolentes veniam poftulabant, miras interim Europa: laudes,& vel artis, vel Religionis encomia congerentes. * * r . t 4 ^ ' f -f 1 ? í 1 «* P. Lavrar tu Qatanem Amacaum petit:Nanchini hic- ro primitia V^eopby Capvt nonvm., " > t * f \x - - ' « • E b v s in hunc maximè mo dum conftitutis,quiefccré | Noftri non poterant, nifi quod Nanchini Deus pcrfe- cerac,iddenuoPecliinittentarent:idin annum infequentem *!,CjMir.ít. deftinabant: eos ípretoD parum foelici fuperioris expeditionis euentu, haec ferè permaouebant, vfu didicerant,qua ratione fuperioris anni,íi quae ffuerant errata corrigerent: tempus ex pace diucrfum, Magiiílratuum fauor creuerat, ac denique tandem intelligebant, niíi quiípiam ab Rege fauoris ventus afflaret, Nanchinenfem ac cxteras fedes extinguendas; fama Regiorum munerum longe latéque excurrerat, fieri omni- no non poífe videbatur, vt ea res ad Regias aures, quopiam Eunucho narratore,non aliquando perueniret,è quibus mul- ti eunt ac redeunt Pechinum: bine verofimile videbatur,Re- gem rerum nouitate permotum, eas parum vrbanè &£ fine Sociorum auiftoritate ac deiideriorum vtilitate petiturum, videbatur ergo praeueniendus & arctius Rex obligandus. ha: f catanetu caufas perfuaferunt, vti P. Cataneus Amacaum renauigaret, Amue num pr^fens euentus rei commemoraret, à Sociis confilium in re nmuiigM. tantl momentj poftularet,& inde neceífaria in ílimptus aue- heret, Regium munus re quapiam augeret, & obligatam x- dium pretio fidem exfolueret. & quoniam nullus videbatur fpe
Apvd Sinas Liber IV. 371 Vftum c Regiis admonitoribus amicis deponere: is Sciofcelln Mune rã a- vocabacur. tereiuerfatus eft ille nonnihil ex imaeinum ve- X i n i i r- deponmtnr. neratione, verum vrgentibus Sociis, id ex eo, quod iam ef- fee Regi deftinatum , ad eum ex officio pertinere , tan- dem ceflit. Vt ergo conftaret omnibus, eas res iam do- 0 noftra exportaras, folemni pompa per públicos vrbis vicos omnia decenter in eius Palatium deportantur , ille imagines excepit venerabundus, &in loco decenti collo- catas perpetuis odoribus è Sinenfi ritu colebat; eas ille qui- dem amicis paucis ipedandas dedit, fed inferiorum ordi- num turma magnatum ardes vix fufpicit, ex ea re mox domi quies, è tumultu fedato P. Cataneum comitatus eft Nancia- num vfque è fratribus vnus,eius reditum ibiprarftolaturus. 1 a m peruenerat Amacaum Nanchinenlis domicilij re- cèns eredi fama,quam magna gratulatione Noftri ac Lniita- ZmacZZ" ni celebrarunt, aduentus tamen P. Catanei confirmauit, & psruenit. auxit gratulationem,cum narrantem audirent, ardes non fine prodígio coemptas,magnatum fauorem fupra ipem,& etiam Íiipra fidem,nifi ab oculato tefte audiretur:vna res eo tempo- re lartam his nunciis vrbem angebat, nauim è Iaponia redu- cem auditum erat foluifle,nondum audiebatur appulifle: ea vehebatur P. Egidius de Matta eius vice Prouinciae iterum Procurator; earn nauim auditum eft, deindetrifti naufrá- gio periiffe, nec è vedoribus vel vnum cnatafle. Ex huius nauis commercio vniuerfar ciuitatis fortuna pendet: vnde difficile videbatur tria domicilia fuftinere, Nanchinenfium acdium perfoluere pretium, itineris Pechinenfis fumptum facere; verum has rerum anguftias P. Emanuelis Redoris magnanimus animus laxauit, qui eo tempore in latitudine cordis, vt ita dicam , ambulare minimc dubitauit. Tan- turn ergo corrafit,quatum ad omnia fatis effet, addidit etiam permulta inter amicos diuidenda,& quidem in Regium mu- nus horologium aliud grandius mifit,quod etfi longè mino- ris effet,quàm quod habebant minus,habebat tamen aliqua è • ; magni 4
37^ De Christiana Expeditione magnitudine maieftatem, augebat apparatum. fubmiíTa eft etiam effigies Deiparx,qualem Diuus Lucas pinxiiTe fer- tur, grandiufculam illam Roma tranfmiíTam, aliquot etiam trigona vitra, fpecula,vndulatam veftem,carbafínos pannos, arenarias capfulas horis meticndis,vafa vitrea permulta, quae res initiis maximè neceífarise funt, & negotiorum rotas, vt mollius Huant, inungunt, organa etiam concinnabantur, fed quòd tardius aduenerunt, Nanchini affieruantur. Socium etiam addidit P. Cataneo P. Didacum Pantoia, qui è Pro- uincia Toletana miífus in Iaponiam, Amacai nauigationem praffiolabatur, is deíignabatur Nanchini remanfurus, aut P. Matt lixo comes Pechinum abiturus. P. etiam Cataneus feipfo multa procurauiit, cálices duos, libros complurcs, & alia nonnulla. Interim Nanciaiani Socij Sinenlium literarum íludiis iníudabant, & tamen ] P.Suerius etiam initas amicitias foue- bat,& nonas contraheíbat. adnitente igitur Regulo Chiegan, de quo multis fuprà, admiffiis eft ad Eunuchum Principem ab Rege nouis ve&igalibus exigedisPratfedum. Hic obtulit, íe P.Matthamm ad Regi munera fua deferenda indu&urum, & cum ea res fecura videretur, Regulus ipfe diploma mffit, quo illi ab Eunucho facultas fiebat,Nancianum ad íe venien- démonebatur etiam,vti munera fua deferret,quibus vifis,ipfe Eunuchus ad Regem libellum fecurò poífct deftinare. No- luit Deus hunc nuncium peruenire, nam feruus ex itinere nufquam apparuit,ac licèt aliis literis deinde flierat euocatus, tardè tamen & nonniíi poftquam principium rei aliter dede- rat,omnia peruenerunt.Et fanè iam Noftris Eunuchi noti eífe coeperant, nec ab iis videbatur iníidum hominum genus íi- milibus negotiis admouendum.Gratiis igitur Regulo actis,&: per eum Eunucho fignificabat P. Matthaeus, fe alia ratione rem non amplius integram inchoaífe. N o n ita breui tempore fefe Amacao P. Cataneus expe- diebat,& ne illius merafidem de pretio aedium frangeret, ad diem
Apvd Sinas Liber IV. '377 diem conftitutam pcrfoluendo cambij literas miiit, id agen- te Sineníi quodam mercatore; fed fiótx liters ,n vniuerfa deinde fenis família, viri ac foeminx, & alij etiam mill*. propinqui fubfequuti funt. Et hx funt Nanchinenfes pri— mitix, qux in hanc vfque diem Chriftianac pietatis frugem ferunt. Imaginem à P.Matthxo acceptam, facello primum B b b domeftico,
378 De Christiana Expeditione domeftico, deinde ftriis elegantibus cohoneftauit. eò lubiri- de Noftri ad Miílíe facrificium peragendum,&: familiam in- ftruendam ibant. foemina: quippe ab Sinis arde aíTeruantur. crexerat ad facelli latus Sociis celebraturis cubiculum fanè 1 commodum, in quod fecedere, & quiefeere, cum vellent, ' liceret, exhaufti potillimum longa collocutione &c domcfti-, > corum inftrudione.quo tempore vanis ílmulacris feruiebat, id accuracè ab iis faditabatur. ergo imaginem Chrifti Ser- uatoris cum elegantiífímis idolis permutarunt, & domum noftram,fportam plenam amandarunttea P.Matthçus Ama- caum opima fpolia Nanchineníi Tyranno detrada traními- iit, quae fpolia magnam noftris gratulationem, ôc De o gra- ces elicuerunt. p. Mat th u Noiim praeterrmittere, qua ratione P. Matthxus ílue ratio ingere.Canchini, fíuc deindee Pechini, fuauiter res fidei noílrae in- Ml T6S Jl&Cli mores Euro- gcrebat,&: iis audorit:arem cum audientium voluptate com- ■''d'nr"nm do~ parabat. quoniam in congreífu de Europa noftra,vt fit,nun- quam non fermones ingerebantur, habebat in prõptu orbis Chriftiani confuetudines, pia eiufdem inílituta: commemo- rabat Nofocomia, Xenodochia,pupillorum expofitorumre- ceptacula, montes pietatis; fodalítia charitatis,mifericordiae» à quibus vidua: inopes, in vinculis detenti iuuabantur: ad ha:c variarum vários Religionum coetus inftitutos ad fuam & aliorum íalutem procurandam, dies feitos venerando, Deo, piífque rebus audiendis,deputatos, ne fortaile in Reli- gionis cura Chriftiani filuefcerent, eorundem eleemofynae nomine largitiones aureorum fsepe in pauperes, òc alios vfus plurimorum addebat,his in fingulis vrbibus & oppidis Anti- ltites, Parochos, vt puram putamq; Religionem fine errore conferuarent libros, qui prodeunt in lucem reuideri,ne quid inutile,ne quid bonis moribus aduersu euulgaretur: reftitu- tiones rerum inuentarum, aut etiam cuiquam per iniuriani ereptarum:& quod à plerisq; in immenfum predicabatur,fed paucis imitatoribus, nemini ab ipfis Regibus, ad infimum - ' quemque
Apvd Sinas Liber IV. • jyy quemquc licere vagam in domefticas pellices libidincm exerccre, fed vna lingulos vxore contentos efle, nec earn re- pudiari poíTe vnquam,tametii filiis careat:connubia etia non à pueris,fed in setate fufficienti contrahi. Maximè porro illis placebat,vnum fupra Reges etiam Religionis caput reperiri, c cuius nutu res omnes facrx dependebant; non nafci, fed è Tirorurn do&orum,prudentium,piorum,fenum ccetu deligi, qui omnes à prima xtate Deo dicati, caftitatís voto obligati, ian&imoniam profitebantur. Ab eo deinde magna integrita- te prudentiaq; Catholics Eccleíix ccetum gubernari.Ponti- ficiam hie noftri dignitatem tutò inculcant, neq; enim fu- fpicionis eft periculum,quod efTet in Regia dignitate.Et fen- venemniHr- lim animos prxparant futurx aliquando legationi, quam ft rex Sinarum prior aliquando mitteret,maximum inde Sine- fts Ecclefia caperet incrementum. Et quidem libris fcriptis, &: quotidianis congreftibus, id apud Neophytos, & etiam Ethnicos complures, effecerunt, vt iam Romanum Ponti ft- cem, Chrifti Vicarium,Eccleíiç caput, demifliíTimè venere- tur,& altiflimè fufpiciant eum, qui ex vniuerfo Prxlatorum coetu ad fumma illam eue&us eft dignitatem. Hxc maximè leguntur in Cofmographicis tabulis, in quibus ad vrbê faftx annotationes,hxc omnia monendi commodam occafionem prxbuerunt. Earn quoque de orbe Chriftiano opinionè au- xerunt noftri, adferiptis Ethicis perfxpe fententiis, noftro etiam charadere ac fermone, fed quern Sinenfis expofitio mox fequeretur.eas vel in flabellis ex more, vel in foliis de- fcribebant,vt deinde ad xdium parietes affixx Iegerentur. Expeditionem Feqmnenftem Noftri demo . Capvt decimvm. Anchinvm tandem aduenit cum SociisP.Ca- taneus, & inftru£tus,vt fupraiqua ex re nihil dubitauit B b b a i P. Mat I
$ 8 o De Christiana Expeditione P.Matthxus, alterum in vrbem Regiam impetum facere, &C inlignem, qui aduenerat, non negligere apparatum. primum igitur Magiftratuum quorundam ânimos recèns adue&is munufculis deliniuit,vt ab iis diplomata & commendatrices literas acciperet: coniilium quoque fuum cum Chiutaisò, qui Nanchino quidem abierat pridem, fed ad certa negotia reuerfuSjdomi noftrsc tunc commorabatur,& cum eo,cui di- ctum eft,ab eodem velutaemulo P.Matthxum commcnda- turn; vtrifque vifum eft, hoc negotium nulla ratione abfque alicuius Magiftratus è fummis facultate tcntandum. Tres igitur coniilium petituri ad Regium admonitorem Sciocc- lin, confilij caufa perrexerunt, huic omnino neceifarium vi- debatur Regi munera
Àpvd Sinas Liber.IV. 381 & fupeílex vniuerfa, aut fculptos,aut cselatos,aut pi&os acu, aut colore oftédit.opus illud vifendum etiam in Europa fuif- fee. nam acceíTeranc è Sinica fandaracha &: auro fplendores, prouc operis ratio exigebat. A b e r a t turn amicus Prxfes: abdicato enim ex Regis facultate Magiftratu, in Patriam remigrarat, ex eo quòdab J" xmulis prohiberetur per folitos honorum gradus afcendere: Tub difceflum tame literas reliquerat ad amicos in Regiam, quibus noftrorum negotia commendabat,& iam aperiéte íb vere, promiífis ftetit Regius admonitor; diploma enim feri- pfit omnino è Noftrorum voluntate,&: addidit ipfe aliiqj plu- res,vel in fumptus itineris munera,vel in negotij euentum li- teras ad grauiífimum quemq; Pechini Magiftratuum. P.Ca- p- taneusinterim iuíTus eft Nanchini remanere,iam amicis no- nmchZi tus,aptusq; adeam fedem promouendam:Socium accepit P. Didacum,& alios è fratribus duos,Sebaftianum atque Ema- nuelem:Nanciano euocauit etiam P.Ioannem, P. Soèrij So- cium. res enimNanchinenfis non facilè fine comité poterat promoueri. interim P. Soêrius folus remanfiç, dum nouus Amacao comes mitteretur. E o tempore Pechinum nauigabac Eunuchus quidam,qui Soe^ Tíchí_ bombicinos pannos fex ferè nauigiis (qux à celeritate,equi num cum vocantur) deuehebat ; ex iis nauigiis vno ve&i funt Noftri, ele&is cameris duabus, quae Noftros non incommodè cape- nmigemt. rent vnà cum farcinis fuis,&: omni propè fupelledtile, ad nouam fedem inftruendam: quin etiam facrum omnem ap- paratum,& facelli ornatum deferebant. Hxc nauigia ab ad- monitore Régio,qui diploma dederat, mittebantur. Eunu- cho igitur ille ipfe Socios commendauit, &: Pechini iuífit ei- dem, vc Eunuchis maioribus commendaret: recepit ille fe fa&urum, & plus etiam fecit quàm promiferat. toto quippe itinere Noftros humaniífimè habuit,nec adduci vnquam potuit, vtnaulum reciperet , gratis in admonitoris Regij gratiam noftros deuexit, fed non tamen fine fruftu: inter- B b b 3 . ceftbre ■ I
381 De Christiana Expeditione * ceíTorc quippe P.Matthxo, Sciocelin humanitatis premium ci conceílit quiddam,quod pluris erat, & ftudiosè ambierat. Hos omnes Regij admonitoris fauores Noftri munufculis ipíi gratillimis compenfarunt: fed nihil aequè seftimauit, vt triangulare vitrum,quod apud eum noftri depofuerant.in co enim fe pretiofiifimam gemmam habere arbitratus eft. ipfe ^ J quoque abeuntibus Noftris non fpernenda munera remiíTt: fed fupra omnes fe Paulus bc Marcinus Neophyti aliíquc nu- per addiri extulerunt. soiij Ktin- Solver vnt NoftriNanchinoannofiecularifexcen- ■bino foiuut teíimo , decimoquinro Kalendas Iunias, bc hac quidem na- *' uigationeliberrimèfegeflerunt,bcváriosvbiqueMagiftra- cus vifitarunt,qui viíitationis ofíicium admiíèrunt.Id Eunu- cho fiebat adnicenre, qui obuios quofque amicos fuos ad vi- fendos noftros bc mumeram nouitatem alliciebat; nec nulli etiam feipíis excitati tfama veniebant,imò lie celarunt quide, quo maximè fine Regi munera bc Pechini confidere cupe- rent.nam de fidei noftrx capitibus, multa quotidie cum va~ riis philofophabantur.Eunuchus etiam quotidie humanitate crelcebat, non Nanchinenfi' folum beneficio obligatus, fed prefenti quoque recreatus. Noftrorum enim fauore catara- tas in primis tranfmittebat, ad quas huiufmodi nauigiis 15- gx nccftuiatur mora:, ex multitudine nauigiorum impediras, nam commeatuum naues ac Magiftratuum preire folent, quarum fiepe tanta eft multitudo, vt quatriduum &: fiepe amplius tranfitus expefteturdd Eunuchus preeudi ius feipfó procurabat. nauigiorum enim nauarehos ad regia munera viíènda inuitatos rogabat etiam,vt eorum voluntate nauigiu fuum facilè tranfmitteret, quod illi in gradam Noftrorum facilè concedebant. Ea res Eunuchum íèmper hilarem intra vrbanitatis limites continebat. . I n vrbe quadam Prouinciae Sciantum Prorex eft,qui naui- giis omnibus preeft,fiue commeatum in Regiam ferant,fiue aliud quidlibet:huie fubfunt Magiftratus quamplurimi, qui
Apvd Sinas Liber IV. 383 ex officio curant,ne vrbi Regia; defit commeatus,Eo tempo- re Prorex erat è Prouincia Sciansi,in idolorum fedam Sz res futura» vita: fatis propenfus: is de fidei noftrs rebus iam è fi- Sc*"® lio fuo inaudierat, qui cum P. Matthso Nanchini familiari- 777"^'*' ter congrefíus fuerat,adnitcnte amico quodam fuo,qui Liciu vocabatur,& turn fortè ille ipie Liciu in ea vrbe cum Prore- ge morabatur. Vrbi nomen eft Zi P. Matthsus igitur pro amicitia cum eò appuliflet, miiit ad eum, qui iignifica- ret, cupere fe cum ipfo loqui, & de Pechinenfibus negotiis confèrre. Vir enim prudens publico habebatur, nego- tiorum aulicorum peritus. habitabat porro in sdibus Pro- regio Palatio contiguis, & Proregi erat itafamiliaris,vtad quotidianos congreífus aperta in pariete porta communes aides cum palatio fuo Prorex feceritJs ergo audito Patris ad- uentu,extemplo Proregem admonuit, qui nuncio lstus ge- ftatoriam fellam,& baiulos mifit, qui Patrem officiosè inui- tatum in Palatium deportarent: nec P. Matthsus id renuit: quo cum perueniftet,Proregem cum Liciu familiariffimè in- ter fe congredientes inuenit,a quibus exceptus eft perhuma- ne,& auditus per otium: multa de Europa noftra, de alterius vitae rebus,quas audire cupierat,commemorans: indein na~ uigium redeunti%xit Prorex: Matthse (eum Sinenfi pro- nomine honorifico Sithai compellans) ego etiam in paradr- d,Sum* fum ire cupio: innuens fe non vniuerfam foelicitatem hi ho- noribus ac opibus, fed in sterna falute collocare, cuius cau- fa intelligebat, hos ab eo labores omnes fuftineri. vix bene in nauim redierat, cum ecce tibi magnus in vrbe tumultus auditur(is erat è Satellitio Proregis,qui maxima pompa,lon- giorismors impatiens,ad Noftrorum nauigiumveniebat) obftupuit Eunuchiis,nauigiorum Prsfedus,& alij,quotquot m portu rem adeo nouam conipiciebant. Nullum omifit Prorex vrbanitatis ritum, munus ipie obtulit, & csteros ri- tus obferuauit: inde omnia vidit ipfe, & eius Aulici cum in- genti ftupore,nec auelli à lpedando poterat, fed Sz eum fub- fecuti « i
3?4 De Christiana Expeditione fecuti Tunc alij ex vrbe Primores. P. verò Matthaeus die infe- quenti ad eum folemnius inuifendum rediit, munus Prore- v.-.rx, nth- gjum Europaeis reculis remuneratus eft, quibus nouitas pre- tZiZheT- tium auxit, vt non impares viderentur. Totum ilium diem ga p.Mat- domi retentus eft, & familiari epulo filiis & amico Liciu ex - cepcus, tanta beneuolentiae fignificatione, vt P. Matthaeus iibi non in extremo orbe apud Ethnicos,fèd in Europa inter familiares ordini noftro addi&iffimos degere videretur: li- bellum, qui vt Regi offerretur iam Nanchini fcriptus fuerat, videre voluit, & cum nonnulla dilplicuiflent, iplc accurate aiium concinnauit, & a domefticis librariis eleganter delcri bi curauitraddidit etiam literas Pechinum plures, qua: plus aliquantò quàm Nanchinenfes profuerunt. Proregis vxoDrinfomnispereosdiesvideratNume Ou/f*7*1*171* A y-v . 1 4 vxoris f ro- quoddam cum duobuas è latere pueris, & Prorex viderát in n£is' nauigio noftro Deiparrx effigiem cum puellulo 1 e s v,quern D. Praecurfor venerabatur: arbitrara eft igitur earn rem fuo fomnio fignificari, & à marito impetrauit, vti pi&orem in nauim mitterct ad cam effigiem,quàm genuine poffet,effor- mandam; Sed quoniam in eare Sinn pidfores iunt admodu infcclices,veritus eft P. Matthaeus, ne ad deformandam ve- niflet,& forte habcbant ciufdem imagin^xemplar ah ado- lefcente quodam domi noftrse non infoeliciter expreftum:il- Ejfpes'Bei-ju(j excrnplar ad Proregem mittitur, à quo excipitur magni- »7s"ad'7ro- ficè, &: promiifto additur, fe cum vniuerfa família Dei Ma- regerq mt- tremacFilium veneraturum. Abeunti comitem addidit e fibi fubditis Magiftratum, qui Proregis nomine quibufdarn in locis anguftioribus, per leucas compiures Noftrorum na- uigium pre cceteris promoueret.-qua: res iter Noftrorum fane breuius effecit, Equidcm cum rediit P.Matthacus, nauigium reperit procul à porro, quo fe Eunucho iubente contulerat, poftquam concurrentitim multitudo, & propè tumultuan- tium infolentia pra videndi cupiditate vltrà tolerari non peffe videretur. Optauerant &C iam deíignaucrant noftri. titur.
Apvd Sinas Liber IV, 3S5 hanc in fe Proregis humanitatem primo quoque tempore re- munerari, vtrumque in fidei noftrae rebus inftruere cupien- tes. nam per temporis anguftias Sc nauigantis Eunuchi cele- ritatem, id impetrari nunc non potuerat; nam ferè vterque intra triennium excefiit è vita: Prorex quidem nondum ab- dicato Magiftratu;L/»«» vero Pechini feipfum adacto in fau- Lir,ciu f" ces ferro iugulauit. nam cum in cum eiufque libros, Magi- ftratus nefcio quis,peracrem Regi libellum obtuliifet, refcri- pfit Rex, vti compingeretur in vincula, & opera quotquot icripferat cremarentur. Ille igitur aduerfarioru fabula faârus, publicè pleéti refugit: aut quod profeífus erat difcipulis fuis raro apud Sinenfes exemplo oftendere voluit,fe nullo mortis metu perturbari: atque ita aduerfarios fuos de ignominiofa morte follicitos ea cura liberauit. Jzhtf V^oíins in arce Thienfín . Capvt vndecimvm. X iis Eunucbis vnus, quos ad emungenda veétígalia j|l|j-í potius, quàm exigenda, Rex miferat, is Mathàn voca- Eumd-us batur,&Lincini emporio celeberrimo habitabat, in eum po- ZskrVtãl pulus & militaris ordo impetu faéto, iniurias repetierat, in- cendio Palatij, &: morte domefticorum: nec ipfe meliorem fortunam fortitus fuifíet, íi non in ementito habitu furentes fefellifíet,& tamen nondum in eo plus poterat metus, quàm , cupiditas. nihilo enim mitior eualiíTe ferebatur. C v m igitur Eunuchus nauigiorum Prafe&us, eò appu- íiffet, ad exa&orem Mathàn fe contulit, armatis manibus non ferro fed donis: iterum ac tertiò admiífus non eft, ex eo quòd munera infra recipientis cupiditatem iudicaflet. vrge- bat deíignatum in Regiam perueniendi tempus, in quo ft moram traheret,fortunarum detrimentum,ac etiam vitae pe- riculum fortaífts erat aditurus. ergo folita Eunuchorum fide, C c c • amici
3 86- De Christiana Expeditione stcij *beh- amicitiam cum noftris inita nihil moratus, ftatuit eos in exa- nucho Na-^oris vngues immittere, vt feipfum expediret, atq; ita iníciis "ZmurT' Noftris cum Eunuchis quibufdam cxadoris Curialibus rem confecit:fignificauit iis,vno è fuis nauigiis aduenas quofdam | vehi, qui pretiofa rérum plane nouarum ad Regem munera . deportabannpofle fi voluerit Mathàn Eunuchum ex hoc nç- gotio ab Rege gratiam inire,& vt fidem faceret,nihil opinan- tibus noftris, Eunuchis imagines & horarias machinas ma- gna dilTimulatione monftrauit.Hi ad herum fuum lçti nuncij recurrerunt, & prater ilia qux viderant, alia etiam nihil du- bium eífe,quin ferret pretiofioramihilnccelfefuit incitatum cupiditate animum multis verbis inflammare. Miíit igitur fubitò,qui renunciaret,velle íe regia munera ípedare. p.Matthau Sens it P.Matthseusimminerepericulum. Ergo fubitò Í7nTtÍ71- confert fe ad Cantonenfem quendam fibi olim notu Sciau- uerterc, chini:& deinde amicitia renouata Nanchinkis in ea vrbe Ma- giftratum gerebat,cuius erat in vicinas omnes vrbes poteftas pcrampla. Ab eo igitur confilium & auxilium petit. Dudum ille P. Matthxum praftolabatur, & iam dies non paucos in portu famulum habebat,qui eius aduentum renunciaret. Er- go cum ad Palatij ianuam peruenifíet,eius famulus ad herum excurrit,afíerens eum,quem expedabat aduenam adueniífe. Induxit igitur ilium in intimum Palatium velut hofpitio ex- cepturus:vbi vero audiuit Eunuchum Mathàn, eius íe nego- tiis ac muneribus immifcere,indoluit multum,& ait: Ne fpe- res te ex eius manibus intadum euadere. Nam hoc tempore Eunuchi regnant,& eos Rex propè folos in confilium adhi- bet, nec maximi Magiftratus eorum iniuriis refiftere valent, nedum aduena interntatam poterit iniuriam propulfare, au- dor tamen fuit,vt libens Eunucho cunda monftraret,gratias ageret ex fauore;fic enim minus malum fore fperari poterat. Procurare quippe ab eo fe alicuius auxilio eripere,fine frudu tentari poterat,fed non fine periculo perfici.Et re vera confi- lium fiiit hominis amici & prudentis, Nondvm /
Apvd Sinas Liber IV. 387 - N o N d v M egreífus erat Palatio, cum ad eum aduenit cx- p,Manhunt- tato curfu ab Eunucho ipfo nuncius, ire fe in nauigium No- ftrorum, vti quamprimum co fe rcferret: amicus ad hxc ita nofcitHK rerpondit:Hero5inquit5tuo renuncia, tc P.Mattha^um hie re- ) periiTe,nec nifi eius iuflu me ilium dimifturum.qua in re vo- luit oftenderc,non omni ilium auxilio deftitutum,qui talium ívlagi ifratuum beneuolentia fulciretur.&£ fane Diuinum fuit inucntum,intelligi ab Eunucho, P. Matthxum in huius efle tutela nam ex omnibus vrbanis Magiftratibus, hunc vnum verebatur,quòd íxpe tranícuntes e fuis manibus rapuiílet ca prudentia, vt integritatem redderet minus odiofam. vnde fiebat vt in omnium eíTet ore illius integritas, cui vt gratam fe prxberet ciuitas, poftea templum erexit, in templo fta- tuam,& honorificam infcriptionem appofuit. Evnvchvs ifteprxterPalatiaactemplaàfcere£ta,naui- cium extruxerat maximum, in quo Regem ipfum nihil p i— magntfiaffl** guiifet nauigare,tot cellas,cameras,aulas, &: alia commodif- lima extruxerat.Ex immortali ligno cxlatx erant variis me- andris feneftrx,ac porticus,& fuis locis omnia fplendéti fan- daracha illita, vel auro fplendebant. eo nauigio vehi per hoc flumen folcbat,& in codem ad nauigium noftrum aduectus eft.hic ei P.Matthxus occurrit, &: ab eo exceptus eft infigni vrbanitate ac beneuolentia.primum multis verbis fe obtulit, vti fuo fauore ad Regem munera penetrarent: deinde vt co- Munem ,v - t • •• •• C * tuntur ab modius omnia fpettaret,fingulatim omnia in nauigium luu Eunuchoad deferri iuffit,omnia illi mirum in modum arriferunt,afteren- Regem defew ti,Rege dignum & Sinenfi Rege munus effc, imagines vene- " ra'oundus falutauit, & in genua prouolutus, ibíque promifit Virgini,fe illi in Regio Palatio locum inuenturum, l3arri- bas fe libellum quamprimum Pechinummiftururn. Nimis multum fpondebat,vt ex animo loqui videri pofTet,iis maxi- mè,qui Eunuchos nouerant,& hunc prx cxteris, tefte fama, p.Matthew impudentem. Refpondit P. Matthxus ingentes agere fe r*™a mitti gratias,pro fauore delato,fed eius labori parcere, maximc Eunucho. ' ■ " Ccc 1 quòd --— # \ I
38S I>E Christiana Expeditions quòd Pechini multi & grauiífimi Magiftratus cam rem per- ficiendam fufceperant.verum ille fubriilt,ia dum rnenfis lab»eretur. Eunuchus, qui Patres aduexerat, ft us sods lxtus difceiftt, & Noilris pro munere puerum dedit, quem domm. Nanchini pretio compararat, eum ideo ie dare aiebat, quòd politiflimè loqueretur, &: P. Didaco Nanchineniis linguae puritatem poterat inftillare. V olebat Eunuchus Mathàn regia munera in palatium fuum deferre:fed hie Noftri modeftè reftiterunt, aiferentes horarias illas machinas facilè corrumpi, niíi quis eas perpe- tuo concinnaret; facras vero imagines apud fe retinere velle, vt eas venerarentur,& coram illis res fuas cccli Domino c5- mendarent. Eunuchus ad hxc nil admodum inftitit, fed po- tius Noftris munus eduliorum & commeatus ad iter tranf- miiit. Amicus quo que Magiftratus ille, fxpe ad Noftros in nauigium veniebac, & amicos fuos euntes ac redeuntes fe- p.Mutthttucum adducebat;qua re & aliis, quail in omni fermone com- db Eunueho memorabat,de maximorum Magiftratuum in Noftros fauo- JSlathan tn- r ^ r s .. , i t i-< t, uitatur ad re,rrxnu iane iniecit Eunuchi cupiditati,ne dica crudelitati, feíiwih eo enim thneri poterat, vt Noftri vitam iimul cum farci- nis amitterent. Ad noftros igitur cohoneftandos potius adie- cic
1 APVD Siiias LIBER ÍV, 589 cit animum. nam die quadam P. Matthxum in ilium pala- tium,intra vrbem,ad fuum conuiuium euocauit.aderant Eu- nuchi plures è maximis.& fanè íi fplendorem fpe£tes,dignus fuit quolibet vbique magnate, inter epulandum exhibits comcedix,inducti funambuli, prxfultores, gefticulatores, &c ^ft^^iiufqiodi farinx fxx,qua ipfe do mum oppleuerat, & cos ad alacritatem procurandam alebat,ac duccbat deniquein bo- nis dies fuos,nihil attentus, quid in punóto futurum.& qui- dem huius generis ludos,nec in Europa, ncc in India,-vbi fa- ne funt admirabiles, quicquam ilmile videre fe meminerac.' Ex iis vnus tres cultros grandiores,duobus palmis longos, in aèrem proiiciebat,a!terum poll: alium, ac diutiílimè illos ca- **"*' pulo recipiebat nullo vfquam errore.alius in folo iacens, fu- pra humeros pedes erexit, & cum iis vas prxgrande fictile arripuit, & in aerem proiecit,& deinde hinc & hinc reuoluit, quod manibus ipíis facere perdifiicile videbatur,idem cum tympano fecit ac menfa quatuor pedum alta &: grandi,exhi- bita quoque eft comcedia nutibus Solis laruatorum gigan- Comoedia ex turn, fplendidiifimo habitu, nec ex iis quifquam loquebatur, fed alius quidam è theatro ea omnia pronunciabat, quse ab vnoquoque dici res poftulabat. Verum nihil admirabilius Admiram fuerit puero, qui poftquam politiífimè faltaííet, velut in ter- lUe*> fait*- ram lapfus, in ea pofuit manus, & inter eius pedes, exiliit/«i." ' "' alius è gypfo puellulus afíabrè concinnatus,qui manibus pro pedibus vtens, eoidem faltus, quos vnus fccerat, admirabili arte imitabatur,inde in terram quoque lapfus ipfe cum viuo puero collu&ari coepit admirabili artificio, quo vtrumq; vi- uum iudicares. C v m iam dilcedendi tempus aduenifiet, Mathàn Eunu- ^uchus chus libellum fcripfit,&: Patri legendum dedit.is erat in hanc íerè fententiam fcriptus. Inter nauigia qua: Lincino tranfi- bant,vno vellum aduenam quendam, Matthxum Riccium nomine,quem addebant Maieilati fux munera quxdam de- terre, eum,quòd vir bonus videretur, iuuare voluiile, ac ne C c c 5 . forte I
<9o De Christiana Expediíione fortè quippiam illi infortunij in tanta nauigiorum multitu- dine eueniret, nauigium illi vnum c íuis dcdiílc , bene fti— patum in arcem Thieníin amandaífe, ibiq3 rcfponfum pix- ftolarfquod rogabat vti quamprimum mitteretur. hunc li- bellum Eunuchus iiídem ritibus mifit , quibus àMagiftrati- bus mitti folet,de quibus libro primo fcribitur.ergo cum hoc & aliis libellis famulum fuum dimifit , & ipfi íimul cum eo Parres nauigabant in arcem vfq; Thienfin.cum Noftris qua- tuor milites nauigabant , qui eos nodtu diuque obferuarent, hoc folemne cft,quoties libellus mitti tur^ie^qui defert3fuge- re poííit,aut cuius caufa defertur,íi miliccs aadditi no fueiint. Nuncius Regius in viiiculis nauigat fide pr'X'ilita^ie miniinè fugiturum.Non itamulto poft in earn arce Eiiiiuchus adue— nit.interim li belli reíponíum moram faciebat.volcbat enim Rex id negotij rituum Tribunali de more demandare, fed quia gratiam ab Rege nullam hac ratione Eunuchus iniuif— fet,eius intra palatium fautores adnitebantur, vti Eunucho ipíi ea res committeretur, quod tandem ita fa&um eft. r on fom V B i ergo refponfum aduenit, areis illiusimíies Magiftra- Regi* magna tus ab Eunucho íunt euocati 5 §£ ij adaudéndum Regis re- fponfum in Damafcena vefte purpurea, cim reliquis digni- °gUliU tatum infignibus adfuerunt: ille verò pre tribunali magna pompa Regis libellum ac refponfum legi iuífit, eo praecipie- bat Rex?vti íecundo libello indicaret, qux munera externus ille deferebat.primo enim libello ita fe geflcrat,ac fi ignoraf- fet,ne fine Regis audoritate in Regia munera inquifiífe vide- retur.P .igitur Matthseu in tribunafquo iiabitu íei folet,euo— cauitin goííipina vefte,& populari pileo,qui rotundus eftrtu cx more eum flexis genibus audite regia mandata impera— uit, turn coram omnibus iuííit, vti lua manu feriberet, qux ad Regem munera detulifíet, quorum ipfc dominium acci- piens,ea in fuum palatium tranfportauit. vrgebat etiamvti aliud, íi quidhaberet, adiungeret. ergo adfacras eíftgies machinas horarias? Trigona vitra3 & breuiarium Romanuin elegan
Apvd Sinas Liber IV. 591 elegantiífimè compadum, addidit clauicordium, & orbis Thcatrum Ortelij. Miílt ergo libellum alterum, ícd refpon- fum 11011 quale volebat accepit.túc formidare ccepit, ne quid libi hac ratione mali creaíTet, ac poaiitere, quòd liuic le ne- gotio intricaífet. &: quanquam initio P. Matthseus ad eum vgl íb^^gl ab eo vocabatur, poftea tamen eum à congreíTu íiio excluiit. Appetence hyeme, ne concreto fluniine arcerc- tur,reditum parabat,íed primiim Noilros omnes intra arcem in Idolorum Ccenobium tranílulit,&: eò larcinas omnes,que íuperfuerant,deferri iubebat,excubias addidit militares no- cturnas ac diurnas,non intra domum folum,fed etiam in am- bitu.Hic degebant Noftri, cum ecce tibi ex improuiib venit ipfe,Magiftratu máximo comitatus, è militari Senatu, quern Pimpithau Since vocant,quicum P.Matheus iam neceífitudi- nem arde contraxerat. Eunuchus vero fecum fcrè biscen- turn totidem latrones adduxerat,&: Patri vultu ad iram com- imurtose jp* poiito dixit: Pechino ad fe fcriptum, eum geminas habere pretiofas complureS,quas ne Regi daret,occultabat j addidit etiam fe monitum,quòd domi Sociorum multitudinem abf- conderet. Negauit omnia P.Matthaeus, &: eius ipiius oculos tcftes appellans.Is verb farcinas omnes in atrium educi iubct, & quotquot aderant prodire, turn arcas & fcrinia iingula re- ferans,omnia per otium luftrabat, &: earn iniuriam furore, & rerum perturbatione atrociorem faciebat, ita vt qui aderat Magiftratus condolentiam iignificaret. Ad iingula,qua; non- dum viderat,furens Eunuchus querebatur, hasc omnia iibi fubduda, quidquid placebat arripiebat, & in altera parte re- ^"""ehus feruabat. Sed tandem vbi vidit nihil earum rerum reperiri, quas ipfe fibi finxerat, fupra furorem pudore accenfus, vnde l"firat- mitigari debuerat,auxit iniuriã> fed ex omnibus nulla re ma- gis" 5 quàm Chrifti in Cruce pendentis effigie vifa excanduit: Eunuchm criminabatur idfpedrum ad Regem carminibus tollendum, procul dúbio cÕftrudú,cui enim videri poifit,eam rem vfum aiiquem habere alium, quàm veneficiorum impofturam? ctr'™'nalii~ Interim C .
392- De Christiana Expeditions ínterim P.Matthxus indignum putabat Iiomini furenti, hoc admirabile myfterium ingerere: nullo enim fruótu id factu- ras apud cum, qui etiam clara innocentiae teftimonia crimi- PMatthm* nabatur,ac longè minus incredibilia admifiífet: dixit tamen 'remr,m7gi vrgenti,hanc elTe effigiem hominis in lege noftra fandiifimi, nuchrijii. qui hoc atrox mortis genus ad multorum falutem elegiflet in cuius beneficij memoriam, eum à nobis pingi & ículpi io- lere. Pimpithau tamen dixit,neque id iibi videri decens, ho- minis in hoc miferabili ftatu memoria coníeruare.Eunuchus omnino nihil admittebat, fed plededos planè vociferabatur impoftores. Vbi tamen alias huiufmodi depidas effigies in- uenerunt, minus alieni e/Te cceperunt, vt crederent id Reli- gionis caufa, non veneficij aíTeruari. luftratis iam omnibus, vterque confedit: & vtrumq; Socium etiã iuíTerunt aífidcre, Acceperat Eunuchus inter reliqua,thecas facrarum relíquia- rum duas;alteram in crucis modu, alteram in libri figuram, % vtramque ex ebeno confedam:acceperat etia argêteum Ca- Iicem,quo auguftiifimu facrificium noftri pereegcrant,ac pri— mum remfuis ca, q u ae icpofuerat, reftituit Eunuchus argen— tcorum nummoru iacculum, quo íacculo aurci ferè ducenti ad irineris fumptus afferuabantur, & id ea verborum fignifi- xumnum catione fecit,ac fi donaifet.latronum hoc eft beneficium, aui beneficium. \ r vi*v*uiuj v|ui dare ie putant, quae non rapuerunt,& tamen hfoftri, quia ni- hil aequc defperauerunt, pro reftitutis nummir gratiam red- diderunt. iacrarum etiam reliquiarum thecasP. Rlatthaeus, fed fruftra repetiit: in Cálice verò multum inliterunt ade- rentes,in eo ie coeli ac terrae Domino iacrificiui offerrejrein. apud nos ita facram eífe,vt ne tangi quidem abis poffit, qui non ad earn rem fuerint peculiari ritu confecrarquo audito facrilegus eum manibus contredans,ait; Quiais tangi non J> Matthitu Poí^'cu me tangente intuearisíapud ímpios erni id eft poífe CaLicem U- quod licere. Non tu lit P. Matthaeus impudenti, íed accenfo 71™«b eI Perfimilis > nummorum loculos accepit, & os ad Eunu- nueht. chi pedes abiiciens, dixit propè cum lacrymis; Yccipe fodes - aequale
mu- Apvd Sinas Liber IV. 393 sequale argenti pondus, auc quantum voles, & facrum mihi Vas reftitué. qua re commotus Hmpithau dixit, Hinc videas licet, eum 11011 pretium, fed facrum vas exigere, cum du- plum offerat argenti pondus, ego illi reftituendum arbitra- rer. Ad hxc Eunuchus mollior fadbus, Calicem loculófque reftituit. His ita confectis, ad priorum munerum feriem ad- dulit, quxcunque fepofuerat, qua: noil minus quadraginta titulis exfcripta funt. nam fepofuerat vndulatam veftem, , * 1 r • ' r \ Htwuchtts goiippinum ex India pannum, vala vitrea, iciothericos & Socioru, arenarios Iiorarumindices, &: huiufmodi nonulla, ea omnia "era *rd~ , J ■ ■ rr 1 • I • num arcts in xranum areis recludi mint, pra'ter horanam maclnnam recLuii grandiorem, &: Deiparae effigiem, quam venerarentur. earn ':t- efligiem Noftri in ara, in qua quotidie litabant, collocarunt. Deinde Lincinum reuerfus eft Sociis in arce relidbis, & cu- ftodibus attributis, à quibus tamen quò vellent ire minimè prohibebantur. Inuenta funt à Noftris deinde nonnulla deeífe.è loculis fubduxerant paucos numos furunculi,furum maximus Eunuchus etiam fibi nonnulla felegerat, & amico Magiftratui palarn dederat, fed tamen omnia ilia fuerunt opinione ac metu pauciora. Hoc rerum cuentu fatis ancipiti Noftri non folum veri- ti funt, vt quod Pechini íperabant, minimè impetrarent,fed etiam valde metuerunt , ne quidquid hactcnus perfedbum fuerat,vnius diei ruina laberetur. ergo humanis auxiliis de- ftituti, Diuina infpexerttnt. facriiiciis quotidiams, orationi- confugiunt. bus propè continuis, corporis afflidbationibus nunquam in- termilfts, Diuinam clementiam implorabant, vt tot animo- rum falutem, in hac,vt videbatur,expeditione fitam, minimè negligeret.Iam annus ad exitu inclinabatur, nec vlla Pechi- nofpes affulgebat.ScripiitigiturP. Matthaeus literas Linci- P-Matth&ns nu binasrvnasadEunuchum,adPimpithaualteras, famulu domefticum itinerc terreftri mifit, flumen enim coaluerat, nmhum & qui relponfum referret. iis literis ab vtroque petebatur, vti nouis libellis relponfum regium educeretur, iam fe multum D d d tempo »
APVD SINAS LIBER I V. 395 piacare aggrederentur, etiam ipfarum, quas iam fpe deuora- rat, farcinarum iactura. Pcchinum detulerat frater nofter li- teras, de rei totius euentu ad Socios, vt eas inde, nam ex ar- ce non poterant, deftinaret, quod fecit, & hac ratione vbi- quc Noftri, re audita, Diuinam opem acrius implorabant. Ex Fratris noftri reditu, intelledum eft à noftris, nullarri in humanis pnefidiis, nullam in induftria propria fpem fupcr- efle. ergo nihil vltrà tentare, certi vnam in Diuina ope fidu- ciam reponentes, cogitatum fuum in Domino iaftaucrunt, ôc ad euentum omnem, mortem etiam ipfam in hac cau- fa tolerandam, fefe accuratiílimè , magnóque gaudio com- pararunt. Onofri ex improuifo Pechinum ab IRgge cum fits donis euocantur. ' ' ^ \ CAPVT dyodecimvm. I x noftri auxilia humana damnarant, ac fe totos Di- uino patrocinio commendarant, cum ec ce tibi Domi- nus,qui hoc vnu prçftolari videbatur,ex improuifo fubuenit, & tot ieruorum fuorum, qui vbique hanc expeditioné Deo . commendabant, orationes exaudiuit, cffecitqj, vt Rex pla- nè ex inopinato refcriberet, vti Pechinum ftatim cum donis fuis properarent, Magiftratus illis è rituum tribunali ad fe- euritatcm adderetur,&: excuflo ab eodem tribunali negotio, fcripto libello Rex ex integro moneretur. Repentinum illud poft fex menfes totos, nullo dato nouo libello refcriptum, vndeprodierit, Noftris nondum plane conftitit,fed creden- dum eft Deum, qui Regum corda manu tenet, hanc ad ani- morum falutem fuo nutu promouendam,per feipfum noui- tatem procurafle. narratur enim , Regem die quadam fe folo fuperioris libelli recordatum, ftibitò exclamafle, Vbi inquam,vbi eft ilia campana,quam feipfa pulfari ferunt, Ddd i &ab
59 6D E C H RIS T I AN A E XP E D IT IO NE Sc ab aduenis ad me allatam,nefcio quo libello Ignificatum? HuicEunuchus ille refpondit, qui perpetuus eilRegis co- mes,Si nondumtuo refcripto libellus Eunuchi Mathàn ex- peditus eft,qui fieri poterit, vc aduense abfque cua facilitate in vrbem Regiam ingrediantur? Quo dido, Rex allatum li- bellum,vt fuprà fubfcriplit.id refcriptum,citatis equis Linci- num Eunucho tranfmittitur, is tametfi inuitus extemplp m arcem mifit, qui noftris Regia munera, quae in aerario adfer- uabantur, cum fide reftitueret. Sc quoniam flumine concre- to nauigari nondú poterat, iuífi funt arcis Magiftratus equos Sc baiulos publico fumptu dare adíàrcinas Peclhinum vfque Socij pofl t- deportandas. Laetiifimis his nunciis Noftri poft tot labores ritmnat & 1 . . ~ cl- • • labores re- relpirare coeperunt,& grams Deo actis,omnium immemores fptmnt. incommodorum,quae hie narrari no facilè omnia potuiflent, nouis animis fefe ad iter accinxerunt. receptis igitur farcinis fuis,è facris thecis facra fragmenta nodu fubduxerunt, & in eorum locum è terra fanda,lapillorum fragmetiis vacuas cel- lulas oppleuerunt, ne qua fortaífe fada mutatio) coniici pof- rlntfuT' fet: Sc ne haec aliquando ad Chriftianorum manus reuerfa, farcinas. fraudem parerent,infcriptiones enim tolli non placuit,rei ge- ftae feriem fcripto in eafdem thecas recluferunt. S e d in hac rerum noftrarum reftitutione, omitti non de- bet inilgne Diuinae prouidentise argumentum. nam calum- niam ab Eunucho in Noftrorum extremam forrtè perniciem conflatam,Deus Optimus Maximus in vtilitatemconuertit. Inter alia, quae fecunda rerum noftrarum luftratione Eunu- chus fepofuerat, Mathematici libri omnes numerabantur, quos vndique P. Matthaeus corraíerat, vfui futuros, íi forrè Rex eum ad recudendos Sinenfium faftorum errores adhi- beret.Regni legibus antiquiftimis,quarum tamen hodie vfus hemati* ex°leuic5eapitalis poena proponitur iis,qui praeter Mathema- dlibri p. ticos Régios,huiufmodi difciplinas didicerint,aut docuerint. Matthm ex eo fadum eft,quòd arbitrentur eum, qui fyderum mo- perantur. tus norit,facilè poífe profpcrioris fortuna: coniundione co- - . . ; • - gnita, l
Apvd Sinas Liber. IY. 397 .Tinea, Regnum occupare. Hos igitur libros Eunuchus exa- dtor inter munera regia noluit aiTeruari, fed in area ieparata reclufit,cum hac inferiptione: Hos libros Eunuchus Mathàn ve&igaíium Regiorum exactor repcrit inter farcinas aduenx cuiuklam Matthxi Riccij nomine,&: quoniam huiufmodi li- bri regni legibus interdicuntur,hic eos aiTeruari curauit, do- riTcKexpcculiari libello monitus ftatuat, quid iis fieri velit. Ea de re nihil Noftri refcierat, led in farcinarum reftitutione cum líbri deeifent,eos ab arcis Magiftratibus repetierunt,qui hac de re Eunuchi confilium nefcientes, eos quoque reddi voluerunt: & mifius eft,Deo ita volente, Minifter, qui quòd legere nefciret, nihil admodum de areas inferiptione labora- uit.Cum dcinde Eunuchus fexto de more menfe ad vedtiga- lia tranfmitteda in arcem rediiftet,noftros vnà Pechinum di- mifit, arbitratus libros illos minime reftitutos, fed vbi poft difceflum libros illos minimè reperit, grauiter arcis Magi- ftratus incufauit,& commétus eos à Rege priuatim poftulari, remifiteum ipfum feruum,qui tradiderat,vt quàm celerrimè noftros aflequeretur,librosq; repeteret, fed is Eunuchi metu poenas à fe repetedas veritus ex itinere aufugit,neque de no- ftris aflequendis laborauit. Eunuchus poftea rebus in melio- rem ftatum reuocatis, male metuebat, ne ab iis dato libello accuiaretur,quod fi feciflent Noftri, &: querelas de eo depo- fuiflent, facillimè futurum fuiflet, vt Regis gratia excidcret. itaque inpofterum de libris mirum filentium, Noftrique eo metu liberati, etiam habuerunt, vnde Magiftratibus harum return cupidis fatisfacerent, &: non pauca deinde Sinenfi fer- nione donarent. Arcis Magiftratus in iter equos o6to,& baiulos trigin- ta aflignarunt, quotidie quaqua tranfirent, equi & baiuli permutabantur, Noftri Magiftratuum Palatiis excipie- bantur, fplendidè nullo fumptu vefcebantur, quin potius maxima veneratione ab omnibus colebantur, quòd eos hac ratione viderent ab Rege accerfitos. Pechinum igitur periie- ; Ddd 3 ' nerunt
398 De Christiana Expeditione socy vechi- nerunt Sinenfi anno exeunte, Ianuarij quarto acvigeíimo, n>'iunc.eme'anno P0^ fecularem primo, quo die appuleruntin quodam Eunuchorum palatio, íub vrbem excepti funt, vbi íua mu- nera concinnantes, & omnium feriem rexentes, ea in diem infequentem prxpararunt, quo die magno apparatu ac tu- multUjper vrbem omnia in Palatium inferuntur.vnà cum re- 1N ' *.. * ' liquis, qux Mathan Eunuchus tranfmiíerat. Vbi Rex ima- AÍJ meraPa- Sules c5fpexit,obftupefadus,exclamauit;Deus viuus eft iftc: i mm a Re«e ac tamctfi modus eft loquendi apud Sinas vi Itatus,verumta- - ipmtur. mcn ncfcjus profitebatur, & id nomen in banc vfque diem Rex affieãuus imaginibus adncxum períeuerat. Noftrois vero appel- facrarum lane, qui Regi Deum viuum obtulerunc. verum Rex à ftu- imagin:;m . r~ . r ■tn fiuf.orem Pore etiam in pauorem tranint. miiic emm earttm conípe- verjhs, dum non ferens, effigiem Deiparx ad Parentem fuam, qux Diis mortuis nimis aífeda, ipfa quoque Deum viuum fufti- ncre non valuit. ea enim viuacitate territa, iuíTic eas in the- fauro fuo hadenus afleruari,&: nonnuHi etiam Eunuchorum fauore, Magiftratus ad eas fpedandas admittinttir: retule- runt Patribus Eunuchi, Regem ipfum imagines Engulas ve- nerarum, thus etiam & alios odores incendiílè. reddat illi Deus pro honore gratiam, fux tandem aliquando fidei luce rltur ima,- perfufo.Minimam Chrifti Seruatoris imaginem, opus plane gines. rarum,à Prxpoílto Generali tranfmi/Tamftp/e Ebi referuauit, & in aula fua primaria collocauit.Hxc ab Eumuchis accepi- mus, nec fidem exigimus aliam, nifi quam Eunuchis dare cuilibet placuerit. Cum ad fpedandam horariam machi- nam grandiorem Rex perueniflet, quòd nondum elTet con~ rIZZ "vo-cinnata,horas nec pulfabat,nec indicabat,ergo iuflit,vt quàm emtur. citiflimè Patres noftros euocarent,quod citatis equis fadum eft, & Noftri quoque perpetuo equorum curfu eò contcn- derunt: quatuor murorilm ambitu Palatium cingitur vni- uerfum: in priores duos diurnis horis liber cuique patet in- gteftuSjfoli excluduntur idolorum facrificuli, qui cxfariem radunt,& mulieres omnes: in reliquos duos últimos prxter Pala r
Àpvd Sinas Liber IV. 599 Palatinos Eunuchos,ingreditur nemo, Sc nochirnis quidem horis foli Eunuchi &c milites recliiduntur. Noftri in fecun- dam ambitum, nec vlterius, penetrarunt. ibi in átrio quo- dam à conferta multitudinc, qua: ad fpe&aculum concur- rerat,horaria machina fpe eas enim feipfis atra campana numerabant, Sc indice quoque omnia horarum fpatia demonftrarhverum opus effevnum aliquem defignare, qui machinam modera- retur, quae res ita facilis erat, vt biduo aut fummum triduo doecri pofie fperarent. Haec Eunuchus ipfe ad Regem mox detulit, qui extemplò defignauitEunuchos quatuor è Pala- tino Mathematicorum Collegio (nam intra ipfum palatium Eunuchorum Ordines, vt foris Magiftratuum, numero ta- zuwubiKe. men minore,diuifi dicuntur) quibus etiam iniunxit,vti intra £" .1 . , j r • n. J c docentur a tnduum in aulam ad íe ínitrumenta dererrent , Sc eorum Patre Mau ex officio curam gererent. hinc fa&um eft, vt Noftri toto thtc mode' •11 • 1 • , |- i . a* • 1 • xaxi 1II0 triduo intra Mathematicorum ltationem recepti, dm £ium no&úque hebetiores Eunuchos edocerent : ab iis habiti funt Noftri honorifico Sc fplendidè, Sc in fumptus omnia li- beraliífimè fuppeditabant, Eunuchi Mathàn exa&oris pro- te&ores : ideo fortè ne quid ab iis profectum in cxa&o- rem querdarum ad Regem perueniret. nam conftahti ® § um ->:• *" ' ; : " mmore O
4oo De Christiana Expeditione rumore credebatur, Noftros violentis ab co largitionibus fuiíTc vexatos, quod tamcn reuera falfum erat,arque ira mi- fero exaòbori nihil artes íua: valuerunt, fed potius ingens ar- genti pondus expendit, vt huius negotij vanum rumorem . - fufFocaret.quatuor horariarum machinarum Pnefeèti conti- nuo exercício, quantum latis erat, didicerunt, & ne quid ac- cideret,omnia in commentariolos retulerunt. nanmií aiiquo coram Rege hallucinari, nihil erat minus, quàm í e in prre- Regisfette- Cens vitse diíçrimcn coniiccrc. aiunt enim Regem in Eunu- ritxtm.Eu- chos ita faeuíre, vt fame lcuibus ex cauíis eius; iuíTuípiritum inter verbera expirent. Itaque primum omniuim Sinicis lite- ri%omnia rotarum, clauorum, ferramentorunnnomina exe- gerunt, qua: omnia Sinicè P. Matthseus nouauit. nam ilcubi res defunt, verba quoque deeíle coníueuerunt. H i s tribus ac permultis deinde diebus, vários Eunu- chos Re.x ad Noftros mittebat, qui de Europai noftra varia, prout ipíi occurrebant, fcifcitarentur; de morribus, de fera- citate, de architeètura, de veftitu, de gemmis, de connubiis, Soeif Regis ac funere, deque Regibus noftris, &: ipíis etiam Sociis mul- fn-ta cluscrcbantur; imo etiam ad Regem ridícula etiam minu- lerrogantur. táque refèrebantur, quae Eunuchi ex Noftrorum contuber- nio notauerant,quoties biberêt,quoties vefeerétur,quantum cibi abíurtierent,& alia huiuímodi,quae otiofo ab otioíis re- ferebantur.-impetrarut etia ab Eunuchis Noftri,vt Rex intel- ligeret, Pechini fe viuere ac mori cupere, nec aliud ab Rege quiequam expedtare, quod opportuniífimum fuit ad hanc rem ex animi fententia conficiendam, eo maximè tempore, quo Magiftratus, vtmox dicetur,eos amandare ftatuerant. Eunuehiso- Nondvm finitum erat triduum, cum Rex de horariis. eiorttm no- i • - • , \ , , , „ . mine à Rege machmis quaerit, eas extempload eum detulerunt, & ita mimeran- placuerunt omnia, vt mox Eunuchis honorem ftipendiúm- que auxerit, quo vtroque Iaeti ad Noftros redierunt, ideo maximè, quod ex iis duo in hanc vfque diem quotidie ad Regem ingrediuntur ad horariam minorem machinam tem- perandam,
Apvd Sinas Liber IV. 401 perandam,quam nullo vnquam tempore patitur à confpe&u iuo remoueri,&: in ea fpe&anda auaiendaque infignem prx- fefert voluptatem. Hinc illi Eunuchi magni eífe cceperunt, apud omnes quippe nationes à Palatinis Regi aififtere magni fit,& ítudiosè ambitur,quod apud Sinas etiam fupra reliquas n.irione.5 onrari folet. Nam cxteri cos verentur, qui cum vo- iuerint,poftunt bene vel malè,vno verbulo, amicis vel hofti- bus,prodeífe vel nocere.Machina grandior in Palatio locum nullum repent,in quo defcendentia pondera,commode rotas ^ voluerent: hinc anno infequeti illam ad operum publicorum Tribunal remifit, ac turrim extrui iuífit è ligno perelegatem, TurrU pre ad exemplar à noftris delineatum, & quidem opus erat fanè Regium,nam materiam fuperabat opus,variis cxlaturis,por- ptuof/Tx'- ticibus, fandaracha oblitis, & auro fanè affabrè, in quo SinxirHitur* . nihil cedunt Europxis, & in earn turrim non maximam, áu- reos trecentos fupra mille,Tribunal illud expendit,qux fum- maex operum vilitate aliquantò maior eft, quàmvideatur Europxis: earn turrim ligneam ftatui iuífit, extra fecundum murum in horto quodam peramoeno, vbi alix quoque res magni pretij vifuntur,& eò non mfrequetcr animi caufa Rex ipfe íe conferre narratur, eò etiam viri perixpe graues pene- trant , magna fua voluptate, hoc cum aliis rebus fanè vi- fendis/pedant Europx monumentum. H1 s a Rege ípedatis, tantam ex nouitate cceperat volu- 'Regis tupi- ptatem.vt non munera folum, fed ipfos quoque prxfentato- res videre fummopere cuperet: nec fatiabatur iis,qux à nar- ratoribus Eunuchis referebantur: verum ne coeptam annis iam pluribus confuetudine feie ab omnium confpedu, prx- ter Eunuchos ac pellices fubditcendi,interrumperet,nec plu- ris aduenas,quam Magiftratus fuos facere videretur, cupidi- tatemineptx folitudinis pertinácia refrxnauit: milit tamen ad eorum ftationem,quos habebat pidores excellentiífimos, £ pa intra Sinenfis tamen pidurx limites, & vtrumque è noftris trumdepiãâ, integro ad fe corpore depidum, quàm maximè genuinè 1 Eee fieri 9
4oi De Christiana Expeditions fieri poíTec,aííerri iufiic,&: íanè id fecemnt non admodum in- foeliciter,eorúmque effigies cxtemplò ad Regem intraductal quibus vifis dixit:lroei hoei planè ifti funt Saraceni, nam qui è Perfide in regnum adueniunt,de quibus infra pluribus,No- ftris tota oris compoficione & barbx denfitate funt Europxis fimiliores planè, quàm Sinis. Verum qui aftabat ne?aui t Eu- nuchus efle Saracenos:fuilla enim vefcuntur. T um Rex fcire voluit, quibus Reges noftri veftibus vterentur, & num ali- quem Regij palatij typum attuliifent. Prius verbis non facilè poterat explicari, & fuggeífit nefcio quis è domefticis in fan- âiífimi I e s v nominis effigie,quam angeli, homines, & in- fernis pcenis addicti venerantur, Regum ibi no'ilrorum effi- giem videri,nec Regum fed Pontificis, Imperatoris, Ducum vultus veftéfque fpe&ari, & ea res etiam anfam dabat Patri- bus explicandi,cuius hoc eifet nomen,quod Chriftiani Prin- I cipes omnes ita venerarentur,eius nempe qui ccelum,terrain, » E" f . « 1 * "11 * /* a v explica* Tartarum ipfum nutu moderatur,quod etiam ílle lpie venc- tHr- rari ne refugeret. Hxc breui expofitione à P. Vatthxo con- cinnata,iimul cum imagine ad Regem delata fuit:& quonia no fatis aflecutus eft imaginis exigux,ac fubtilioris Iineame- ta,maxime fuis vmbris,quas ignorant Sinç,difth
Apvd Sinas Líber IV. 403 habitare, vifum eftcnim hoc illi defcenfu afcenfuqs perin- commodum,nec fine periculo,iEa fuum cuiquc pulchrum fa- cie inolira confuctudo. H1 s per aliquot dies ita confedis, Noftri iuxta palatium in condudis xdibus habitabant,& aderant perpetui comités Eunuchi Mathàn familiares,maximè duo,qui eius omnia ne- gotia procurábant, &: Regis nomine libellos feribebant, Re- gis referiptum circa Noftrorum negotium expetentes,verum paulò pòít ad Noftros venerunt Regis nomine Eunuchi quatuor,ex eorum numero, qui muíica inftrumenta, qux fi- dibus pulíancur,coram Rege perfonant.Hi funt Mathemati- m«j?cí negíf eis longe fuperiores. nam huius generis inftrumenta pulfare, eft apud Sinas inprimis honorificum,quorum intra palatium Collegium eft fatis opulentum: hi Regis nomine petebant,ne' vt clauicordium pulfare docerentur, quod Noftri cum reli— quis Regi obtulerant: ergo P.Didacus ad eos ibat quotidie, è difcipulo tumultuado fadus Magifter.nam iubenteP.Mat- thxo in eum finem à P. Cataneo bene perito didicit quan- tum fatis eftet.nam in hac arte Sinx nihil habent admodum abfolutum fuis numerismec folíim pulfare, fed etiam difeor- dium fidium concordiam didicerat temperare.& priufquam ad docendum veniretur, folitis ritibus Noftros licèt reniten- tes, in Magiftros elegerunt. obteftati vt in docendo cum di- iigentia patientiam adhiberent, neq; moleftè ferrent fi rem hadenus in auditam tardius arriperent, quos ritus Magiftris exhibuerant, eofdem ineptè fanè clauicordio prxftitcrunt,vt eo ac fi res viua eflet propitio vterentur.Noftri quotidie apud illos fplendido epulo excipiebantur , & ab Eunuchis in- pofterum grauiífimis vifitabantur. vnde paulatim vni- uerfo Palatio noti efle cccperunt, qux Eunuchorum fami- liaritas &c beneuolentia in hanc vfque diem conftantiífimè SoCy concur períeuerat. > l^er^kõ Cvpiebat P. Matthxus ex importunis Eunuchi Mathàn ve~ Mathàn vnguibusiam diu feipfum expedire.nam delignaue- a^liti C'T** - Eee x rat' a
4°4 E Christiana Expeditione rat homo cupidiffimus, íl fortaíTe Rex, fe adnitente, ingcn- tem aliquam fummam noftris in muneris remunerationem obtuliflet,in partem per fas ac nefas venire,ac noftros in Au- ftrales Rcgni Regiones remittere : qua re Noftrorum vo- ta in vanum cadebant. ergo voluit fummum rituum Prxfi- dem,cui Rex id negotij poftremo refcripto commiferat, viíi- tarc, fed id ab Eunuchis propè cuftodibus impetrar* nonprT- tuit: quin etiam à vifendis caiteris amicis prohibebant, & e domefticis fuis haBêbant vnum perpetuo qui cxcubaret èc comitaretur. Verum artificio fefellit cuftodem: mifit enim inpofterum P. Didacum in Palatium, ad edo
Apvd Sinas Liber IV. 40j quos Nanchino Iiteras attulerat, repertus eft plane nemo, qui vel tantillum fauerit, ac plcrique eciam eum in congrcf- fum minimè admiferunt,vcriti,ne quod exaduenarum com- mercio fibi malum parerent. voluit híc Deus Opt. Max. Só- cios docere,quàm fragiies fint hominum induftriat.riam ft in . ^exaftqrem, Eunuchum minimè incidiflent, ft ab eo libellus Regi datus non fuiííet,non foi um veroíimile, fed certum eft, ab alio nullo Regi libellum ofFerendum, 11c cum aduenis commcrcij fuípicionem ingereret: quod ft eueniíTec, planè Noíhis, vcprius,erat re infeda redeundum.Hxc cum Noftri rei euentu didiciíTent, gratiis adis, vt par erat, didicerunt, etiam è Diuina manu pendere. Clavicordii pulfatores Eunuchi, vnica cantilena contend crant,& ex iis duo iam iuniores,quod erat fads, di- diccrant, led alij alios ptxftolabantur, vnde plus impenftim temporis,&: fupra meníèm ea resprorogabatur,inftiterut ad- modum,vt in Sinenfem fermonem eas cantilenas verterent quç clauicordio pulfabatur.hac igitur occafione P. Matthçu s ^tUenTiZ odo feriptiones edidit,de materiis Ethicis, ad virtutè & bo-J1™'* nos mores inuitantibus, eas aptis fententiis è noftris audori- bus illuftrauit,&: clauicordij cantilenas appellauit. ita deinde placueruntjVt à plurimis Literatis expeterentur, & exfcribc- rentur magna íèntentiarum approbatione. Vtautcm omni- bus fieret fatis(aíTerebant enim Regem hac occafione mone- ri,vt Regnum fuum è virtutis prçfcripto moderaretur)Euro- pxo & Sinenfi charadere hoc opufculum Carminum dc- ícriptum, vnà cum aliis rebus typis mandarunt. NoJIri à ritmm ^Magijlratibuj comprehenfi ar- cem Legatomm retrufiftnt. CAPYT DECIMVMTERTIVM. N t e r plurimos,Tribunalis rituu, Collcgas in diuer- fiMlmunerzdiftributos,vnus eft Magiftratus, qui Lega- E e c 5 tis
40 6De Christ tan a Expeditione oficia Ma- tis ab externis Regnis aduenientibus praeeft; flue ille obfe- ifr-ínbu- q11111171 clientelare, fiue tributum,iiue quidlibet aliud mune- miis. ris afferant: praeeft idem palatiis,aut potius caftellis duobus, qwibus aduenae, ex quo Regiam ingrefli funt, excipiuntur. Magiftratus hie habét quoque plurimos Collegas, quorum Praefes eo tempore è Fuchiana prouincia oriundus eratj.s vbi refciflet,noftros ab Eunucho Mathàn introdu&os, lua Regi munera obtuliííe, nec cuiquam ad Tribunal fuum demore retulifte,tulit id pergrauatè,&; furorem,quem in Eunuchum cxercere non poterat,in noílros tametii innoeentcs, retoriit. Socij iubeturErgo quatuor Satellitum Prxfccfis iiibet, vti iam diligentiili- cowprchedt. conquifitos in tribunal fuum adducant, ac tametii non nefciebat munera iam ad Regem penetra{Te,editto tame fuo, quo Noftros comprehendi imperarat, fingebat ea fe omnia jgnorare,quafi vero poft datum libellu, fefe Noftri fuga fub- duxiflcnt,id faciebat,vt atrocior Noftrorum culpa videretur, Noftri interim nihil opinantes, refcriptum Rcgium fufpenii praeftolabantur, quod fperabant fore, poftquam fidicincs Régios quod fatis erat docuiflent ; cum eece tibi die qua- Ztcicres in dam, decern & plures in domum li&ores irrumpunt, iuben- p°riTioc7orii.tes 5 vti quamprimum ad Praefe&i fui domum properarent, habere eum, quae cum iis agat: arbitrati funt initio Noftri, commentum eife aliquod nebulonum, qui ab externis quip- piam emungere fperarent,vnde tergiuerfabantur: verum il- li extemplò funes in Fratrum noftrorum collum iniecerunt, Ynde intelle&um eft à Noftris,id reuera publicum eife man- datum, atque ita fatellitij Praefe&um conuenerunt. Is. man- data Lcgatorum Magiftratus expofuit. neque Noftri repu- gnarunt.nam datis iam fuis muneribus,Magiftratuum opera fperabant,íe pofle Eunuchorum importunitatem excutere. ergo Praefe&us in craftinum eos propriis in aedibus compre- hendit, clauibus fores exterius occludens,adhibitifque con- tra fuga excubiis.refciit hoc Eunuchi Mat ban procurato,6c extemplò aduolans feras efFregit,& minis excubias in fugam conie
Apvd Sinas Liber IV, 407 coniecit,hoc maximè commento,quòd vim illatam aduenis, multáque furto fublata criminaretur,inde in tutiorem locum Noftros deducer e,& legatorum Prxiidem negligere volebat. Verum Pater Matthseus repugnauit, tamctii dicerct Eunu- chus, eos audoritate Rcgia detineri, & in Palatium quotidie j—.cuocari aílerebat,ef?ecit igitur, vti vterque in Prxlidis tribu- nal, die inlequenti pergerent. Ingreffus eft igitur Eunuchus Tribunal prior, &: Regis nomine monuit, vti ne hoc nego- tium attingerent, quod Eunucho Mathàn erat commenda- tum,minacus eft etiam, dato fe libello delaturum Satellites, eorúmque Prxfedum, quòd aduenis multa per vim rapuif ~ fent. Ad hxc Prxfes audita Collegarum fententia, refponditr. fe noftros,vt vt eíTet, minimè dimiflurum, fed fecundum le- ges in aduenarum arcem eos omnino eife recludendos: & cum nihil proficeret Eunuchus,abiit,& Noftros in Magiftra- tuum manibus dimiiit.Hi pro tribunali fedentes, coram om- Sor«• vnius horse non breuius examen, & Noftri genibus flexis re~ fpondebant.Examinis fcopus eo tendebat, vt de P. Matthseo - grauiter quereretur, quòd contra leges, fuo tribunali negle- do,Eunuchos ad Regi ofterenda munera adhibuiifet.Nofter PMatthiUf iam egregiè comparatus,ita reípondit, vt ne ipíi quidem ha- refPoníiet" berent,quod vlterius criminarentur: narrabat etiam vim iibi ab Eunucho fadam,quam quotidie, ne maximi quidem Ma- giftratus, nedum aduenx, poterant effugere: hadenus porro fe in palatio Régio perpetuo ab ipfo Rege occupatum, vo- luifle tamen in hoc tribunal venire,fed ab Eunuchis cuftodi- bus prohibitum, nullatenus potuifle; adhxc hominem, qui muitos iam annos variis in Prouinciis intra Regnum, nullo prohibente vixi{Tet,& alias etiam in Regiam adueniflet, non videri pro aduena,fed indigena tradandum,ac fe videri pofle p ,. ab iis legibus immunem. His rationibus conuidus Prxfes, molliorem fe deinceps prxbuit: 34
408 De Christiana Expeditione pnrbuit: iuífit Noftros bono animo eíTe, ac nihil vereri, fe- ipllim Régio libello breui rerponilirum&: Regiam volunta- tcm iigniiicaCurum:folum dixit,quod noftros pupugit, nolle fe vti Pechini refiderent, interim tamen fe in aduenarum ar- ad, cem conferrent,curaturum fe, nihil vt illis ibi deeíTet. Pala- nenarum tiunihocvtcumque vaftum,muris c-ingitur,&portismukis dejíriptio. occluditur,nec niii peculiari fauore,Sinis ingrellus perrrut:i- tur,aduenis vero egredi, nonnifi negotiis confeclis, cum id fuos remittuntur, licet: niíi fortè cum in Praefidis fui Tribu- nal , aut in Regium palatium euocantur. cellulx funt in ;o palatio multse. nam faepe contingit, è vicinis regnis Sinarun Regi ve&igalibus, aduenas fupra mille numerari,fed has cd- las verius dicas ouium caulas, quam humanis viibus coapa- tas. porta, fedes,fcamna,le£tus,iupellex denique nulla eft. d hinc oritur, quòd reliqui populi, prater Sinas, Oriente too in ipfo folo fedent, vefcuntur, perno£tant,&: non legatorim apparatu,fed lucri fpe hue trahuntur, vt muneribus fuis, R> giam remuneratione, quae,pro tanti Principis dignitate, loi- gè fuperior elfe confueuit, eliciant: turn hac fumma Sinias merces coêmunt, &: in patriam redeiuites, magna lucra im- portant , ideo quòd ex quo in Sinarum Regnum pedem ii- ferunt,íuínptus omnes ex aerario publico, in eorum vfus d;- promantur, & nihil aliud in his legationibus, aut potius m- gotiationibus, Sinae fpedtare videnair, quàm vt vicinas nt- tiones in officio contineant, atque ita nihil admodum ci- rant, quid muneris Regi ferant. namviderunt Noftri iner Regia munera eníem dari, aut potius ferri if agmentum, n incude male cufum, cui etiam ligneum capulum in ipfo c- fteilo,fecuri concinnararit ,& huius generis erant male m- feriati thoraces, è filis ftuppeis inter fe colligati, equi ctian,- qui cum Pechini aduenirent, macie interibant;& cum fim- Jes nugas hi barbari ferant, fumptus tamen in tanto itinee faciunt immodicos. nam Regius fplendor magis, quàm Lt-r gatorum obfeuritas attenditur. In r
APVD Sinas Liber IV. 409 In idPalatium Noftri à Magiftratibus commendati, Socij in cu- lautius omnino caeteris habiti funt: nam in earn Palatij fta- done abdu&i funt,qua Sinre Magiftratus,cum eò veniút,ex- titfs cAte ris dpi folent. in eale&icae, culcitrse, & ftragula veftis è ferieis hab,ti' vcrumque pannis, fedes & reliqua fupellex in hunc modum. famuliquqque femper Noftros prx ceteris venerabantur. isque taúor quocidianis creuit incrementis. Vbi auditum eft, Noftros in earn arcem dimiftos, amici Magiftratus atque , Primores, impetrara facultate, fubinde noftros vifebantripfe quoque Prxfcs, vbi Noftros nolle amicis narratoribus coe- pit, prx ceteris eos aduenis ita coluit, vt reliqui obftupefce- rent. ipfi enim Praríidem non niii flexis genibus alloqueban- tur. Noftri eriam in confeiIum& conuiftum admitteban- tur.cupiit etiam vti Mathematicas iibi machinas ftruerent, quare eum ad nouos fauores obligarunt, in eo loco Noftri facellulum concinnarant, & quotidianis facrificiis fua Do- mino negotia commendabant. Interim dum Noftri huius Palatij finibus continen- tur, ab Occafu venere Saraceni quidam,quibus Europa, In- dia, Períia, Mogores, Armulia, imo etiam Hilpani ac Veneti Saraceni cu ex nomine noti erant. hi ad Regem adferebant marmoris pellucidi fragmenta,qu£e ab Sinis fupra quàm dici poteft, x- ftimantur,ipft Tufce vocant,& inter Noftros certatur hodieq;, sitne Iaipis an Saphyrus, aut fortafte neutrum? Pratterea ad- amantis fragmenta,& cceruleum colorem, afferebant etiam ex ipfis regni terminis Rheubarbarum intra ipfos muros coemptum, ideo quòd Regiis fumptibus ad id deferendum ni difirahi- plauftra prxberentur,illud Pechini diftrahebant obolis duo- tur' bus libram pendentes, quales apud ítalos baiocchi vocantur. Ab his quoque Saracenis iterum Noftri confirmati funt, Si- nenfe Regnum ab iis Cataium appellaw, &: Regiam vrbem gnum Cut ft- Cambalu,nec in vniuerfo terrarum orbe, quod quidem ipii "Tcin^trnT- icirent, Cataium aliud reperiri. vnde primis literis noftros tUT- in India &: Europa monuerunt, vti Geographicas tabulas F f f cmendan 9
4io De Christiana Expeditione emendandas curarent, qux extra Boreales Sinarum muros Catai Regnum ftatuebant;& fi fortè Marcus Paulus Venc- Vechínum tus oppoiútur, quòd in vrbe Cambalu innumeri pontes re- vrbs regia perirentur, fortaífe vrbs ilia nunc contraclior eft,nec tameu (ute Camba- f . , , lit, ita paucos numerat, quin hodieq; decern milha poflint re- cenferi, è quibus nonnulli permagni & elegantes fupra flu- _ mina, riuos, lacus, & lacunas, qux fuper ílratis vicis occul- Adueru & tantur. Omnibus his aduenis, commeatus è publico copio- Legatí quo- s£ prxbetur,ífque fplendidior eíTet,niíi miniftri plurima fur- modo trade , i !•/* rx*' • *11* • • * turin ane. to mteruerterent.íub diíceíium varia ílhs conuiuia ínítruun- tur, & Temper aliquis è primoribus regni, ea cohoneftat,pro Regnorum à quibus mittuntur dignitate. in his Legati ad la- tus aílident ei, qui Regis nomine illos excipit,qui ritus apud Sinas inter obfequia clientelaria numeratur.His addutur co- mccdix,câtus,inftruméta mufica,& prxter epulas carnes va- rij generis crudx, quas Legati ad Tuas cellulas remittunt, fed eas areis famuli, velut harpaíti,ludo rapiunt,vnde Legati per cos dies ad res fuas tuendas armati incedunt: conuiuia hxc Noílris minimè exhibuerunt, ex eo quòdhuius tribunalis ordinem feruare neglexiífent: verum amici nonnulli procu- rare cccperunt, vti quoque Noílris inílruerentur,& cum ni- hil admodum repugnarent, íi P.Matthxus largitione conui- uiorum curatores delinire voluiíTet; verum reípondit íe lar- gitionem non malè collocatam putare} vt íimilibus conui- uiis abílinerent. toei) e euflo-p 0 stqv am inhaiicarcemNoílri iamtriduo retruíi cl id Palatu f * > /* • t~\ • • ad Regiam fueraiit,m Rcgium Palatium euocati íunt,vti Regiotn- emeantur. bunali eofdem ritus exhiberent, ac íi res in eo confideret. id fit in átrio lato quidem, fed haud paulò longiore, in quo ad triginta millia virorum contineri poífe videntur. & fanè Regi um pa- fplendidum eft opus ac Regium: in cius extremo camera eft I at Mm. altiílima, Tub qua ianuis quinque prxgrandibus, in ipfim Regum ftationem penetratur: inea Camera folium eft F.e- giu,vbi quotidie ferè ad audiendos fubditos,& Regni nego- tia
Apvd Sinas Liber IV. 41/ tia cxpcdiendâ, excipicndas ctiam lcgationes, vcl Magiftra- tuum ob dignitates acccptas Regem venerantium ritus con- íídebat. Verum ex quo Rex lite folitarius fe ab omnium Ritus ad r cl r ij- j • 1 • • thronumRe* conlpectu íubduxit, ad cms thronum vacuum inanes ritus ^ vaclium cxhibentur. Et quoniam hoc regnum vaftiífinium eit, nullo exhibeutun .noil die, multi aliqua ex caufa Regi gratulabantur. In hoc atnoluperbis vndique molibus cindo, ad portaru excubias, milites ad ter mille perno&ant, prxter caeteros, qui foris in circuitu excubant, in fpcculis ia&u Iapidis inter fe diftindis: - in íingulis etiam portis íinguli funt elephantes, ad quinque Milites & portaram cuftodiam, qui ad hoc Regium tribunal euocatur, ^aíhat" ad palatij portas ante lucem prxftolantur, & mox vbi illu- cefcit, elephantes ac milites emittuntur. admittuntur vero qui ad Regiam gratulationem adueniunt, ij in habitu pecu- liari rubei coloris, manu eburneam tabulam geftantes, pal- mos duos longam, dígitos quatuor latam, ad os tegendum • prodeunt, &: inde fuos ritus régio tlirono exhibent: hi funt, inclinationes & folitse genuflexiones,fed ita per otium fadx, vt non exiguo fpatio temporis perdurent, & ne quis error forte irrepat,à rituum Prxfe&is primum excrcentur,qui no- ftris deíignati funt Sinae quidam Saraceni origine velut ha- biti pro noílrorum ciuibus. Hi etiam Noftros comitati funt veluc AíleíTores, nec vnquam deílint rituum obferuatores, 0$_ qui minutiorum etiam errorum pcenam exigunt.è rituú Ma- firuatorcs. giftratibus, quotidie pneeft vnus aliquis,qui elata voce pro- clamat,quãdo[fledendu,quando erigendum, quando cetera facienda. Eo ipfo die fupremum Tribunalis totius Prxiidem P.Matthxus viíitauit,ac libello fuo monuit,elfe fe apud fuos Literatum, &: ideo Literatorum habitu aduemífe, vnde ipfe quoque Prxfes & Collegx eum, quo rira Literati folent, cxceperant. promifit etiam fummus Prxfes, fe intra breue tempus Regi libellum de fuis negotiis peramicè miífuram, In Palatium reueríi, ad eius Prxfe&um dedit&i funt, fuos iUi quoque ritus exhibituri, quibus aíFuirgens iiiclinatione Fff profiui »
4-12, De Christiana Expeditione i/v profundiíTima refpondit, adiunxítque; fe hunc nemini ritum ex aduenis exhibere, tametíi legatus fuerit apud fuos è rcgni primoribus, toco eo die varij adNoftros Notarij veniebant, alij alia interrogantes. quidam etiam quid aduentu luo fpe- ftallent, fcifcitabantur ipíius Praefidis nomine.- vifa eft No- ftris hxc interrogatio, vt crat, iuridica. ergo ftatuerunt cla- SfuiaduínLt ac dilucidè quid fpeârarent, aperire. Dixerunt Fgiturac aperiunt. fcripferunt, venifle íe miftos à Superioribus fuis , vti vnius Dei coeli terrseque moderatoris legem praedicarent; mune- ra vero Regi detuliíTe,obferuantiam,quam illi tot annis hu- iusRegni habitatores debcnt, proteftaturi; nihil porro le quicquam fpe&arc aut íperare, nec publicum munus, ncc munerum compenfationem, vnum dumtaxat fe cupere, vti Pechini vel alibi pro Regis arbitram, quod iam tot annis fecerant, licerct commorari. Hoc accepto refponfo, Prae- feótus doftrinam íibi quam prardicarent, oftendi petiit. ad eum igitur miferunt Eccleíiafticarum precum breuiarium perelegans,&: quicquid de fidei no ft r a: rebus haftenus edi- tum,Sinicè loquebatur, ea omnia pra:ter volumcn noftrum, íibi retinuit. LibeUti6 R
Apvd Sinas Liber IV. 415 addcndos etiam vtrique Socio pannos bombicinos nefcio quot, & fupra haec omnia munus vniuerfum Regie perfol- uendumjdeinde in Cantonienfem Prouinciam remifii, Ma- giftratibus tradendi videbantur,vt ibi fedem figerent, aut ad Í11 os renauigarent.Ita Palatij Praefedus Noftrorum impends in Eunuchum Mathàn Magiftratibus odiofiífimum, accufa- idhcmdiccbatur adornafie. Ex Eunuchis refcitum eft,Regemindigniífimè tulifle, KegU^U6 cum audiic Noftros à rituum tribunali comprehenfos, ac di- xdle.-Quorfum hos homines oportuit comprehendi,an for- taifis lacrones habentur ? Verum fine videamus, quid iis fa- cturus fit aduenarum Praefedus: atque ita libellum hunc vbi redditus eft,fepofuit,quod idem eft ac fi refcriptum negaret, &i tamen in re fimili folemne eft Regi extemplò refcribere, & omnia Praefedo committere,vti faciat prout ex legibus & antique ritu faciendum iudicarit. Credi vix poteft, quan- tum ea res pupugeric huius T ribunalis Magiftratus: &, quod erat, iudicatum eft ab omnibus, id in Noftrorum gratiam ab Rege factu|n : imò nihil dubitatum , quin id agentibus Noftris per Eunuchos familiares ideo procuratum : quòd Praefedus eo libello de Noftris quereretur,& quòd eos in ad- uenarum arceni compegiflet, & ignominiofum P. Matthaeo fuiííe,qui tot iam annos in hoc Regno cum Primoribus ver- fatus,nemo non videbat. Inpofterum igitur Noftri à Prsefe- do lautius habiti funt,qui etiam illis poteftatem fecit, contra leges Palatij,eundi ad amicos vifendos, quos maximè vellet. hac igitur facultate impetrara,amicos adiit P.Matthaeus con- filium auxiliúmque petiturus, & id multi pro virili prseftitc- runt,fed extulit fe fupra caeteros is, è primo tribunali vir gra- uiífimus,qui P.Matthçu vifitatorem habuerat,volebat etiam habere conuiuam,eum horas ternas quaternáfve colloquen- do detinebat, quae res Praefedum Palatij in ftuporem ra- piebat.' Menfis interim labitur, neque libelli refcriptum ap- paret. Secundum igitur libellum concinnat à priore longè r Fff 3 diuer 1 »
J 414 De Christiana Expeditione diuerfum , in quo de Eunuchis nihil, de Noílris non modo noil male, fed etiam perhonorificè loquebatur: aiebat cos inufitata vrbankate Regem profecutosj. feipiis, nulla Regum Riorum au&oritate in Regiam pcrucniíTe, munera pretiofa nouáque detuliiTe, augebat etiam prioris libelli compenfa- cionem,cuius Noftri exemplar habuerunt. Nec fanè difpli^. cuit: vnum folum creditum eft Regi difplicuiílc", quòd Pe- chino fempcr Noftros excludebant, nolebat enim Rex eos abire, fed neque contra leges detinere, niíi à Magiftratibus rogaretur. Eunuchi etiam horarix machinx Prxfe&i adni- tebantur,vti noftros retinerent, infortunium quippe veriti, il ■idum ea machina nullo moderatore aberraflct. Lepidum eft,quod dim. ' eum feciile narrant, ne eo priuaretur. Regis Parens Regina audierat,ad Regem tintinnabulum efte delatum, quod fei- pfum pulfaret,ita enim earn machinam vocant Sinx.Id à Re- ge petiit per Eunuchos ad fe mitti fpedandi gratia.Rex Veri- tas ne illius cupiditate capta parens illud expeteret, & nega- te eftet inurbanum, machinx illius Prxfectis mandat, vti fi- Ientium illi laxatis rotis imperarent, atque itarfnuta machina fpreta eft à Regina,& ad filium remiifa, SoeijS ED ad rem redeo. Non defuerunt libi Noftri,quin ri- jCp nt'm fZ r'~ tuum Maeiftratus monerent, vti libello fuo ftationem No- tuum Magi- o ^ J r . t ' • t> ftratu*ur- ftris in Regia permitterent, id vnum fuo Regium re- Xent. fcriptum impedire. Verum illi obftinatè renuerunt, afferen- tes; id admodumRegni fui legibus aduerfan. Ynde cum tertium libeííum ac alios plures deinde fcripfiifent, iingulos noftris magis magi (que beneuolos,nullum ab Rege vnquam refcriptum extoríêrunt, quòd hi libelli femper eaclaufula caruiflent.Vnde re iam defperata,circumfpicereP.Matthçus ccepit, pofte amicorum opera nunc fe ac fuos ex his incom- modis & ignominia etiam quali quali educere.Eam rem cum rituum Magiftratibus multi tentarunt,fed vnus tandem eui- cit ille,de quo modo è primo Tribunali Magiftratus.Quippe cum ad Palatij Prxfedum die quadam perrexiil"et, eum gra- niter •. i
Apvd Sinas Liber IV. 411 * * «iter incrcpuit, quòd nondum noftros cx hoc ergaftulo in vrbcm eduxilfet.Et cum ille refpondiffet, P .Mattharum Eu- nuchos in rem rituum Tribunali propriam adhibuiíTc, acce- ias ira refpondit amicus nofter: Quis nefcit, exa&orcm il- ium aperta latrocinia cxdcfque perpetrare, quis tamen eft ^x vniuerfo Magiftratuum ordine, cui fatis animi ac virium fft ad eius vím reprimendamíEt tu quereris, aducnam vnum illi minimè reftiti/Te ? Quibus di£tis abiit, iram fecum cffc- rens in eum,cui Magiftratum contulerat, & eripe-re, fi vellet, pocerat. Quod Palatij Praefe&us malè metuens, in inferior! poft muitos íub eo gradu conftitutus,fubitò ad P.Matthçum mifit,qui moneret,vti quamprimum Iibello dato peteret, íibi fieri invrbe cumfuis commorandi facultatem, caufaretúr- que morbum,&: pharmacorum medicorúmque ea in arce ad cxtera incommoda penuriam. Libellum refcripfit ille, am- plamfaciensinvrbe,vbimaximè vellet,inconau
4r6 De Curístiana Expeditione fed quàrn liberrimè poflent, in vrbe rem diuinam procurarc aggrederentur. id auxilio rituum Magiftratuum impetrare nitebantur. hi enim nunc toties repulfa fatigati, volebant, vt vt eíTet,huic negotio finem dare, adhibuerunt etiam in earn rem Regiorum libellorum reuiforem P. Matthxo perami- soctf ubelia fcumrhíiic Noftri libellum dcderunt accurate fanè conferi^ imt ptum?qUO commemorabant,fe Sinenfis Regni noBTlitate ac fama excitos, hue ante annos plures nauigafíe, & in eo ita vixiífe,vt omnium fibi etiam Primorum amicitiam concilia- uerint,anno porro íuperiore,in Regia eo confilio penetra/Te, vt è reculis íuis cocinnata munufcula Regi daret,inter quç primas obtinebat Chrifti Seruatoris effigies, ad pacem toto Regno conferuandam, & profperam Regiae famílias fortu- nam euocandam, ídque cupiebant eífe amoris fui in Regem & obferuantias monimentum, fe nihil emolumenti fpeítare, ex eo quòd viri eífent Deo dicati, cselibes^fine filiis ac nepo- tibus, quibus alendis rei familiaris anguftias laxai, i íolcnt,po- ftulare fe tantum,vti locum vel in ipfa Regia, vel alibi deíi- gnatum Rex ipfe nominaret. Libellus hic eodem euentu da- tus eft, nec redditus,ideo proculdubio,quòd earn rem per le- ges ad tribunal rituum remitti oportebat, cuius iam fenten- tiam Rex noueratmolle fcilicet noftros in Regia retinererve- Refrcnfum r{im refcripti vicem fubierunt priuata Regis reiponfigad No- lUs>s' ftros ab Eunuchis principibus delata: degerent fecuri Regia in vrbe,neque inpofterum de Auftralibus prouinciis,aut pa- tria repetenda fermonem ingererent, id ipfi Regi minus gra- tum fore. Hxc refponfa Noftri pro refcripto habuerunt.ergo Diuino auxilio de omnibus victores in Domino exultabant, nec habitare Noftri permiffi funt folum, fed ex acrario etiam publico ftipendium quarto quoque menfe pedebatur, quod in fingulos menfes aureos o£to fuperabat, qui prouentus in us regionibus non ita exiguus eft , vt Europads apparet. V e r E dixit ille: Cum fnet if falixy&itiltos mmerabis amicos. nam,
Apvd Sinas Liber IV. 417 nam quotquot prius fefc à noftrorum amicitia fubduxerant, tanto ie vrbis applaufu,&: frequentia prodiderunt,vti dubita- ri minimè poíTit,quin earn amplitudinem Diuina bonitas la- xatis anguftiis in Euangelij campum aperiret. Prxfedus tan- dem aauenarum ipfe quoque accerlito P.Matthxo in Tribu- nal dixit, & dixit vrbanius omnino quàm iolebat: licere iibi lpfius tribunalis audoritate,quamdiu, & vbi vellet, in Regia vrbe commorari: Pechinum vrbern vaftam eife, qux adue- nam vnum fupra cxteros habitatores polTet admittere. In Concurfa dies igitur,maximè facilitate hac euulgata,concurfus ad No- at^0c'0'oh* ftros crefcebant, & amici augebantur, paucos è multis attin- mor&ndi po- gam,ne feries longa íimilitudine faftidium pariat. Primo lo- u^ate m" conominari debet is, qui fupremum dignitatis apicem cx^ vniuerfa Magiftratuum maieftatc confcendit:id genus officij **»»»/;*«- Sinx Colao vocant, & eo tempore vnicus earn gerebat di- gnitatem. Ad hunc P.Matthxus vifendum afpirauit, & vt in- tli Colf° greíliim faceret molliorem, Europxa munufcula tulit, è qui- cm™hnttr'- bus nihil xquè ftupuit, vt fciothericum concauum ex ebeno affabre concinnatum.Exceptus eft non congreflu & confeilu folum,fed etiam conuiuio.multa de rebus noftris; fed maxi- mè de orbis Chriftiani moribus, cum voluptate audiebat: & • cum illato fermone dixiiTct P.Matthxus,connubia inter duos dumtaxat etiam à Regibus ip/is contraíii:ad gran i dim o s, qui aderant,Magiftratus conucrfus,ita dixit: Nihil vltrà quxren- dum arbitror de co Regno,in quo ea eft nuptiarum fanditas, ex hoc vno fciri poteft,qu«im rede cxtera gubernentur. Re- miiit ille ad Noftros munus,in quo noftrum longè fuperauit, aureorumfuit amplius quadraginta, è bombicinis pannis ac pellibus pretioíis. Filio deinde Noftri munus iuurn repen- derunt, &; is arda deinde cum Noftris neceftitudine Pa-* rentem fuum Temper beneuolum odo &: amplius annos in eadem muneris maieftate conferuauit; qux res incredi- bilem noftris audoritatem peperit, &c in quolibet cafu fta- tiouis noftrx confirmauit firmitatem. Ad hanc rem per- Ggg tinet,
4i8 De Christiana Expeditions tinet, quod P.Matthams li 11011 prsedixiíle, faltem ante an- p. Matthii nos plures conie£taífe narratur. cum enim Sebaftianus illc fiapr&diãío, Frater nofter, qui hax Patris comes fpeótabat, olim in Can- tonieníibus moleftiis quereretur , nihil admodum fe frugis facere nec fperare; melius íibi videri, vti in Iaponiam, vel aliò,quò fpes vocabat, nauigarent. Cui P. Matthaeus ita te-.—o fpondit: Sile, inquit, non fatis intelligis quid dicas: ego cer- tè, íi perruptas difficultates, & principiorum impedimenta fpe&arem , alio ad denfum nemus perfringendum afpira- rem: Sc quidem de fpe quod ais, non ita deíperata eft, quin tu lis vifurus ipfe nos cum Colais confidentes, Sc id Frater noíler ille, qui hodiéque viuit, narrat, fiepe magna fua, vel cxterorum voluptate. Per eos dies Nanchino aduenit ad negotia priuata cri- minum Tribunalis AfteíTor, idem P.Matthíri familiaris, 8c qui Mathematicus haberi vellet.eius opera P.Matthçus cum eiufdem Tribunalis fummo Prxfide, quipoftea euedhis eít ad idem munus in Senatu militari, familiaritatem contraxit. idem etiam Noftris amicum fecit AíTeíforem primi Tribu- nalis , cuius eft Magiftratus toto regno nominare. (Hie • cognominabatur.) Vbi euedtus eft in fummum Pradidem-ri- tuum TribunaliSjCui Noftri fubfunt, Noftrorum in vrbe fta- tionem confirmauit,omnium maleuolorum etiam fpes euer- titj iuifit etiam,vti Noftris in numerata pecunia,8c oriza Re- gium ftipendium folueretur. nam fiepe miniftrorum culpa è commeatu multa fubducebanturjôc fçpe alieno teporetranf- mittebantur, quo fa&um cft,vt ea fumma in fingulos menfes aureis non minus fex pluris eflet, quo fubfidio Noftri tanto interuallo a ftiis difiundfci, familiam non incommode fufti- nebant. prxter hanc Regij commeatus vtilitatem, conftabat etiam omnibus, Noftros Regis voluntate in Regia commo- rari, quos videbant ex aerario publico fuftentari. Ea fama to- to regno fparfa eft, addito etiam , vt folet, fupra veritatcm officiosc fama; mentientis incremento, Pos T ft;
Apvd Sinas Líbeb. IV. 415»' Post Colaum fequitur proximus primi tribunalis Prae- \ 1 ■ 1 .1 1 * n jt * n /* 1 • • • t(is cotity&litQ íes,aquo Tribunali Magntratus omnes, vt íaepe dixi, nomi- tHr cg >„•. nancur. is iam xtace proue£tus erat eo tempore è Prouincia y Honan: qui etiam vltrò P. Matthaeum nec femcl euocauit, deletlabatur inprimis rebus iis, quas in altera vita formida- mus,aut fperamus, fed oiiicij ratio hominem à diuturniori- *bus colloquiis,&: falute procuranda diuertebat. De his qua: P. Matthams cum hoc Prcefide ratiocinabatur, poft annos aliquot capita, duo in librum inferuit, quern deinde com- mentatus eft, vnde rebus ipíis è colloquentis dignitate di- gnitas accrefcebat. cum aliis etiam duobus rituum tribuna- lis AíleíToribus euentu non abíimili neceífitudò conuenit: ex iis alter P.Matthxo narrare folebat, fe habuifle in Pro- uincia Cantonieníi fratrem , quem afíerebat fuifle Chri- ftianum, nec adduci potuiffe, vti certis diebus carne vefce- retur: hac ex caufa is Chriftianis rebus libens fauebat, fed nondum fratris exemplum fequebatur. Idem refciit fortaife Literatum quendam celebrem , nonnulla in legem Chri- ilianam , & P. Matthad Catechifmum , libro cuidam fuo inferuiífe, au&oritate fua effecit, vt expungeret , aliáque fubftituit , quibus contrarium dicebatúr. quam rem No- ftri ex eo nunquam, fed ex aliis refcire potucrunt. Alij duo Nanchinenfium Tribunalium Pradldes, quoties in Regiam veniebant, cum noftris Pechini familiariter verfabantur, & Nanchinum reueríi cum Sociis beneuolentiam familiarita- témque conferuabant. Ex his Sineníis Reipublica: lumini- bus, facilè videas, quot alij, primi ordinis viri, in àmicitiam • Noftrorum venerint. E o ipfo tempore, horaria machina aliquantum aberra- uerat, forte in Eunuchis non fatis erat ingenij,aut etiam ani- mi ad earn moderandam : ergo de voluntate Regis, illud in domum noftram ad rcparandum detulerunt. Biduo igi-^/^^^j tur triduóve,vbi hoc innotuit, magni ad nos fa&i concurfus, soem. id forte Rex refciit, &: inpofterum illam machinam eíferri . . Ggg 2 vetuit, t
4^0 De Christiana Expeditione vetuit,fed cum opus eifet, noftros in Palatium venire voluit, qua: res magnam beneuolentia: Regis erga noftros conce- pts opinionem apud omnes concitauit.Ne autem toties Eu- nuchi ab Rege Noftros admittendi peterent facultatem,fta- tijif, vti quotannis quater in earn rem, line alia facilitate, poiTent euocari,qua occafione non quater folum,fed quoties - , volunt admittuntur,Socios deducunt,qui recens aducniunt, maenalibertate.Eunuchorumenim familiaritas ac beneuo- lentia, mutuis vifttationibus & congreflibus in dies augeba- tur. Cum Noftrisetiam amicè agebantRegumpropinqui, aut Reginarum plures,qui tametfi magno apparatu in publi- cum prodeunt, ex eo tamen quòd nullam Reipublicx par- tem attingunt, cum Europxis in eodem gradu comparati, longo poft eos interuallo relinquuntur: alij quoq; complurcs militum Prxfccti, vrbisqj Primores, ita vt ex omni dignita- tum ordine nullus ordo defuifte videretur.Et quidem his ini- tiis vulgus tametii non infimum, Domus noftrx limen alpi- cerc vix audebat, donee Noftri primo nouitatis ftrepitu co- preflo, rem Chriftianam aggrefli funt, maiori libertate, turn enim conftare ccepit,nulli ne infimo cuiq; Domum noftram claudi,S£ ex iis plures Chrifto denique aggregati. Et quidem priuatim P.Matthxus notatus eft à Noftris, hoc fuum infti- tutum femper retinuilfe,vt inter tot occupationes,nunquam plebeium aliquem reiiceret, fed cum eo velut data opera diutius vrbaniiifque confabularetur.Ex hoc vno intelligi po- teft,quantum Noftri fuerint frequentati. Nullo anno P.Mat- thxus frequentius ad conuiuia vocabatur,quam ifthoc, qua: line ofteniione grauiilima negare no potuit.nemini hoc dif- plicebit, niil qui Europxa conuiuia cum Sineniibus eadem cife credideritifed fxpe di£tum eft,conuiuia hxc ad res ferias etiam trafbandas inftitui, nec in iis epulas niíi fortè leuiífimè Conuiuiom conringi, & noil niii à pranfis frequcntari, & tamen Noftri < re que t um paulatim earn conuiuiorum frequentiam temperarunt, vc 'rfJunu ''1' wonniil grauilllmis ex caufis, & perrarò euocentun Prin
Apvd Sinas Liber IV. 42.i Principia omnia hanc inferunc libercatem, maximc iisin Millionibus, in quibus cotus opera: frudus coniiftit in de- merendis iis, à quibus oportebat ica dubiam ftationem con- firmari. - • Amicitia Nojlrorum cum '•virus grauijfimis arcíijfimè, & cum fruSiu contractu, CaPVT DECIMVM QV. INT VM. eorum numero, qui magnam rei Chriftianje, pri- rir liter*™: §Pj|| uatiinq; Noftris audoritatcm conciliarunc, duo fiiere. T umochan* Alter eoríi Fttmochm vocabatur,celeberrimus eo tempore in Literatorum ordine, & Nanchineniis Prouincite in vrbe Fu- ttiiam natus: is à puero Idolorum fedam perfequebatur, 8c iamprimum literarum gradum aflecutus, librum feripferat, in quem antiquoru teftimonia coniccerat,quç de vno Numi- nc cccli ac terra: Moderatore quippiam commemorabant, 8c hec ipfa teftimonia nouis notis illuftrauit.InDodoru deindc numerum adfeitus, poft varia in Regia Pechinenfi publica muncra, demum inprouincia Vquàm oííicium gerere iuilus eft, quod Tauliappellatur, quo in munere ea integritate fe geftit, vr 11011 ab auaritia folum alienus, fed boniquoque pu- blicí,& iuftitiaj tenax Iiaberetur,maximè vbi de viduis ac te- nuibus caufa: tradarentur. Eo ipfo tempore Eunuchi ò Emuchorn Regio palatio velut Stygiae quaedam furice eruperant , ad ^ exigenda vedigalia, effodiendas auri argentic]} fodinas, auc vcrius ad plebem diuexandam comparati, prae ceteris vero feroxliabebatur ille, cui Prouincia Vquàm. obtigerat, 8c ad ferociam nobilitas 8c gratia periculofa contentione accefle- rant.& Magiftratus quidem, cui honores ac nummi com- muni bono potiores erant, Eunuchis blandiebantur, 8c ad omne malorum genus frxna laxabant: 11011 defueretamcn, qui hunc torretem iiftere,vel fuis viribus, vel libellis, quibus Ggg 3 Regem t»
1 De Christiana Expeditione Regem liberrimè obiurgabant, fidelillimè conati funt. Hos inter,ea qui dem Prouincia primas tenuiíTe vifu s eft is,de quo nunc agimus. Is enim vbi vidit, 11011 fatis virium íibi efte ad Eunuchi vim comprimendam, tribus libellis accuratiílimè fcriptis, Eunuchum accufauit. fed neque ille íibi defuit, Tmnochàn vnico libello, quo perduellionis accufatorem criminabatur, aCfrin& Regiorum mandatorum perturbatorem appellabat, effe-^ 'vincula con-cit, vti Rex Magiftratu éxutum, vinculisq, conftriótu in Re- nattir. giam euocaret, vbi Regis iuíTu vir tantus afperrimè vapula- uit,&: in arctiífimam cuftodiam retrufus ab amicorum con- fpeobu & congreftu arcebatur. H v n c Regis furorem tulit ille íãnè moderate, ea re celebritatem auxit nominííque ían<5titatem: nec dubitauit vmnncia ipfa Prouincia eo ipfo tempore propugnatorem fuum miris ^uorê°Fu- m°dis cohoneftare. Primum enim libris multis commemo- \nochàn co- rauit omnia eius in Rempublicam bene faóta; imaginem r, one fiat. qu0que ? quoad fieri poterat, genuinam exprimi ac diftrahi iuífit per Prouinciam vniuerfam, vti priuatim à fingulis pro Diuo coleretur: publica etiam templa erexêre aliquot, &t ad ftatuam in ara collocatam cereos odoréfque perpétuos in- cendebat, magno omnia applaufu ÔC beneuolentia: íigni- ficatione. Inavdierat -ipfe in ea Prouincia P.Mattlmim Nan- ciani Sc Nanchini fama efte celebremjoperam íuam in publi- ca commoda profundere, cogitarat etiam vnum c fuis difei- pulis P.Mattharo in difeiplinam tradere. quoniam autem id temporis Pechinenfís expedido vrgebatur, re infe&a difei— pulus ad magiftrum retulit,aduenam illum Literatum Pechi- num nauigafle. ergo cum in vincula traheretur, nondum de- pofito Reipublicae commodorum confilio, diícipulum ipfe ad P.Matthaeum adducebat. vix aduenerat ille, vix No- ftri ex aduenarum arce diíceíferant ,fua iam libertate dona- ti, cum difcipulus ille aduenit, confilij fui rationem expo- nit,&: P.Mattlmim folitis ritibus ac donis in Magiftrum de- iigitta
Apvd Sinas Liber I'V. 415 ligit. Ad Fumochàii igitur P. Matthseus fubitò contendit, . r . n 1-1 1 /-v intimam cií priuiquam in cuítodiam traderetur: vnam horam re re con- greífi, tanta fubitò neceflitudine coaluerunt, vt à plerifque 1 ■ , 1 rr rr tem centra- crederetur plurium annorum contubernium ínterccfliíie. i,tU Triennium tenuit haec amicitia, quamdiu in vinculis deten- tus eít, quam literis mutuífque oíficiis vtrimque fouebant. ínfciis Noftris de amicitia commentariolum P. Matthad re- cudit viri tantí procemio illuftriorem, tabulas deinde T ypo- graphicas, poftquam quot exemplaria volebat expreífa fue- runc,ad Noíhos miíitineque hunc folum,fed quotquot habe- re potuit, Noftrorum tradatus, in quibús neque fumptui parcebat, neque à Noftris immoderatè fortafle com- mendandis abftinebat. * Ipfe quoque primus Patri Mat- P. Mat th thaeo claííici Dodoris titulum, quem ad audoritatem le- gi Diuinae conciliandam repudiare fas 11011 erat, aífigna- affequitur. bat; eiufdem Catechifmum audiorem &c ílluftriorem re- cudebat, in eóque legis Chriftianaz inftitutum euehebat, tantum idolorum commenta deprimebat. Et quoniam ipfe in his anguftiis iam fidei Chriftianse prseceptis imbu- tus, Baptifmumfufciperenon poterat, domefticos omnes prxmiíit, quotquot fua libertate fruebantur:& interim quo- ridie Chrifti Seruatoris imaginem, quam à Noftris accepir, venerabatur. N e c omittendum videtur illuftre per eos dies, de Chri- lUaftre cbn ftiana lege eiufdem teftimonium. Miferat, vt didum eft, P. le.sn o ' > tefttmomum Mattlmis ad eum Catechifmi fui quaterniones reuidendos, fed eo confilio, vt eius animum potius quàm ftilum mutare intenderet:refpondit ille;placere fibi omnia,ac etiam peterc, fieri fibi facultatem eius excudendi: verum nondum P:Mat- tharus vitimam manum fibi videbatur addidiflerergo refcri- píit, foetum hunc adhuc praecocem, à lueerna maturitatem expedare.Verum ille inftitit acutè fanè,&: ad legis Chriftia- /?-c- I . ^ r * adlegisChri nx commendationem appofite, Apologum fingens in hunc ft ian& com- modum: aEgrum quendam morbus pertinax ad extrema deduxe t«r. ê
414 D£ Christiana Expeditione deduxerat:venit forte nefcio quis, qui fe cum pharmaco vi- tam dare poiTe fponderet; Agedum, aiunt amici,fac quod fa- cis,prxfens enim periculum,non promiíTa,fed faòta exigit-.ille verò:Ibo,inquit,domum,& polito fermone & characterc ele- gant! pharmacum confcribam. Nos, aiunt illi, pharmacum, non chara&erem aut fermonem tuum volumus. Hactcnus ^ t Apologus:quem ille deinde ita exponebat. dEger ille Sinenfè regnum eft, quod harum rerum ignorantia per tot fxcula perditè laborauit:tu vita: pharmacum habes,&: prxfenti peri- culo fermonis elegantiam prxponis: vide quàm id facias ad publica commoda accommodatè. Hxc ille, & plura in hanc Tumorhàn i ferè fententiam.Triennium igitur totum, vbi carceris angu- carcere di-ftias animi fui amplitudiiie laxafTet,demum innumeris libel— ' lis ad cum liberandum Rex ipfe fatigatus, priuatum in pa- triam remifit.E vinculis erepto,triduum totum Pechini lice- bat nec amplius commorari. Eo tempore tanti fuerunt gra- tulantis Regix concurfus,vt ad eum facris aquis eluendum, temporis nihil fuperfuerit.Ne tamen P. Matthxus hanc prx- dam libi elabi pateretur, conuentum erat inter vtrumque, vt alibi in xdibus fuburbanis ea res conficeretur:veriim Litera- tus quidam vinculorum libcrtatifque focius monuit, omni- no periculofum videri caufas in eos querenti Regi dare:Nan- chini Socios dcgere,à quibus elui poilet.Nec difpJicuit in fir- ma xtate & valetudine confilium.ôí tamen P. Matthxus, cui tempus in vrbe Viiitatores eripuerant, abeuntem diu profe- cutus.de fidei noftrx rebus inftruxit ac dimifit, infortunium, ujts bata/- qUOj tleiiade contigit,nihil plane metuentem.Moniti funt ta- mu.m pr&- XT r 1 1 1 ourrit. . men Nanchinenies Socij, vti ad eum (-.hriito aggregandum primo quoque tempore properarent,fed mors velociori cur- fu prçcurrit,& paucis diebus correptum xgritudine abripuit. Faxit Deus,vti de vitx prxteritx culpis indolenti,votum pro Baptifmo cenfeatur. A l t e r, vt fiipra dixi,Literatus Lingoson appellabatur:fed cum inpofterum Leonem nominabo, idco quòd poft annos aliquot,
APVD Sinas LIBER. IV. 42,k aliquot, id noracn facris vndis ablutus fortitus fuerit. Leo ctte- igitur è Prouincia Ceciliana Hanceu Metropoli natus fait: ^Zulrita- &c quo tempore noftri Pechinum appulerunt, in operum pu- tern cum blicorum tribunali graui munere fungebatur, & magna in- genij laude in paucis numerabatur. Annis iuuenilibus, iupe- riorem aufus fuerat totius regni Sineniis defcriptioncm, & 'íquindecim prouinciarum tabulas exade fanè in lucem ede- re, & arbitrabatur, iis propè finibus vniuerfum orbem con- tineri. Cum deinde in Geographicam totius terra: fuperficie à P. Matthxo editam incidiíTet,miratus eft,quàm fua exigua eílent,cum vniuerfo coparaca: & vt erat acri ingenio, ex ipía compofitieííe,fi nondum rei veritatem,veritatis tamen iimi- litudinem iam conuidus agnofcebat. Ergo ardiífimum ne~ celfitudinis vinculum cum Moftris eo fine nexuit, vti Cof- mographix praccepta, quantum per publica negotia liceret, alTcqueretur.Primum eius in hoc genere opus fuit,hanc vni- uerfx terra: faciem, quàm maximis poíTet finibus explicaré. nam earn ita excudit, vti in quadrum viri altitudinem fupe- raret. Earn. Sinenfi, vc alibi dictum eft,more eleganter com- plicant, & cum volunt explicant, valuis quibufdam ligneis aifabrè concinnatam. recudendum opus auxit P. Matthaais Leone Lite- Regnis,Iocis,notis ad margines de fole, ftellis, aliisq;in qui- bus orbis Chriíliani fides ac mores captara locorum occafío- editl, ne fcribebantur.Huic operi varia Literatoru poemata fplen- dorem addiderunt.Ha: tabula cum ab artificibus fculperen- tur,clàm iníciis noftris dúplices tabulas exararut,atq; ita bis vno tempore prodiit opus gratiífimum:quod etiam nondum fatis fuit ad emptorum vota expledaivnde alius quoq; Neo- phytus tabulis odo maioribus vniuerli amplitudinem coar- dauit. atque ita iam tertiò in hac Regia fpedari coepit. Nec alias Mathematicarum dirciplinarum partes Leo reliquit in- tadas, quin potius ftruendis machinis curiales fuos omnes occupabat:ipfe vero magnam Gnomonica: P. Clauij partem deuorauitjde Aftrolabio tradatum didicit: ac etiam ipfe vnà H h h fibi
>4 4x6 De Christiana Expeditione íibi fanè accuratum confecit, & vtramque artem in comrac- tarios retulit> eleganti ac dilucido fermone: &: in ducendis quidem lineis Mathematicis ac figuris nihil omnino noftris cedebat Europads. Aftrolabium duobus tomis ediderac, quorum exemplaria Romam ad PrçpofitumGeneralem,Pa- tremqj Clauium Magiftrum quondam fuum P. Matthaeus gencis primitias mifitiin Arithmetica Praftica Sinicc verten~ da, quam Latine P.Clauius ediderac, Magiftrum fuum (ce- liciter adiuuic, nulla quidem re omifta, quam in eo opufculo legimus. Alia opufcula complura idem Sinis legenda dcdic. Ex his mirum,quam de Noftris literarum opinionem conce- perit, quam famam in omni fermone fparferit, quam vários in Noftrorum amicitiam pellexeric. fed lion in his rebus ftc- tit P.Matthsei induftria. Hxc potius efca fuit,ad eum pifcem in fagena includendum. ergo ipíe accuratiífime fidei noftrx rebus inftructus,factum Baptifmi fontem fitiebat,fed Noftri accuratius hominem difpicientes, demum intellexcrunt, eum polygamic nexibus implicari, 8c cum pellices haberet procul in patria domo, de ea re nullus fermo, fed neque fu- Leofidem^fpicionoftris irrepferat. Ergo plus habuit lucis ad cogno- S/S* fcendam, quam animi ad amplecftendam vericatem. interim tamcn Rcligionem Chriftianam pro vera agnofcit & pi «cdi- cat, &: plerofque hortatur, vti earn ampleótantur nus quam íe inter Neophytos cenferetur: ncc pauciexeius familia Chriftianam ha&cnus fidem funt amplexati, ôc inter Neophytos ardentiores numerantur. In Patriam deinde re- uerfus eft, quòd Magiftratus magnitudine in inferiorcm ali- quantò gradum excidiílct,vits liberioris 8c intempcrantio- ris aliquando notatus, quod Magiftratuum dignitatem de- decere iudicetur. ibi literis frequcntibus Noftros conuenie- bat,P.Matthxi Catechifmum excudit fuo fumptu,8c diftra- xit inter amicos,populóque emcndum permiíitjnondum ta- men fide, qua ita promouebat, profitebatur.illum enim Do- minus extremo P.Matthçi fcctui,vt infra dicetur, reíeruau Í v ' * '■ t: - Infigni O
Apvd Sinas Liber IV. 417 Infigm de decore per eos dies not at aJimuUcro rum fè cia N 0- ftros immlnenúpericulo Capvt decimy msext vm. HHÉ A-c tantorum Magiftratuum, támque frequenti ne- eppL- im ceífitudine paulatim euulgari cocpit, veniíTe Noftros frTidoi7in. ad legé nouarn euulgandã,quç veritati íimilis vna videri vel- fe£lari- lcc,nullias feâx commixtione foedata,fed pras ceteris idolo- rum fedam infedari, non verbis folum, fed efíicacius & la- tius fcriptis cum magna veritatis fpecie voluminibus. & ta- metíi Literatorum feda nihil cum idolis commune habet, prout in antiquorum libris habetur, non pauci tame Literati fedae fux in multis deficientis pertxíi, íimulacra etiam his teporibus colere coeperant. Ex iis quidam è Régio Collegio n- Hanlin celeberrimus Literatus, in hac feda fedanda ita de- cum lirauitjVt vxore dimiífa,legis huius in cxlibatu perfedionem profiteretur,&: fecum exemplo perniciofo muitos trahebat in ruinam,alledus nimirum,vt plerique,illa feda, qux de al- tera vita fabulatur. isinquam non facilè vulgi fermonibus credens,voluit ex libris, quos P. Matthxus Sinicè loquentes prodiderat, dodrinx noftrx placita non folum legere, &: ex- cutere firmitatem (habuit enim illos libros à Palatij aduena- , rum Prxfedo) fed etiam cum P. Matthxo congredi, cuius firmiíTimas rationes fupercilio, modicóque rifu eludebat: commentarios etiam P. Matthxi ipfe adhibito alio Dodore & Magiftratu, ex Senatu militari refutationibus notauit, marginefq; oppleuit omnes: & alter quidem atramento, al- ter vero rubeo colore, ad vtriufque notarum difcrimen, fuas adnotationes diftinxerunt: ac licèt multis in locis compro- barent ea, qux de labilis xui contemptu, de voluptatum va- nitate, ac cxteris dicebantur, nihil tamen minus, quoties in fedam idolorum impingebatur, acriter fanèP. Matthxum Hhh z cxteróf
4x8 De Christiana Expeditions cxterófque Europaeos Literatos culpabant 5 quibus idmaxi- mopere dirplicebat,quòd diuinum Numen aífcreret ab ani- ma noftra quippiam eíTe diuerfum,in quo primarius blafphe- morum error verfatur, qui naturae audorem cum ipfa natu- ra confundunt. & haec ille quidem non culpauit folum, fed fcómmatis etiam excepit, Solem hunc efle hac orbis vniuer- fítate maior é:ita ille ex Collegio Régio atratus notator atra- mento pingebat: alter euocatus ad cenfuram, rubeo colore minus triftis vrbanius fcribebat,pleraque comprobabat,con- iedis etiam in audorem encomiis;íed vtamicofaceretíàtis, noftram opinionem cum íimulacrorum commentis conci- liate fruftra nitebatur.His etiam acceífit alius è íupremis Au- Ix luminibus,idem quoque literatae fedae gentilitiis fordibus fcedatusrqui cum audifletNoftros in fimulacra iniurios mul- ta dicere ac probare, elabi íibi paíTus eft minas quafdam in fupremum Numen iniurias.dixit enim, íl quidem coeli Do- minus in coelo potens eft, idola quoque noftra in terris pof- funt multa,notans fcilicet idolorum propugnatores. vindíãt1 du Vervm imminentibushisgrauibusfanèprocellis,Deus hrum}'-0' Optimus Maximus, aduersus quem non eft coniílium, vul- ãntorem. tus fui ferenitate fubnenit: fuos enim noftrófque hoftes mo- mento repreífit. idita accidit: E Régio Collegio notator ille abdicato Magiftratu crine raílt, & in íàcrificuloru ordinem fe recepit,dúmque totus in famam fertur,difcipulos confcri- bens,libros edens,literata: feda: principes confutans,íimula- crorum praecones praedicans, fubita Dei manu fiftitur: cum enim Pechino inftaret iam vicinus, vbi à multis rei nouitate permotis expedabatur,vnus è Regiis admonitoribus ac fyn- dicis iibellum fcripíit acerrimum,quo defertorem illum gra- uiter fanè accufabat , fed maximè peruerfam eius dodri- nam notans , petebat > vti ô£ libros exuri palàm, &: ipíum pledi pro meritis imperaret. Rex ita refcripíit: In Regiam vindus adducerecur,& typographicx illi omnes tabulae eri- perentur. venit igitur non timidè folum,fed &: ignominiosè: cuius en
àpvd Sinas Liber IV. 42,9 cuius fenfum augebat annoru fupra feptuaginta grauis actas, ergo in ipfis vinculis feipfum cultello iugulauit, dodrinam infamem infami morte claudens:nec enim,vt ait ille,potcrat fato nobiliore mori. Occasionem Regijrefcripti,adLiteratorumfedam tuendam, minimè neglexêre Magiftratus, fed fupremi T ri- bunalis Prsefes, alio libello Magiftratus ac Literatos accufa- uit,qui repudiato Cofutio Principe fuo ac Magiftro,alienam hxreíim, magno totius Regni maio, fcquerentur. Permiík Deus in liuius Regni bonum, vt hunc libellum ita remife- ritreícriptum,quafi Chriftianus aíiquis refponfa didaífet,ta~ metfi idolorum fedatores fparferant, Regem ad idola tran- fiife,& propria manu dodrinam quandam,vt ipíl vocant,de- fcripíiffe: quod íi falfum eft, conftat tamen eius Parentem, Reginas omnes, Eunuehos etiam, ac Regis propinquos in hanc fedam coniuraífe. refcripiit igitur in hunc modum: Si Magiftratibus placet, fimulacrorum eífe mancipia, pudere illos debere,cuminíigniaMagiftratuum induunt: abirent íi yellent in deferta, vbi Coenóbitas Idolorum cultores viuere oportebat.Hoc Regis refcripto,audacior fadus Praefes accu- fator, ftatuit vtiliflima toti regno ea de re Senatufconfulta» maxim è praeferipík ludis literariis 6 examinibus, vbi litera- rij gradus conferuntur,his enim ille prseeft, vt íi quis in feri- ptionibus fuis,de idolis quiequam, nili fortè adea confutan- da fcripfiífet, hoc ipfo excluderetur ab omni gradu litera- rum.His renouari coepit aula,& regnum vniuerfum. Idolo- rum enim propugnatores triftitiam vultu ac pudore loque- bantur.nec defuêre,qui nonferentes ignominiam, fua fponte priuati fe in fuas sedes reccperunt, quos inter numerari de- bent tres illi, qui de Noftris accufandis confpirarant. neque híc Diuina manus ftetit: nam id temporis in Regia, in qua plurimi profani Coenobitse magna nominis celebritate ver- íabantur,non plebem folum,fed 6c primores muitos, imò 6c Reginas in Palacio adhibitis internunciis, in errorem indu- Hhh 5 cebant, *
45o De Christiana Expeditione ccbant, ab Eunuchis dirioribus largitiones multas corrade- bant,templa extruebant, idoia fundebant, &í difcipulorum multitudinem poft fe trahebant. N v l L Y s hoc tempore celebrior erat fene quodam, qui Thaion vocabatur, alius vero illi fere par: vtrumque Regina quardam in Magiftros elegerant, & fumma quidem Regina ipíius Thacòn veltem quotidie venerabatur:quoniam nequc ilia egredi Palatio, neque idolorum minifter ingredi per le- ges poterat.idem etiam fperare dicebatur, fe ab ipfo Rege in Magiftrum eligendum. Vir erat non eruditus minus, quàra aftutíafy aftutus & vafer, qui vt de fectis omnibus none rat, ita íe íin- wHrum. gUjarum defeníorem pro tempore gerebatj cupiebat ille qui- dem P. Matthteum conuenire, íed volebat vt prior viíitarer, &, quod nonnulli Magiftratus faciebant, ílbi flexis genibus Ioquerctur: lixe renunciari P. Ivíattlixo iuífit, cuius noc fu.it refponfum: Nihil fe ab illo difeere velle,quòd fi à fe quiequa vellct, venire ipíene grauareturr oportet enim noftros omne cum hoc infami genere neceífitudinem vitare. Ineredibilis erat impoftoris huius fuperbia(quid enim aliud in dçmonum ludo didicifíet?)nec earn vlterius viri cordati tolerabant, fed acérrimo in eum odio concepto, ad eum perdendum anhe- labant. ergo in eum è Syndicis Regiis nefeio quis libellum fcripíit, fed huic Rex refponfum nullum dedit. creuit ex eo hominis arrogantia, vt iam ílbi perfuaderet, eífe fe Palatinas ita charum, vti hoftium fuorum maleuolentia iam fibi fupe- rior eífe videretur. i,beUu4 in- Non ita multo pòft libellus infamis in Regem,Reginas, frmis in Re- & ajlos qUOfdam incerto au&ore prodiit: eo perftringeban- gínas. Re tur,quòd Principi iam inaugurato Regnum eripere, & inal- terum Regis filium transferre ftatuifíent,quem conftat Regi eífe longè chariorem. prodiit ille velut libellus a Syndico íi- ne nomine ad Regem miífus,ê£ excuíus fuit, fparfufque tam íecretò,vt ad hanc diem nihil de auccore certi.coftiterit.Rcx cam rem indigne ferens, propè in furorem a&us eft ■ inquiri iuflit
Apvd Sinas Liber IV. 431 iulfit acerrimè, & ea res fada eft ex Regis voluncate, prxter iusíaíque exquiíítè mulci tormentis veritatem exprimere iu- bebantur;& quodlibet,vt tenue eifct indicium, nullo propè delcdu, pro re comperta vrgebatur: cum necdum prodiret audor, de Regiis Magiftratibus Rex quotidie querebatun remilfos nimis in hac re compellabat, & fanè miíera per eos dies erar huius vrbis facies. nullo enim non die permulti in vincula deducebantur innocences, neque quifquam è domo cxire audebac,neque ea de re mifcere fermonem, vbiq, enim exploratores Regia promiífa collocarant. In fulpicionem fa- di profani maximè Sacerdotes vocabantur, atque ita prxci- pui quique in vincula retruft funt. Eos inter Thacòn com- prehendi iulfus eft. quorum cum fcripta explorarentur, &L icrinia euoluerentur,certi nihil hac de re compertum eft, alia tamen immania fcelera fermitur deprehenfa. nam ex iis vnus repertus eft fupra duodecim pellices alere, infignis profeifor impuriillmi cxlibatusimulti conuidi funt, quod fecretis lar- gitionibus publica munera fuis fedatoribus impetrailent, id exturbatis dignitate Magiftratibus regno conftitit vniuerfo. Thacòn vero quibufdam Uteris, de hoc ipfo Rege indigna rba'intde- fcripíiífe compertus eftj iis in Uteris Regem incufabat mode- ftò parum,quòd idola nollet venerari:i.mò & Parentem fuam minus obiequiosc tradaret, quod crimen apud Sinas infa- faatfcHU. me efle folet in paucis. De his admonitus Rex, refcripto iuf- ftt,vti ex legum prxfcripto plederetur. Senatus autem, qui pcenas fcelerum exigit, hac facultate, malcuolentix in eum communis frxna laxauit: ergo ita vapulauit, vt in vincu- la elatus prius emiferit fpiritum , quàm vincula induerit. Poft obitum omnibus ex eo fabula fuit, quòd vanus often- tator corporis fui negledor videri vellet , & tamen inter verbera didorum immemor, contra corporis dolores , non ablimili cxteris mortalibus eiulatu, certauerat. Iuflu dein- de Magiftratuum , iulfus eft exhumari, ne quis fortaífe dolus íimulata morte irrepfiifet : vix enim credebatur, eum <
4ji De Christiana Expeditione cum prima verberatione perire potuiife.Reliqui etiam facri- ficuli cxterorum criminum pccnas, pro rei atrocitate luerút: omnes tamen Regia eiecti/ecfae fux ignominiam partim Te- cum eduxerunt, partim in vrbe reliquerunt. Alter verb fa- sacrijtcsttoru crificulorum C o r y p hxu s, Hand an n o m ine, i n Cantonienfem rekjatu7. Prouinciam ab Regia remotiílímam relegatus eft,& quòd in Xauceanis oppidis magnam íibi venerationem comparaifet, in extremos illius Prouincix fines poftea retrufus eft.Ille ve- ro, qui in Deum contumeliofus, ei folam in ccelis tribuerat poteftatem,didicic etiam experimento proprio,in terris eum Alita Magi* quoque dominari. Nam maximo quern gerebat Magiftratu, infignibus, & literário gradu in perpetuum exturbatus eft, quòd in libelli difquifitione contra Regem editi, ex eius propinquis nefcio quis incufatus fuiftet, quanquam conuin- ci nulla ratione potuiftet. Libelli autem infamis confeíllonem, tormenta lite- rato cuidam homini nefario expreflerunt, qui iarn diu,repu- diatis ftudiis, & Magiftratu, quern gefferat cum integritate, Auwinf*-variisTe criminibus laxarat,&nouis artibus opes,&quas Tuãkfr mortales ambiunt, fibi per fas nefasq; comparabat. In eum igitur atrox ftatuitur & exercetur fententia. Ad palum alii— gati corpus mille fexcentis fruftulis ita laceratur, vt tamen oilibus & capiti inclementer parceretur, vti propriis oculis foedam lacerationem confpicere fupra doloris fenfum coge- retuntum denique per otium Iaceratus ceruicibus amputatis vitã laborantem excuífit.Quod apud Sinas ignominiosú ha- betur inprimis,ex eo quòd à mebroru diuifione magnopere abhorreant. Eius caput ex aftantibus nefcio quis arripuit, & fparfis in fuga obolis Apparitores infequentes elufit. Credi- bile eft, illi prxmium à propinquis propofitum, qui caput in fepulturx focietatem cadaueri vniendum efferret, & igno- minix,qux parata erat, eriperet.nam alibi ad fpe&aculum erigendum ferebatur. • li Se d ad fimulacrorum caufam redeo. ea tot prxiudiciis damn ata / /
Apvd Sinas Liber IV. 433 damnata,tot ignominiis affeda,tot protedoribus orbata, ita elanguit, vc vmbram, legi Chriftianx, qupd fperabat,facere ™Zu'* non potuerit, fed detradis honorum frondibus, quibustot iam annis in Regia luxuriabatur,Iucem aperuerit,& crefcen- ti locum ceflferit vel inuita. Earn rem non pauci vel Neo~ phyti vel Ethmci,prarcer noftros variis in locis ab eo fadam Numme prxdicabant, cuius placita íandiífima in Regia •turn prim urn cceperant euulgari, ne nondum patiens Euan- gelij planta primis perfecutionum turbinibus tolleretur. In Xauceana Sede quid haSíeniu gejlum jit. CAPVT DECÍMVMSEPTIMVM. fpf|l Longa tandem aliquando,cum Sociis peregrinatio- £g||i-j ne, recreati, ad Auftrales Socios interuifendos oratio- nem conuertamus, ac primum Cantonieniis prouincix in Xauceana Sede ftatum intueamur. In ea Sede P. Nicolaum statu* x*u. Longobardum Siculum vnà cum Fratre noftro Francifcofeam Sedu- Martinez reliquimus: ibi folus Sacerdos annos aliquot fub- ftitit, cum ad eum nemo per id tempus poifet, aut deberet penetrare, &: tamen nouus & folus, magnam rei Chriftiana: meftèm in Ecclefix horrea congeilit: quam ad rem adiuuit non parum,earnpi rerum fama, quas in vtraque Regia geftas efle narrauimus.nam ea, vt fieri folet in rebus fecundis, om- nium Magiftratuum tribunalia noftris aperiebat, & fauorem conciliabat,in quo vno fecundum Deum Euangelij euulgan- di commoditas fecuritáfque coniiftit.atque ita fefe Neophy- tis adiunxerunt viri aliquot Príncipes,ac Matronx, quod ea invrbeadhancdiem fuerat inauditum. P. Nicolaus igitur cum aduertiífet, à Noftris tot iam annos, cum vrbanis vix quicquam efle perfedum, excurrere ftatuit ad fuburbanos, vti experiretur, an is qui non muitos fapientes, non muitos nobiles elegit, fefe tenuioribus maiore cum frudu aperiret. H Hi 1 H • I i i ea 1
/ 434 De Christiana Expeditione ca res cocpit anno ante feculurcm vitimo poft eam feftiuita- rem,quar Apoftolis orbisperagratoribus Petro ac Paulo facta eft,&: pagus primus non procul ab vrbe, Mtchia vocabatur, cx hoc etiam in adiacentes excurfum,cuius excuríionis per an- nos continenter aliquot hare fuit ferè ratio. íxeurfio in M i t t E b a t prius è Neophytis aliquem in locum, qui adiacentes puum n0nulo aduentum denunciaret, monerétque vt prxpa- >vrbitagos, l i . . 1 11 ratio do- ratis animis Concionatorem ex Occidente remotiiiimo ex-' resfi~peârarent.Primum igitur vbi aduenit,aduentus fui caufas ex- plicuit, ad menfam ante fe poíitam, vti vnum Numen coeli terrxqj moderatorem venerandum perfuaderet, extra quam Religionis veritatem falus nulla reperiebatur: turn decern Diuinx legis capita pronunciabat, & breuiífimè exponebat. His peradis,dicebat3habere íe eífigiem illius,qui hanc legem hominibus dederat primum; deinde eam imaginem in men- fa vel alio loco ad venerationem accommodo, cum cereis &: odoribus ftatuebat, hortabatúrque omnes, vti eum venera- rentur,quem hxc imago referebat, promitterent, fe idola Deorum limulacra,nõ Deos,inpoíierum repudiaturos-.quam ad rem non admodum relu£tabantur,indu£ti vel legis noftrx fanâriíltmx fama, vel infita gentis facilitate Numen quodli- bet venerandi.His ita peraâris,Chriftianx doârrinx compen- dium in quofdam diuidebatur; neque enim íatisíieri poterat omnibus. # H je c cum exponerentur ad confertam multitudinem, ignis adeò incoepit ardere vehementer, vt in ipfam vrbem eruperit, 6c quamplurimos ad amorem legis Euangelicx ac- 'jtif uschff cenderit. Primus quidem aârus folemnis Chriftianx legis in- \In™*!*1" eun<^ae , cum in Catechumenos recenfebantur : in hunc modum fiebat. Super aram collocatur legis Chriftianx compendium, qui ad eam edifeendam admiífus eft, coram ara folitis venerationis ritibus Chriftum Seruatorem ac Ma- giftrum veneratur, 6c compendium ex ara capiens, domum redit, 6c interim dum cluitur facris aquis, ad eam {âctiRcij || - . r: • partem í
Apvd Sinas Liber IV. . 435 partem admittitur, ad quam Catechumenos admitti mos câ: inde dies permultos catechiílicis pradeótionibus imbuu- tur, donee Baptifmo deputatus dies adueniat, quo ritè pcr- acto,precários globulos, imagunculas ex xrc penfiles, facrx cera: partículas, velut ípiritualis militix arma fufcipiunt:eam rem permulti fumma celebritate palàm celebrabant. nam è Baptifmo domú redeuntes tympanorum ac tubarum feito fonitu deducebantur à Ncophytis,imò Sc à propinquis Eth- nicis eo rica , quo fieri folec cum quis à Magiftratibus acce- pta nona aliqua dignitate reuerticur: &: quidem earn rem pauJatim Dominus ita promouit, vti intra primum trienium fupra trecentos Chriíto íint aggregati:qui numerus in his vel initiis, vel difficultatibus pro máximo habcri debet. De his peculiaria quxdam feligam, neque enim in hiítoriam omnia referenda. N o n filentio prattereundus, qui primus vocanti Deo conuerfie manus dedit, vir annorum feptuaeinta, alias fxpe fruílra ad c'"ufd(í,n ■ . . . . . . « í 1 Cents ad fia iaiutem inuitatusjob imperitiam legendi ac memoria: imbe- chriflia- cillitatem, quibus paulatim Ímprobo íludio tandem íupera- mm' tis, Saluator vocatus eíl, aliifque attate coníimilibus autor fuit,vt eandem Religionem profiterentur.hanc ab idolis dc- febtionem reliqui, maximè quòd Sodalitij capita fuiíTe con- itaret, indigne tulerunt. ergo magno numero Sc impetu in corum domos irruerunt,propè minaciter fcifcitati, qua: eífet hxc nouitas, qua: de iis fcrebatunab his refponsu,íe iam vnu cceli ac terrst Dominum venerari,ncc quicquam polthac ha- bere velle commercij çum infernis monftris, qua; fectatores fuos in cruciatus fempiternos pertrahunt.Iníliterunt acriter, vti meminiífent, nomina fua in Sodalitij tabulas relata, ne- que prodigerent tot obfequia Diis fuis delata: led hi cõífitê- re íibi,& per eos licere dixerunt, nomina fua Sc obfequia, li vellent, è tabularum memoria eradere: fibi iam certum eífe, vnum Deum venerari, caeterarum fectaru cultus rcpudiare. minabancur illi Deos fuos breui vindices adfuturos. Atque IU z ítayi
43 6De Christiana Expeditione ita vi&ores Neophyti monitores importunos ab fe abiega-» runt. Interrogatus eft ex íllis vnus, nunquici ex iniuriis odij remanílflet: miferationis,inquit ille, aliquid, ex eo quòd er- rare illos conftet,ac nefcire quid faciant. Mteriut a*H i conftantia ftia, fe in officio dontinuerunt: alter etiam t'nj'io. euentu prxter ordinem à Domino adiutus, iuuenem ftre- nuum idolorum veneratorem ab ca mente deduxit: neque ílle rationibus confiliífve cedebat: vrget Neophytus , vti faltem legis Chriftianse commentarium euoluat,ac poftmo- dum ftatuat de ília, prout vellet.nec renuit iuuenis: verum liumani generis hoftis eum initio ftatim terrere ftatuit,ne vl- terius rem vrgeret : ergo accepto libello manibus ita fubito contremuir,vt concuílum legere minime poílet: cafu tcrri- tus Neophyto librum reftituit,& manus tremere ceflarunttid cum vrgente Neophyto itcrum ac tertio feciíTct, coram aliis aliquot,& nominatim Parente fua,eodem fempcr euentu fa- £tum eft, vt tremerent accipientis manus,reftituentis treme- re cefíarent:vnde Parens prodígio territa, ne quid filio peius Tilim ma- accideret,Neophytum rogauit,vti filium ad Concionatorem ta Parentis magni Occidentis deduceret,cotra importunum hoftem re- frumíeZ'.medium aliquod petiturus-.tum Neophytus offerri fibi com- £ it ar. - moditatem ratus,ad Parentem etiam Chrifto adiungendam, à qua licèt multum renuente, impetrauit,vt omnia idola,etiã vnico paruo, quod ob amorem filij retinere volebat, eiiceret è domo,& Neophyto domum deferenda traderet.tum Neo- phytus propria illi manu Chriftianx legis commentarium tradit,nec vnquam in pofterum vel manus tremere,vel quic- quam aliud extra ordinem euenire íenfit. Filius igiturvna cum Parente in Catechumenos recenfiti, poftquam per otiu Chriftianx legis myfteria didicerunt, denique Chrifto funt aggregati. . J Aiterim mi- NI h i l o mihi videtur inferior diuinx eleftionis efte- r,r cor.uerfio. cbis, quem modo fubiungam. Neophytus alius amicum fuum eò iam deduxerat, vti facrx D oítrinx compendium ' acci
Apvd Sinas Liber IV. 457 acciperet, verum vbi dc tradendis idolis afium eft, adduci non potuic,vt eacam inurbane tra£faret:rediit igitur ad ami- cum, & Do&rinx facrx compendium dolenti Neophyto rc~ ftituit,&: iam redibat domum mceftus, cum in Echnicum in- cidit familiarem fuum,cui crifticie fuç partem communicans, rei totius narrauit euentum.-ille verb fecrctis iudiciis Dei per- motus,qui nouit qui Tunc eius, Do&rinx compendium legit, 8c ccelefti luce illuftratus, aífenfit extemplò, 8c nihil diífe- rens, quod bene ccepcrat, Neophytum in xdes fuas deduxit; Et videbis nunc, inquit,quàm feriò id agam, quod ftatui:ex- turbatis igitur è maieftatis folio fimulacris, pro ara fportam dedit, 8c omnia in cedes noftras amandauit, ftgnificans hxc pro fidei fux pignore prxmittere, donee con left o negotio , quodam,in quo morx erat periculum, ipfe ad cam edifcen- dam aduenire't. Aberat porro ab çdibus noftris quinque am- plius leucas. Neophytvs alius ad Patrem noftrum acceftit die quadam queftus de vxore fua etiam turn Ethnica, quòd vnu vmuerfaf*- ex idolis communi incêndio deftinatis, fubtraxiífet,à quo in partu pariendi facilitatem fperarat.Iuftit Pater fubtra&o ido- lo Choimx,Deiparx effigiem fubftitui, 8c vxorem recitarc fepties quotidie oratione Dominicana, 8c falutationem An- gelicamin memoriam fcptem eiufdem feftiuitatum. vxor tandem mariti autoritati ceilitradueniente partu, filium eni- xa eft infolita facilitate, 8c ne dubitari poflet, cuius id prxil- dio euenerat, partus ipfe in diem incidit Virgini in Templo prxfentatx facrum, quo euentu nihil dubitauit Chrifti ft- dem vniuerfa familia. amplebti,8c peculiari cultu Virginem venerari, 8c quidem is erat, vt^nus faltem iingulis fabbathis è familia veniret ad facrificium in Virginis honorem cele- brari folitum, 8c ad id cohoneftandum femper aut odores, aut cereos,aut quippiam aliud,qui venerat,afterebat. E x iis omnibus, attingo pauciflima,ne iimilitudo txdium pariat. nunc de pueris pauca. Puellulus annorum nondunfi . Iii ? fex • t J
438 De Christiana Expeditions Condon*»-fex in pucrili iurgio ab Ethnicis coxearíeis alapam acceperat. da iniu.ru. j. \ . exempla, in1S meinor eoruin qux audiuerat, cum oratio Dominica ex- fuero & poneretur, dixit: Ego vobis Dominas dimijit. ~l'~ Poft aliquot dies eum etiam iunior eiufdem fororcula fupe- rauit.nam cum íimiliter à fratre patientix fux iam immemo- re alapam accepiíTet,illa iifdem verbis plane refpondit:qua re puer miro rubore íuffufus eft,vbi vidit Te à forore iuniore íti— perari.Alia puella Agnes nomine nondum bene quinquen- nis fupra x catem Chriftianx pietatis officia coluit. Die qua- dam Ethnici explicara fupplicantium pompa , íimuíacrum quoddam deferebant, cui nomen Tncon, quod propriè tenc- brarum Principem fonat: hoc illi monftrum ad auertendam Ptuiu r«-coc^ inclementiain circumferebant, &: cum ad earn Regio- dttmpublico nem peruemfíent,iix qua pater Agnetis habitabat,ad eum ho- i loiorííem- noranc[um quòd eífet vir primarias,in eius domum idolum ratvenera- . '1 rN ... . . . s , tionem. ímmitterc procurabantrverum puellula, exteris minime ad- uertentibus, ad ianuam accurrit,atque in hunc modum pro- teftata dixiíTe fertur: Nos chriftiani fumas, tenebrarum Principe non indigcmus, vbi Deus habitat, ih malignos habitare cocli inclemcntiam efe non opor.atq; ita difceíTerut. Alias etiam cum vrgerent Ethnici parentcm,vti in fupplicationis alterius fumptum,qux idolo Vici protectori parabatur, aliquid con- ferret,ipíe primum illis Decalogi prxceptum legendum de- dit, quo id facere prohiberetur: fed nihil admittentes vim . parabant: accurrit ad tumuítum Agnes, & vociferantibus fe lI'l'imMingerens dixit; Eosquicccli Dominum adorar et,nihil in feda;. fmidacrorum eonferre pojfe. &: Veritas ex infantis ore profeóta, vim habuitad importunos idolorum procuratores compri- mendos.dixerunt enim nuiK^demum fibi conftare,id Chri- ítiana lege ilhcitum,quod puella in ea xtate, qux fraudis. ca- pax, non eft,id ita conftanter afíirmaret.Ex his fidei xtatífque prxludiis facile conftat, quàm ad fídem noítram íufeipien- dam Sinx íint comparati,cum in hoc nafeentis Ecclciiç vere his fioíbulis fructum deinde porcendant. Hoc 1
Apvd Sinas Iiber IV. 459 Hoc etiam tempore foeminarum Talus qua: pro deipera- ta habebatur,a noftris primum coepta eft aperiri, hoc vero dc illis dici poteft, etiam viros fxpe in pietate TuperaiTe. ea res conftare poterat exemplis pluribus,niíi mox llluftre teftimo- nium daturx eiTent dux tréTve matronx nobiles, de quibus mox aliaoccaiione agendum. N e c in pagis Tollira Euangelij lux difFundebatur, Ted in - vrbem etiam tot iam annos propè deTperatam, eiuTdem radij penetraruntrvbi è plebe non Tolum multi oculos aperuerunt, fed è prima nobilitatc; flue literarium gradum Tpedcs, ge- ftosqj Magiftratus,fiue opes & Tamilix dignitatem.ex omni- bus duos Tolum commemorabo, qui ie Tupra cxteros ex- culerunt. H orvm alter CÍkm vocabatur, qui poll literarium gra- è Ma- dum renunciatus erat neTciovbi Magiftratus,Tednondum eum geíTeratãs annos complures cum Noftris agebat, donee chrifimn*. anno Tupra Tecularem primo ftatuit omnibus Te remoris ex- pedirei ad Chriftianam libertatem aTpirare:eius prxTcripto mater & auia primum,deinde ille cum fratre Tuo, Tacro Tontc abluti fuerunt,mater nomen Mariç TuTcepit,auix verò Annx obtigit. nec diu diftulit filius domefticum exemplum: nam Augufto menie ineunte Chrifto nomen dedit magno pietatis TenTu,& Neophytorum gratulatione.Cum eo filius ipfius Te- rè decenis Chrifto aggregatus eibparens Georgius,filius Vi- tus eft appellatus, nec minore pietatis ardore cccpta-proTc- quebantur, exteris exemplo prxibant, &: palàm Te Chriftia- nos profitebantur; qua re mirum quantam Tandiifimx legi noftrx talis familix audoritas celebritatem dederit »neque zeitu x>. hie ftetit in nobili Neophyto pietatis exemplum. cum enim G,w®'Ne0' ^ 1 * ' 1 1 phytt cpç/t polt dies paucos demortui fratris filius in xgritudinem inci- frntrh film. diífet, tanto ftudio animi Talutem illi procurabat,vt corporis immemor elTe videreturrverum adoleTcentis parens mire fi- mulacris addida, Talubria de filij Talute coniilia ne in aures quidem admiccebat, verum à patre admonitus,vti cum ipTo iuuene _?
44o De Christiana Expeditione iuuene ageret, neque parentem curaret, nam elui facile il- ium poífe,etiam ilia nihil fentiente,dum omiffis aliis ritibus, ouxfolum neceftaria funt, exhiberentur: nec difficile fuit J. ab xgro conienfum impetrare. Patruus igitureum inftruit, P. vero Nicolaus velut viiitationis officio perfungens,adole- fcennem baptizauit, & pcrmilit clemens D o minus vti vita fpiritualis corporis imminentem interitum propulfaret. Ex ea enim ipfa hora quotidianis incrementis in vitam ac lalu- tern reuocabatur. ftupori fuit res omnibus, fed parenti maxi- mè, qua: tandem fraudem edo£ta, qua íalus rediiile crede- batur, ex admiratione legis illius, cuius vis ab animo in cor- pus redundaret, in imitationem pellecta eft, atque ita Annas ac Maria: matronis adiunéfca, Paulx in baptifmo nomen ac- cepit. Prx ceteris Anna fe Temper in ftudio pietatis euexit, domi xdiculam exftruxit,eo cofdio,vti fubinde Miífx facri- ficium impetraret,quoniam Sinenfium fceminarum captiui- tate domi retinebatur,Sc omatus xdiculç,qui ex pietate pro- dierat,ipfam quoque prodebat pietatem-.vifum eft illi parum decere, vti xdiculx vicina eflet culina: earn ergo deturbauit, Yrium mH" &: alio tranftulit. Hx tres matronx certis temporibus pias de tronaru no- ftxaivis rebus collocutiones inftituebant, quin etiam vt biltum fier- . . j • uor in fide augercnt numerum, vicmam euocabant, quam audierant in fujcepta, ■ can£jem legem tranfiiffe,neque illas deterrebat, vicinx igno- bilitas, qux apud Sinas non facile permifcetur, quin etiam rufticas ex agro fuburbano mulieres iam fidei communione pares,nihil ab ignobilitate impares efle arbitrabanturreas igi- tur in colloquium, in congreflum, in conuiuium etiam ad- mittebant, necerat qui culparet, fed potius comprobaret Chriftianx modeftix argumenta.In negotiis denique dome- fticis nihil inconfulto P. Nicolao aggrediebatur: denique huius familix exemplum in alias multas in vrbe ferpfit,& mi- rum quanta fubitò animorum commotio vrbem vniuerfam cxcitarit. % Alter, de quo dicerc ftatui, celebrior etiam fuperio- í ' * re ha
Apvd Sinas Liber IV. 441 re habebatur, cognomcnto Pheu: is & Iiteris & propinquita- Aiterius * eis fplendore prodentiaeque famapenè Xauceanus Cato ha- Magiflratu bebatur: ille in publicis negotiis omnibus primus,aut in pri- conuerfi°' mis vrbem fibi deuinxerat: fternendis vicis,extruendis pon- tibus,idolorum fanis faciendis vel reficiendisreum Dominus potenti manu fibi tandem aggregauit anno fupra fecularem tertio,quo die D. Hieronymi feftiuitatcm proponit Eccleiia. annos iam ferè vndecim cum Noftris, quorum confuetudi- ne dele&abatur, ita egerat, vt tamen nihil de fua falute co- gitaret,quibus elapfis ignis Diuini fcintillas,quae fubinde cx- pirabant/e íênfiíle narrabat, quatuor igitur annos ea delibe- rations alternatio perdurauit: prima illi defideria è congrcf- íii quodam cum P.Nicolao inciderunr r mirabatur quorfum in vicinos pagos tanto labore fuo excurreret: cui refponfum; Etiam nunc nefcis , quo confilio ípontanei exules è patria hue nos ipfos relegauerimus? aduerti ciues in dies magis ac magis veritati aures occlufiíTe: video núquis fortafíe per vi- ços ac pagos fuae falutis cupidus efle velitrhoc enim feias ve- lim,mortalium ânimos apud Deum pares eífe, nec ea diferi- rniha reperiri, quae fibi homines ipfi finxerunt. Hacc verba ITeo feriénte,cor hominis fauciarunt:& aíferebat, nunquam horum verborum memoriam feinpofterum depofiturum. Eo ipCo tempore in Pechinefem aulam illi nauigandum fuit, & quonia P.Matthaso notus erat, exceptus eft à Noftris per- humanè. Vidit ipíè, quanti à primariis Magiftratibus habe- rentur Noftri,quos à Xauceanis ciuibus propè íperni feiebat,. & opus illi fuit,vti ad Magiftratus conueniendosNoftrorum fauorem imploraret: vnde excuífit vmbras illas, quas exter- num nomen attulerat, poftquam vidit Chriftianse rei in aula Pechinenfi fplendorem, deinde in patriam redux fideliter fparfit, quae ibi collegerat, & magnam rebus noftris amftori- tatem conciliabat.P.Nicolaus reducem identidem cohorta- batur, fed contra nitentem duo maximè impedimenta mo- uebantivnum erat de Diuina prouidentia, quam videret legi In I HB! ' KkJt fuae »
441 De Christiana Expeditione fuse/i Tua erat, aut opitulari 11011 polTe aut nolle. Difficuita- tem alteram homini fuus faílus effingebat: neque enim faci- le Sinicis ritibus abiicere fe volebat, vt aduenam eligeret in Magiftrum. Hxc ille duo repugnandi capita Lucx Neophy- to cuidam amico fuo aperuit: fed ille vtrumque nodum ita diífoluit, vti tandem dederit manus. quod enim ad primum attinebat.Literatorum feitae Principem commemorabat ob- trcftatorum quoque maleuolentiam euadere minimè po- tuiíTe: meminiíTet quoque à fuis Philofophis fcribi, eum qui àDeoadres magnas eligitur, prius variis caíibus exercen- dum: de altero verò nihil eífe quo d repugnaret, neque enim Socios fólere pro fua modeftia fe pro Magiftris gere- re, aut folitos ritus admittere, fed eos vni Deo mottalium Magiftro dumtaxat exhiberi. Eum diem laetus habuit cum Neophyto Literatus, & conuiuium cum eo protra- xit in concubiam noftem, alia nulla re in colloquium ad- mifla. Die infequenti vnà cum Luca fuo, domum noitram vcnit, extremam Patrideliberationem fuam declaraturusj quae res quo diutius optata, eò alacrius audita. Imbutus eft igitur , &c fuo tempore baptizatus,Stephani nomen inuenit, è P. Nicolai voto, qui earn rem vouerat, ii fe Chrifto aggre- gaflet: huius ad Chriftum conuerfto multorum fermonibus invrbe celebrata eft ,& iam percrebuerat, nihil deea lege dubitandum, quam Xauceanus Cato tot annos excuifam admiferat: atque ita fruit us ex ea re fperatus cultores mini- mè fefellit. Incendiam E O ipfo tempore res accidit, qua Chriftianse legis fan- ititas ,& nouitiotum inter fe amoreluxit. forte àNeophy- ti domo cocperat inccndium, & is in medio nationis pra- ux viciniam habebat omnem iibi ex defertis iimulacris in- feftam, ac tametíi fubuenire facilè potuiífent, inter fe ta- men conipirantes abftinuerunt: Sinamus, aiebant, cams bos, qui Deos fuos deferuerunt, ardere: atque ita tota domus ariit, . exceptis f:
Apvd Sinas Liber IV, 44$ exceptis folis habitatoribus, in fuga falute confccutis, maxi- mè vicini Neophyti concurrerant quidem, fed ferius: ve- riim quod facere non potuerunt, abunde compenfarunt. nam iinguli qua: poterant in extruendas redes contulerunt. Hi nummos, lateres alij, quidam ligna comportabant, alij operas fuftinebant. nam ftipendium ipíi quòd eifent Neo- phyti , non admittebant, denique -multi fupelledilem com- portarunt vniueríâm, itaque iam videri poterat,quod ait ille Poeta, incendi/Te fuam domum.nam & melior & inftrudaor a/Turrexit, &quod incendium abfumpferat, charitatis flam- ma reparauit. H ac in vrbe:fed & in pagis cum numero pietatis ardor excrefcebat. cuiufdam pagi incolis, çui nomen CinCm, vi- dGr in pagx fum eft; xdem centum Neophytis, tot enim numerabantur, elucet- iam denique extruendam.adhibito igitur in confilium Patre noftro,aream capacem elegerunt,& magna celeritatex- dem ad tedum euexerunt: in ea, anno quo fuprà Aprilis vigefimo, primum facris operatus eft P. Nicolaus, eo quo maximè potuit apparatu: Sacrificium fubfecuta eft oratio de difcrimine*inter Chriftianorum aedes, & profana íimula- crorum fana: ea perorata, fefe in genua concio tota prouol- uit, Deo pradens beneficium gratulata.-nominati funt etiam quatuor xdis ac rei Chriftiana: Prasfedi. Aes campanum ad ccetus adiedum eft, & prater aquam luftralem copiofam adNeophytorum morbos, & caeteros cafus prafentiflimum fere remedium, (acros faftos adiunxit ad folemnes dies in- ternofcendos. Ha:c excurflo prater Neophytos, Ethnicos quoque attigit: è quibus baptizati plures, & in tyronum nu- merum adfcripti, omnes quotquot concurrerant permoti difceiferunt. Hoc ipfo tempore in aliam agri fuburbani partem fi- dei quoque lama penetrauit: earn detulit Neophytus qui- dam Marius nomine,qui cum ad amicos fuos eò fe contulif- fet,de rebus noftris fermonem ingeifit, & permouit muitos, I HE H I 1 Kkk z fed
444 D* Christiana Expedi ti one fed maximè fenem quendam pagi totius primarium, is prac- peditus valetudine,quod per fe non potuit,per filium ac pro- pinquum alium fecit:hos enim mifit, vt ad fe Patrem inuita- rent,& fimul ad iter iumenta, czterúmque mifit apparatum. luit eò P.Nicolaus,cum eo ipfo Mario; vix aduenerat, cum bonus fenex in varias quaeftiones erupit acutas fanè, & pro tempore accommodatas*: bis quoquc difputatu eft cum aliis folemnius. Senex tandem cum vniuerfa famiiia baptizatus eft,& Pauli nomcn accepit.His occupationibus cum detinc- retur P. Micolaus, ecce tibi alius nuncius aduenit./Eger qui- dam duabus ex hoc loco leucis baptifinu petebat: iam enim alias Patrem conuenerat.Iuit quamprimum, ne haec animula perderetur, led & reliquos ita inuenit comparatos, vt non prius inde diíceflerit,quàm triginta probè inftruófcos eluiflct, quos inter vetuía quçdam numcrata eft,cui Dominus in earn horam vifus eft vitam protraxifle, mox enim à íufcepto Ba- ptifmo ipío fenio confe&a, in alteram, vt fperari poteft, ac meliorem vitam euolauit. ■ ■■ i i i i ii ■ ■■ i .«■■■ ii i i biii «■. am lining Jfhtibus pereos amos laboribm Xauceanafedes fuerit agitata. * 'Capvt decimvmoctawm, confiiium P e r t v m erat oftium magnum &: euidens, vt ait de fede Xait- Apoftolus, fed aduerfarij quoque multi. &: quidem P. ZTtanZ' Vifitatoris confiiium erat cum Xauceo ad fedem nouam in- ftituendam P.Matthaus difcellit,Noftris alibi tutò ftabilitis, Xauceanam fedem extinguere, vel ob aêris inclementiam, vel ob continuas propè turbas, vel propter ipfam frugis fa- ciendse defperationem. Verum his rebus ita conilitutis, cum laborum fru&us affulfiífet,qui fuprà narratus eft,re denuo in dcliberationem vocata,nemini vifum eft, vel ob aeris incle- mentiam, vel ob turbas imminentes ípes tantas profundere. itaque r
àpvd Sinas Ltber IV. 44j Itaque confirmata denuo noftrorum ftatione,fada funt,quae Xaucean* fuprà commemoraui. Ex hoc porro capite colligere hcebic,^^'" quantas artes hoftis humani generis ad haec euertenda prin- cipia inuenerit,& quanta maiore potentia Dominus haec im- poftoris inuenta difcufíerit. N v l l a res alia aequè rem vniuerfam difturbabat,vti prae- lium à fandiífima lege noftra implacabile in vanos Decs in- ftitutum: quàm enim facile eft Sinis perfuadere, vti Deum coeli Dominam pro fupremo Numine venerarentur, ita dif- ficile eft ab iifdem impetrare, vti fimulacra omnia de folio Maieftatis exturbent, nullóque ea honore dignentur. non Difficult* enim ferunt fimulacra haec ne inter ipfius quidem Dei mi- au'rte"dr. rr i 1 \ í a Juu niftros poíle numerari, & eo cultu coli, quo a nobis Díui fimtilttcris» noftri folent. tametfi tot faeculis gentilitatis tencbris fuerint inuoluti,eò tamen dementia: non peruenerunt, vt in Numi- ^ nibus, criminum fuorum patrocinium, vti fabulantur Poé- immd'ffirt tae,vellent reperire-.fed de iis maximam partem vita narratur, aP"^ sin* * vera fit nec ne nihil attinet, Ethicis virtutibus mirè concate- nata,atque ita fufpicientes alioqui legis noftrae veritatem, ex aequo atque fanditatem, volebant tamen à maioribus tradi- tam Diuorum fuorum memoriam retinere. Difíicultatem an get peculiaris in hac gentilitate confuetudo; neque enim folum interdicendx funt iis,qui ad legem noftram adfpirant, publicae in fanis venerationes, quod alibi fatis eft, fed cum fingulis domibus colludadum,vti penates ac lares fuos, cum quibus natus eft quifque & educatus, & quos pro fuis tute- laribus habcnt,ex oratorio detrados ablegent, &: indignis,vt arbitrantur,modis tradent, reperti funt permulti} qui ne fu- mum quidem aut cinerem illorum ferebant,ne dicam vt ipfi domefticis ignibus damnarent, fed in flumina demergerent, numquam amplius emerfuros. haec tamen omnia non parer- ga folum Ethnicis, fed etiam ab omni humanitate aliena vi- debantur. Inter caetcras difficultates eft ilia non minima, quòd Kkk j in
446 De Christiana Expedítione in í upplicantium pompa vicinos omnes vrgeant, vc in fimu- lacra,qu« circumferunt, fumptus conferant, quam diíEcul- tatcm Neophyti ferè euicerunt, prarter correras grauem mo- leftiam paíTus eft hoc tempore P.Nicolaus. Sinae inter idola Uolum Hoa< pua numerant qnoddam, cai nomen Hoaquan impofuerunt, JfrofumSo- ideo quòd mortalium oculis praeeíTe fabulentur, atqueideo ais mole- tertium illi oculum in fronte ftatuerunt. hoc monftrum die ft.am at tu quac|am jngens turma per vrbem circumgerebat, eo con.fi- lio,vti ftipem ad extruendum illi fanum compilarent: in ar- dem noftram denique deuentum, &: ad honorandum do- nius herum, qui libentius hoc hónore caruiftet, idolum in atrium importarunt, priuiquam impcdiri poflent, tumulttt euocatus Pater acceilit,& quxliit ex iis, ecquid vellent: pu~ pugit eos acriter primum, hunc Argum fuum minime falu- tatummam cxteris in ardibus,in quas immittebatur,millc ri- tibus,cereis,odoribus, nummis etiain excipi iolebat. Verum uoniam veiierant petituri , primam hanc inurbanitatem s JlTimularunt: inde expofitis Puis poftulatis, hoc refponfum iniqudm pc- acceperunt: Placere iibi hanc indolem pietati addiclam j led ex animo condolere, eos in eligendo Numine aberrate; ie, qui vnum cccli Dominium veneraretur,a iimulactis quolibec modo colendis prohiberi. Hie erupit foluto filentio popula- ris infolentia; vrgebant enim inconditis clamoribus, vti da- ret quod petebatur. Hanc fupplicantium pompam ducebat Literatus quidam,qui fe noftrorum amicum eife volebat.-ille igitur P.Nicolaum amicè hortabatur, vti multitudini cede- ret, meminiftet, aduenam fe in aliena terra conftitutum, & quoniam is ita locutus fuerat, vt facilè poftet a multis exau- diri,contention etiam voce refpondit Noftenfe ad opera pu- blica, fternendos vicos, reficiendos pontes, femper liberali- ter,quoties fuerat rogatus,c5tuliífe: verum in idolorumgra- tiam,ne fcftucam quidem à fe fperarent,ex eo quòd id «què legi faxrepugnet, tali ratione parum aut multum dare.Sen- lit litetatulus non ex auaritiar fordibus negari: ctEpit igitur inepta c P.Nicolaus atitionem renuit.
. i àpvd Sinas Liber IV. 447 inepta diftindione litem velle componere. Age, inquit, pe- tenti populo, &£ non idolo, da quod petit: fed neque hoc ad- mifit Nofter,non ideo folum quòd illicitum arbitraretur,fed vt licitum cuipiam videri polTet, expediebat femel Noftros ab his moleftiis in perpetuum cxpcdire.Itaque poftquam va- ria dida refponsáque funt, denique vim inferre minimè aufi, cum fuo fe oculorum cxco curatore extra sedem noftram fe receperunt,& mi lie diras imprecati, fecum pudore & repul- fam extulerunt.Ex his colligas velim,quantis moleftiis Nco- phytos aificianr,ftipem alias pendere folitos,cum ab ipiis ex- tends,quos lege difcrepare conftabat,ita acriter exigerent.hç difíicultates,quas dixi,communes vbique funt,ac ferè perpe- tua : peculiares aliquas & breuiores tempore , inpofterum commemorabo. * i . I b a t P. Nicolaus in vnum è pagis ad colligendam ali- quot menfium meftem,verum zizania fuccreuiife deprehen- dit:ea inimicus homo adhibitis duobus literatulis rufticç hu- ius AcademiaeMagiftçllis fuperfeminarat: hi enim cum au- difíent,d.ifcipulos èfuisquofdam,fe inconfultis Chriftia- nam legem fufcepifle, ita excanduerunt, vt ignominiosè multa in lesem noftram fandiiíimam,eiúfque prseconcm ef- r . . „ c rt • J Tumultut rutiuerint,& furorem auxerunt, ex quo Patns aduentum au- P dierunt. His renuneiari iuífit, veniife fc comparatum, vti rationem eorum,quaj dixerat,daret,ídque palàm coram om- nibus, quibus placuerit, interefle: fed illi nihil minus quarn veritatem fedabantur. itaque ab ignominioiis nominibus inertiam fuam'incufantes, popularem tumultum ciebant, vt in foro libellum fcriberent omnes, quo externum idolorum expugnatorem apud vrbis proprium Gubernatorem accufa- rent, cuius eft próxima in fuburbanos vicos & ordinaria po- teftas.Adhunc tumultum fopiendu,vfus eft P.Nicolaus ani- mi conftantia;mifit,qui eis renunciaret,vti adderent in libel— lo,eam à P.Nicolao dodrinam euulgari, quam ille ipfe Ma- giftratus, ad quem deftinabatur, tali die, viderat, laudarat, appro ►
448 De Christiana Exp edition be approbarat; eandem quoque effe, quam reliqui Magililratus vrbani lcgerant,& au
Apvd Sinas Liber IV. 44c, pta decern accepiftet, miratus eft abfolutiilimam numeris omnibus fanctitatem, ac virtutis apicem akè fufpexit, afle- rens, eum qui hxc obiernare velit, Magiftratum gerere ne- quaquam poire.hoc refponfum palàm pro tribunah dictum, xmuli noftri non nefciebant, &c iimul fpem nocendi artéf- que deponebat.de altero Viíitatoris AftelTore nihil P. Nico- laus inaudierat,réíque illi noftras inauditas arbitrabatur, fed AfeJforis cr- iam ille in aula Pechineníi nòftros viderat,& familiariter ali- s* quoties cum P. Matthaeo congreftus erat: ille vbi Xauceum iidaenic, audiuitque P. Matthxi focium ibi degere, munus eduliorum iplendidum iibi eo ipfo tempore ab vrbis Guber- natore tranfmiftum,ad Noftros maxima cum pompa per ce- lebriores vrbis viços miferat. VifitatusàSociis multa de P. Matthxo rebúfque noftris retulit, ac plura, cum ipfe vifita- tionis officium rependeret, inter cxtera commemorauit, fe cum Sociis omnibus egifte,& duo maximè notafle: íingulos eadem interrogates eodem tenore refpondere. vnde confta- re arbitrabatur,eos vnam fequi veritatem:alterum erat,quòd nullo in congrefíu de Deo fuo meminifle omitterent, vnde ipfe iudicabat, eofdem Deo fuo plenos, in alios hanc pleni- tudinem velle refundere. His igitur Magiftratuum fauori- bus hoftes noftri, metu territi, ne nocere quidem. tentarunt. ne periculum in íèipfos deriuarent. N e c diu tamen deftiterunt, fed qui mordere non pote- rant, cceperunt oblatrare: aiebant magni Occidentis legem nitur. quatuor foliculis contineri: facilè apparere barbaram eífe, Idolorum verò ingentia volumina eloquentiflimè feripta, precandi formulas, energúmenos liberandi verba folemnia, quis non iure non fufeipiat? Hxc quoties cum Neophytis congrediebantur, ingerebant: quibus nihil aliud refponderi poterat, nifi plura eífe fandtillimx legis commentaria, fed nondum per noftrorum paucitatemac fermonis infantiam breuiífimo tempore in Sinicum fermonem traníire potuiífe. Verum hxc frigidè &: gratis dida criminabàntur. A d extre- L11 mum
4J° De Christiana Expeditions mum Neophyti opprobriis fatigati, libellum fupplicem,no- uo ritu ad P. Nicolaum detulerunt, ab eo petebant, vti le- gem, quam euulgabat, fimilibus opprobriis eximeret.Non- dum eò peruenerat ille, continuis occupationibus auocatus, vti ad fcribendum animum applicaret. veriim ne filios fuos reiecifle, & legis opprobria neglexifle videretur, ag- greflus eft opufcula quxdam Neophvtis mire accepta, qui— bus obtrectatorum ora obdurauic: adiurorem ad hxc ad- hibuerat Sinenfem Liceratum, quo ex more Noftri Magi- Tij libelii ftro vtebantur. Hxc opufcula fuerunt primumprecumli- plTrta fd'u- bellus, ad vários cafus inftru&us, oíficium eriam fúnebre ac tut Sinico fepulturx, Sinicis chara&eribus expreiTum, fed Latino fer- r»*mtiere. monc ^ quantum lingua tulir,immutato:ea res Neo- phytos, tametii nihil intelligerent, maximè recreauit: idem, etiam in Europa faditari videmus ab iis, qui Diuina officia recitant Latino fermone, tametii illius imperiti: hoc enim perfxpe faciunt non fine fenfu pietatis: addidit deinde con- fitendi de peccatis & latebras confcientix excutiendi for- mulam , ac denique Deiparx Virgiliis opera nonnulla ad- miranda, & Diuorum aliquot vitam è virtutis prxferipto tradudam, ac prima fuit Celebris ilia D. Damafceni narratio de Barlaamo ac Iofaphat. eodem etiam tempore alij è Sociis alia opera fcripferant: &c quidem vtiliilimus habebatur ille libellus,qui eo tempore à P.Ioanne Soerio Nanciani prodiit, quo inftruere intendebat eum, qui ad Chriftianam legem afpirabat: eum libellum Pater in ledulo potius quàm in mufxo fcripfit, nam lentis febribus correptus conquiefcere nefciebat, donee exilis vitx lucerna fplenderet, breui enim phthili extindus eft. Nihil de P. Matthxi Catechifmo, nihil de facris faftis dico, qui tamen eo tempore opportune pro- dierunt. his igitur ac limilibus opufculis iam Neophyti in- fultatoribus obiiftebant. N o n d v m deftitit humani generis hoftis inuidentia. Nam per eos dies mira celeritate fama totam vrbem perua- iferat. c
Apvd Sinas Liber IV. ferar, Noftros Sciauchino antiqua fede pulfos,ac omncs, qui Chriftianam legem fufccperunt, pcenas dediife. Verumhic ZZf/hytZ" rumor Neophyti cuiufdam aduentu Sciaucliino íubitò eua- nuit.Non ablimile fuit iuuenis cuiufdam inuentú,qui Sciau- ^b'"' chini Parentem habebat in publico Magiftratu. Is Xaucco traniicnSjde Noftris dixit: Hos aduenas oportet illos eile,qui ante aliquot annos Sciauchini turrim extruxerant, & in fpe- 4Uaeaium» luncis fubterraneis horrenda flagitia committebant, quos nta deinde depreheníos fuga ilbi confuluifle narrabatur. Ve- tur' rum in eadem Prouincia fub eodem ipfo Prorege, propè ill Sciauchmx vrbis confpedu, fugitiuos latitafle, cui credibile vidcri potuiíret,maximè quòd vix cuiquam ignotum eifet, Noftros ab ipfo Prorege Xauceum miifos, eius diplomats mumtos xdem extruxilfe: vnde hxc in tenebris orta lux ve- ritatis facile difcutiebat. Amplius nocuit, quod nunc fub- iungo. Hiftriones nefcio qui venerant Amacao, &: in Xau- ceanis nundinis multa pinxerunt ac finxerunt, quidquid Si- ZaZu" nx in Luiitanis horrent, certis in tabulis foedè depidum Vi_ oftenfa. febatur: & omiflis iis, quae de habitu breuiore ad rifvim com- mouendum propofuerant, dicam, quid in Chriftianx legis profelforibus culparunt. Primum homines gladio accin- dos, in Templis precatórios globulos decurrere; imita- bantur eos, qui altero poplite flexo Deum venerarentur; in aliis litigantes ac digladiantes referebantipermixtas etiam viris fceminas , quod Sinx fummopere horrent, crimina- bantur: hxc omnia vel in pidis tabulis vifebantur,vel ab hi- ftrionibus fpedanda prxbebantur. quid non ibi dixcrunt, quid omiferunt,quod in legis Chriftianx opprobrium cede- re arbitrabantur? Verum non tantum potuerunt abiediilimi homines Chriftianx legis audoritatem deprimere,quantum eo ipfo tempore Deo iniurias refarciete, Magiftratus omnes vrbani ad vnum extulerunt,& notatum eft à multis, eo ipfo vico ac locojvbi hiftriones in Chrifti lege opprobria congef- íêrant, paucis pòft diebus P .Nicolau grauiillmo Magiftratui Lll z occur *
4J2. De Christiana Expeditions occurriífe,eúmque fella geftatoria defcendentem,folitojs vr- banitatis ritus expleuiífe; alium eodem loci Patrem in me- dium vicum honoris caufa deduxiífe. Hactenvs leuiacommemorauimus,grauiuseftom- nino quo d fequitur,nec à Noftris refcitum prius, quàm Deo caufam noftram agente,res tota compreífa eífet, ne arbitra- remur fortafte aliquid ad medendum induftriam humanam, attuliflè. Xauceana fedes, vti fuprà commemoratum eft,in area vicini fani aífurrexerat : ea res dudum facriíiculos pungebat, fed Magiftratuum au&oritate dererriti,intra fto- machum iras continebant, & quidem toto eo tempore, quo noftri mitius cum idolis egerant, quàm in hac Neophyto- rum turba nunc agebatur, ferre vltrà non potuerunt idolo- rum fuorum fumum ac nidorem, quem ex vicinia ventus in fan um deferre poterat, aut fama rem minimè fecretam non patiebatur ignorari. Ergo cum aliis multis coniurati, libeí- lum in Noftros fcripferunt, eúmquc ad Progubernatorem, hominem largitionum cupidiíftmum , qui hoc negotium haud grauatè fufcepit. Yenerat forte Magiftratus quidam fanè grauis,quorum ordo à Sinis Tauli appellatur, eum certis temporibus folemne eft concionem euocare, & populum vniuerfum ad virtutem exhortari, qua còhortatione perora- ra, Progubernator ad Oratoris genua fe prouoluit; ibi dicere ccepitjexternos quofdam Sacerdotes huius fani aream vfur- pare,ccetus tumultuantis plebeculae cogere coníueuifle, pe- tere fe, vti hunc Reipublicac metum eriperet. hoc ipfo tem- pore rei totiusinfcij noftri domefticum facellum exorna- S°nlntur'ab ?anC»rati quodcucnit, ipílim Tauli in reditu Noftros inuifu- oratcre rum.iam enim fecundo P.Nicolaus illum conuenerat. Qnid Tauli. igitur eum refpondifte arbitraris? cui videri poterat in adue— narum fauorem Progubernatorem verecundia ac pudore fuíFundendum?fed haec eius funt opera,qui hominum corda moderatur. dixit igitur coram vniuerfo populo^ conftarefibi hos magni Occidentis Prxdicatores (ita enim fxpe Nloftros vcocant) >
Apvd Sinas Liber ÍV. 455 vocant) viros probos eífe, in eo fitu ex Proregis facultate x- des fuo fumptu extruxiíTe,nemini moleftos eífe,nec à Magi- ftratibus aut popularibus quicquam poftulare: quod ad cac- tus ha&enus commemoratos, nemini mirú videri dcbere, íi viri probi per tot annos amicos plures ac familiares íibi con- ciliaífent.Obmutuit adhxc Progubernator,& pudorem vul- tu prxferens, exhibico ritu fe adlatus cum reliquis Magiftra- 0raf.yT,„% tibus recepit. Occafione ex noftro negotio fumpta, Magi- li dteit ad ftratus ipfos in hunc modum exhortari ccepit: MeminiíTe M*£>fira- nos oportet, quot beneficiis è coelo donati fimus, cum prse cxceris literarum Sc honorum gradibus fruamur; haec no- bis offícia Rex tradidit, vti plebem fuo nomine guberne- mus, ne igitur rem indignam vel coeleftibus vel Regiis be- neficiis aggrediamur, ne innocentes largitionum cupiditate perfequamur,id enim certo nobis conftare debet;malè parta malè dilabi, neque nobis neque pofteris noftris profutura, Haec Sc fimilia vbi peroraífet, concionem dimiíit, qua: nihil xquè mirata eft,quàm ita luculentè aduenarum patrocinium ab eo fufceptum contra eum maximè Magiftratum, qui pri- mas in vrbana Republica gerebat. Egreífus igitur fano pa- trocinator T auli,domum venit cum vniuerfo Magiftratuum Sc penè totius populi comitatu. Eum excepturus in veftibu- lo prodiit P. Nicolaus in eo habitu, quo Literati folent. Mi- ra fuit Sc fupra ípem humanitas, quam ipfe quoque Pater admirabatur: nondum confcius eorum, qua: in fano conti- gerant. IngreíTus eft in tenuem noítram bibliothecam, Sc libram accipiens digito monílrauit, quid íibi vellet expli- cari.Refpondit P. Nicolaus, id eífe diploma, quo facultas ab eoMagiftratu fiebat librum edendi, cui ea res incumbitream enim eífe Europads confuetudinem, ne qui errores aut ine- ptiae contra bonos mores euulgentur. Ille ad accufatorcm noftrum conuerfus, is enim erat proximus, quanto ordine omnia in ea Republica geri cerram eft, quae hanc circum» ípe&ionem in edendis libris folet adhibereíE bibliotheca in L11 3 facel 4
4^4 De Christiana Expeditione facellum dedudus eft, fed nefcio cuius maleuolentia fulbdu- da clauis,ianuam aperiri non iinebat.miftt ad feneftrain,ied neque ilia recludi potuir. iam abibat ipfe Tauli, verum'veri- rlíT'tus P.Nicolaus,ne ea res emulis occafionem daretfpargcndi, lnmimr.%t. Noftros ibi nefcio quid occulcaiTe, quod oculis illius fubtra- dum vellent,inftitit,vti tantifper expcdarct: neque enim ve- lim,inquit,te abire niii fpedato facello, quod in tui gratiam exornaui: vim igitur fieri iuifit, &: feram ipfam excuti, quod ille humaniífimè adis gratiis compcnfauit: ingreífus eft igi- tur , &c vidit omnia, ac denique poft exhibitos imagini ritus, & varias quxftiones, quas breuitatis caufa omitto, difcclfir. Satis eft intelligi ea omnia eò ipcdafTe, vti cundi intellige- rent,&: Noftrorum maximè delator,quàm iuftè in fano cau- fam noftram fufcepilfet. De fubduda claue oftendit quan- tum fibi difpliceret.qui ergo earn furripuerat, ne deprelien- deretur,in hortulo noftro inter herbas abiecit,vbi deinde re- perta eft,domo digreífus,diu etiam queftus eft, mirari fe, re- periri nonnullos,qui virtutis ac legis profeftores maximc ad- uenas vexarent:&: hxc ita cõmemorabat, vt à plurimis audi- retur. digreílis iam omnibus, gratulatum amici vencrunt de tarn infigni protedore, ac narrarunt adhuc nefciis, quid in fano contigiífet. Diu deinde durauit hxc hominis amicitia, imo accufator ipfe variis officiis accufationis iniuriam refar- cire deinde conatus eft: Pechinum etiam cum fe poftea con- tuliifet, Noftros familiariter inuifit, & P. Matthxo narrauit pofteriora officiated de accuíàtione mirum vtrimque lilen- tium:neque enim reiiciendus erat, qui e^accufatore amicus fieri velle videbatur." Tcrr&Jtcct* N o n d v m humani generis hoftis artes íuas, nondum m. maleuolentiam depofuerat: fortè íiccitas erat diuturna, & terrx fruges in periculum vocahantur. Multa erat in vrbe fupplicatio,indidum ieiunium, interdidum per dies aliquot macellum,ante fingulas xdes cerei odoréfque ab idolo qpio- piam imbrem eblandiebantur. Ipfe infimus peculiiaris opppidi
àpvd Sinas Liber IV. 4^7 oppidi Gubernator vnà cum ícnioribus è populo pedibus habitúque vulgari certis in regionibus è coclo genu flexo & inclinato fapius corpore,imbrem pluuiam poftulabant. Sed incaíTum omnia, nam etiarn ipii facrificuli nihil choro per- petuo à furdis idolis audiebantur. Damnatis igitur íimula- cris vrbanis,celebre quoddam in eo cafu monftrum ex agro Confiro /> fuburbano in vrbem aduexeruntrMonftro Locu nomen erat.cu' Circumfertur íimulacrum, adoratur, donatur, fed eodem euentu obfurduerat. Vnde prouerbium plebi natum: Locu iam fenuit. In pagis etiam fuburbanis eadem pietas impia feruebar. In Neophytorum pago quodam,Ethnici vetulam conie&atricem confuluerunt,quid hoc rei eílet, quòd à nul- lofuo Numine audirentur.Illarefponditjlndignatam Quo- amuconfia nyn (Dex nomen eft) tergum fibi quotidie amburi: notabatlítur* Neophytos idola fua concremantes. Ergo hoc refponfo ve- lut oráculo, non fecus in Chriftianos inceníi funt, quàm íl propriis manibus frugcs omnes incendifTent. Ergo coniura- tum eft à muitis fore vti Patrem,íi denuo reuerteretur,è me- dio au&orem malorum publicorum tollerent, & vnà Ma- rium Neophytum, qui propè perpetuus erat Patris Nicolai « comes. Audiit hoc ab Neophytis Pater, & vnà cum Mario N'Cò!aus aduolauit, ne martyrij fpem abiiceret, aut Neophytos in pídus^ hoc tumultuantium difcrimine poíitos metu deferuiífe videretur. Venit igitur ,& inuenit quotidianis Neophy- tos difceptationibus laceílitos viciilim hoftes animosè la- ccífere. Aiebant, quas fe ab incêndio eriperc non po- teft, vnde aquas habebit ad imbrem depluendum , quas fx haberet, vfura illis videbatur ad incendium à fuo cor- pore reftinguendum ? ac íi fortaífe nobis non pluit, quid- ni vobis fubuenit, aut iis in locis, vbi Neophytos incen- diários miferae Dea: nullos eífe conftabat ? Ita Neophyti cum Ethnicis ludebant. pluit denique ad agrorum fatic- tatem,& vnà cum íiccitate reftinda eft fitis fanguinis Chri- ftiani. Coniurati filuerunt 3 imo iam mollius loquebantur . licere %
45 it us. V n c tandem tempus monet,vti alterius Regia? Nan- chineniis domicilij ftatum perluftremus. In eo noftri Sacerdotes duo reiidebant,P.Lazarus è Nanciano euocatus, &c PJoannes Roccia. P.Cataneus bene coepta fouit & auxit, amicitias Magiftratuum iniuit, Neophytos no paucos Chri- flo aggregauit,in his Pauli primiNeophytifiliumMarcinum nomine,vxorem etiam, ac familiam denique vniuerfam. In- de Amacaum valetudinis cnrandse gratia eft reuerfus. Idem vtriuíque rei ftudium, qui fucceífit Socius accuratè promo- uit: atque ita primo biennio Neophyti fupra centum excre- wfNei-*" uerant. eo ipfo tempore diem extremum obiit Paulus,Neo- fbytorum phytorum Nanchinenfium du<5tor, annos natus quatuor fu- pra feptuaginta: is magnam falutis fute fpem dedit, maximè ardore illo incredibili rei Chriftianae, quoad vixit, promo- uenda?. Solebat enim optare aliquot vita? annos, ex quo Chrifto nomen dedit, eo folum nomine, vt exemplo fuo & aufloritate nonnullos ad imitationem permoueret: nec mi- nus,quàm Xauceana? Matrona?, de quibus fuprà, domefticu facellum perelegans extruxit, ad domeftica facrificia foemi- nis celebrada:addidit etiam ad latus cubiculum,quo fe cele- braturus è Noftris Sacerdos reciperet:vix a?diculam finierat, cum Dominus ilium ad fe fenili morbo percuifum,euocaiuitt & tanmeix ?nus h t duel or diem obit extre mum.
Apvd Sinas Liber 457 &: tamen eíficcre 11011 potuit argritudo, quin primo, quod ibi cciebratum eft,íâcrificio intercílet. Eo in morbo de peccacis confiteri omnino voluit,& id non íèmel,& qui primas in Ba- ptifino tulerat, primus quoque poenitcnti^e in ca ciuitate fa- cramcnrum obiuit.Inde magna animi tranquillitate diem ex- tremum clauiit.Filius eius Martinus parete non fuit inferior: 111 eaetenim regia primus vetitos Lhriitianis legibus in fune- re procurando ritus omiiit, nihil hominum obloquia veritus, ac folum iis vfus eft, qui funt è more Chriftiano: &: quidem magno aliorum exemplo.Et reuera non pauci defuerunt ob- tre&atores,qui earn rem ex fuo quifque fenfti criminarentur; prius quàm funus efterret (nam Sina: fuo rum cadauera diu- tius aliquando domi retinent, vt íliprà fcpius didum eft) ab importunis hortatoribus,fefe heroico fane facinore liberauit. Primus enim aufus eft, publica infcriptione, fidem parentis, ac fuam profiteri: nam loco publico ftatuit fchedulam le- gendam, qua fignificabat, Parenfem fuum repudiatis idolis, Chrifti fidem amplexatum,extrema fuás voluntatis fignifica- tione vetuifte, ne ad fuum funus fimulacrorum facrificuli, vel quidquam aliud,quod earn fedam redoleret, admitteren- tur:fe igitur parentis fui fidem fedari, & extremam exequi voluntatem, Domi quoque noftrac, per eos dies optimo feni Ecclefiaftico ritu parentatum eft, qui ritus Neophytis eos primum ipedantibus,magnopere placuerunt. Rediit deinde recuperata tantiiper valetudine P.Cataneus, & infigni,quam attulerat Dei Parentis effigie, cui etiam facellum nouum* concinnauit, Neophytorum feruor accreuit ; fed eo ipio anno cadem oppreífus íegritudine, denuo Amacaum rena- uigauit. V e n 1 o nunc ad illuftris conuerfionis per eos dies in • Conuerfo hac Ecclefia nouella exemplum. Senex quidam annos na- C^"I^ tus octo fupra feptuaginta, è regione Domus noftrce habita- bat,militarem olim Pradedurammoderatus, in filium harrc- dicatem omnem tranfmiferat, is explorara Chriftianoe legis Mm m veri < >
4*8 De Christiana Expeditio ne veritate per fâmulos, facilè acquieuic; Fílius natu maximus, cum ad íimuíacra tradenda ventum eílet, vehementer rcpu— gnauit, íe iam tamil ia: caput ab ipfo parente conftitutum, fa- miliamque velle íuo modo moderari. Longum inter vt:um— que fuic certamen,ardor tandem fidei & gratia: parentis eui— cit.Ergo fumptis animis die quodam feruis duobus iam Meo- phy tis & acceríito vni e Noftris madat,ipíb filio prseíente,vti quotquot erant domi miferorum Deorum íimuíacra in pyrá apud Noftros extruendam exportarentur. Obftupuit fpeda- culo filius,& parentis audoritatem reuerítus,vim afferre non cif. auiiis,íed omnem tame furoris impetum iniuriarum mui— titudine in íeruos euomuit,qui duobus ípoliis onufti, contu— nieliis ac idolis,domum noítram cum ipfo iene peruenerunt: ibi damnatis incêndio incendiaríis, eo maiore folatio facras Baptiíini aquas admiíit, quo eas cupiditate ardentiore expe- tiueratjfilius quoque tandem remittente íe vi furoris Noftris r?*"rentier-conc^ar* voluit,fed falutewi tamen fuam non admiíit. Alius fio. per eos dies cognomento C/«,elutis f>er Baptifmum maeculis, in grauem inciderat morbum,vbi vitse fuse videret immincre perículum, per confeílionem etiam peccata poft Baptifmum commiíla expiare voluit, & Euchariftise fe Sacramento mu- nire,vxori prxeipiens, vt fepulturam ritu Chriftiano perage- ret, eífecitque ipfa vnà cum famulis vti in eandem fecum fi- dem conípirarent. Hsec omnia cum magna Neophytorum - admiratione fada funt. Matron* I n pagis etiam vicinis Chriftiani nonnulli adiundi funt, iuofcjr ^icula extruda apud primarium Neophytum,cuius sedicu- fungitur, bc curam illius vxor fola íuícepit, & earn nitidam íplendi- damque coníeruat. Eò Noftri quandoque ad Miílse íacrifi- • cium cxcolendofque Neophytos illos itabant, & tanta cura Neophyti euocabantur,vti omnes conuenirent, nec hsec fo- lum officia,verum etiam quse olim Martha Chrifto Domino cxhibcbat, eidemillacognominis, íimilia Noftris chariitatis officia exhibebat. Annno
àpvd Sfnas Liber IV. 479 Ann o inícquentc rei-magna: principiu datum eft.nam in hacdomo Paulus illc príeclariílimum huius Ecclefia: lumen C/irifto adiundus eft,de quo multa ledorem fperare iubeo, hanc enirn Deus elegit ad huius nafeentis EccleíLe orna- mentum. Natus erat in vrbe Scianhai odidui ferè à Nanchi- no intra eandem prouinciam: erat is Literatus infignis, in- genio admirabili, & innata indolis bonitate. ille in Litera- fcã* torum feda maximè deliderauerat, quod illa maximè reti- aPud S'"T j i a ■ i. . . n , tmmortali- ccr, de vita altera , &immortalis animi ftatu (neque cnim mtm am- apud Sinas vila feda immortalem animum planè negat) au- negat' dierat, ex idolorum fomniis multa de coclefti gloria ac feli- citate commenta, fed vt erat acri ingenio, nefeiebat, niíi in ipfa conquiefcere veritate. Anno igitur i 5-97.n1 Licentiato- rum examine Pechini renunciatus erat primusiqui locus ha- bet annexam Tecum maximam dignitatem; Ted tamen mi- nus fortunatus fuit in Dodoratu conTequendo,quam ille re~ ' 11 pulTam inter beneficia Dei numerabat,&: fixa: falutis cauTam aíleuerabat. cum enim vnicum filium haberet,veritus méri- to fuiflet, ne família inter iret, à quo natura Sina: abhorrent fupra modum,Ted vnà cum fide,bona illi omnia deuenerunt: pofteritas auda eft Nepotibus è filio duobus,& proximo exa- mine Dodor eft renunciatus. Anno quarto poft Licentiatus gradum adeptum in Dodorum numerum erat cooptatus, fed infortúnio máximo excidit :eo quòd pro trecentis Tcri- ptionibus vna incautè Tuperaddidiílent examinatores, quod legibus erat vetitum, atq; ita fupra modum mceftus in Can- tonienfem Prouinciam feceffit, ne reditum quidem ad Tuos ferens.ibiXaucei primum in Noftros incidit, & P.Cataneu, qui turn ibi confidebat, allocutus eft, imaginem Ghrifti Ser- uatoris falutauit:Nanchini deinde anno feculari P. Martha: u / conuenit,ac de rebus fidei noftra:,de qua iam inaudierat,cce- pit mifcere fermoncm, Ted ita per tranfennam, quòd in pa- triam properaret,vix vt aliud turn audiuifle credatur,quam Numcn id,quodnos profitemur,rcrum omnium primum efie M m m x princi t
4
Apvd Sinas Liber I V. aGi ' 4 i ' ret] ire) quo eum exeuntis anni angujtix reuocabant.P.Ioan- nes vt experiretur, ferio loqueretur necnc, dixie; opus eife, vr ochduo coto femel faltem domum veniret quotidie ad ■ hxc audienda. Verum ille,Non femel, inquit, fed fecundo: quod etiam prxftitit accuratilfimè, ac íi fortè domo ab eíicc PJoannes, Magiftrum adhibebat, aut è Fratribus vnum, aut è íludioíis noítris, à quibus res Chriltianas audiebat. Per Pauimzitc. otium igitur inltru&us, co ipfo die baptizatus eft, quo pa- criam repetiit, vnde binas ítacim literas fcripiit, quibus faci- tnr. lè oftendebat,quàm alcè Chriítianx legis myíteria imbibif- fet, Paucos poítmenfes Nánchinum rediit, denuo rccuden- dus,&: recto itinere domum noítram venit, ne qúemquam alium prior falutaífe videretur. Iraque Pater eum domi no- Itrxexcepitj & dies minimum quindecim retinuit, magno domelticorum folatio, & hofpitis fructu, quotidie MiíTx fa- crificium audiebat,& multa quxrebat, vti nihil de Chriítia- na lide ignoraret. Poenitentix quoque Sacramento frequen- tando initructus, quoties ad nos redibat, idem magno fuo folatio iterabat. maximè id fecit, cum Pechinum ad tentan- dam denuo Doctoracus aleam rediret. fed tunc veniebat cum exultatione, portans manipulos fuos, duobus enim Li- teratis & aliis aliquot amicis fuis perfuaferat iam in patria, vti Chriíliana lacra complecterentur, & iam abdicatis ido- lis,lacras orationes eo Magiítro didicerant, & non ita multo pòít Baptifmo íimul omnes eluti fuerunt. Clavdam hoc caput breuinarrationereicuiufdam, qux miraculi fpeciem videtur habuiífe. Extra primos Nan- chinenfis vrbis muros iacebat xger,fex totos annos membris 1 O J ^ AK11TII jtim- omnibus diifolutis: in earn vrbis Regionem fortè P.Ioannes tatein accc- conceííerat ad álios Neophytos viiítandos. miíit xger, quifit' ei renunciaret , velle fe fieri Chriítianum: accurrit Ixtus nuncio Noiter, Chriítianx doctrinx compendium tradidit: didicit xger,inítruótus eít, baptizatus eít per otium, & fuo tempore eo lauacro non animus folum,fed &r corpus falutem ' Mmm 3 ' inue
4 6z De Christiana Expeditione inuenic.nemo fuit ex vniuerfa ilia vrbis regione,qui non earn rem pro Diuino prodígio celebraret, fed maiore tamen aip- plaufu, quàm frudu. nam omnes illius regionis íncola; per- petuo ieiunio fefe idolis aftrinxerant, &c in ea feda tuenda hoc hominum genus pertinax habetur inprimis. P.EmanuelDia^ abAmacaenf Rectore Jèm expeditionem mittitur. Capvt vigesimvm* §§jrfpN Iaponia Inílila,quaevnàcum hacexpeditione gOLf vice Prouinciam Societatis noftrae conftituit, dicm íuurn obierat P.Petrus Gomez.Proprçpofito Prouinciali,cui fufiedus erat P.Francilcus Paíius , olim in hanc ipfam expe- ditionem mifllis ex primis, quam deinde colledo iam du- dum amore, magno Femper ftudio promouit. P. quoque Vi- íitator Amacaum miferat in eius Collegij Redorem P. Va- lentinum Carualium, & quoniam vacabat P.Emanuel Diaz emamei gxredor, & apud Sinas noftrorum paucitas in quatuor do- Xuvhtúcl micilia difperfa vix cõfiftebat,eiusq; fuperior P.Matthçus ne- . u» »fudsi- ceíTariò in aula detinebatur,Iongiífimè à reliquis domiciliis, ms' ad quae non licebat excurrere, multa neceíTariò indeciíã re- manebant. Accedebat, Nanciani periculofo morbo fenifim confiei P.Socrium,ideo miíTus eft ad vifitanda triailla domi- cilia magis ad Auftrum,fed fub ipfo P.Matthço mifíionis Su- periore, line cuius arbitratu nihil ftatueret, hac vifitatione perfundus iubebatur P.Soerium interim comitari,dum quid noui ftatuerctur.hanc eledionem P.Emanuel ita accepit,ve- lut cuifunes ceciderunt in praeclaris, magnopere enimafíi- ciebatur ad hanc expeditionem, ôc earn Amacaenfis Redor ftudiosè promouerat, nihilo minus reliqui Socij in eius ad- uentu exultarunt,& communibus literis ad Vifitatorcm feri- pferuntme qua ex caufa fibi tancus operarius tollerctur. In
.A pvd Sinas Liber IV. j.6i i % I n hisfedibus multa erant,qux liouus Viiitator non fatis tucò ftatuere poterat,niíi prius communicaífet cum P. Mat- chço coníilia,multaigitur cum P.Cataneo in deliberationem vocabat, & in fua commentaria referebat, qux deinde cum P.Matthxo conferret. Ea igitur ex caufa pofteaquam ilngu- la domicilia luftrauit,Pechinum eft euocatus, quod perutile fuit, ad res domefticas in commodiorem ordinem redigen- das.Flumine vedtus eft nullo prohibente, adhibitoin focium p. Emanuel FratrenoftroIacoboNiuanationc Sina, fed apud Iapones Pecki""m nato, qui apud Noftros in feminario artem pingendi non " mcdiocriter fuerat aifecutus,quern inde ab IaponiaP.Vifita- tor huic expeditioni deftinarat:& poftquam fe aliquot annos nobis probaifet,in Societatem eft cooptatus.Duos menfes P. Emanuel Pechini fubftitit, & conftitutis cum P. Matthxo permultis, in Auftrales Noftrorum fedes rediit. Nanchino Nancianumibat P. Cataneus eo coniilio, quo prius non fe~ mel iueratjVerum Xaucei fubftitit, vbi paulò melius habere fe fenfitJam Pechini P. Mat than focius P. Didacus Sinenfem Pechini fermonem didicerat,imò &: charadteres ipfos accurate. Ergo ab vtroque ccepta Chriftiana res promoueri, fideíque noftrx imno"e'''K capita inculcari,quibus faciles aures cundbi,animum vero ali- qui etiam prxbebant,nec ij ex infima gente,fed ferè Literati, quos inter repertus eft vnus, cognomine Cho, qui vxorem habebat fororem primarix huius Regis coniugis; quod ta- metfi non tanti eft, quanti apud Êuropxos, habet tamen etiam fimul cumopibus non exiguam dignitatem. In his Nonnutit etiamnumerandifuntfilijduo protomedici Regij,quorum "d alter iam primum inter Literatos gradú erat aifecutus.Ludi- Magifter etiam quidam Prxfidis vnius Tribunalis propin- quus,& alter eiufdem Prxildis nepos,qui prius à Patruo legis noftrx fufcipiendx facultatem impetrauit, &c videbatur prx- fentire non diuturnum fore legis recèns a fe fufceptx labo- rem , tantus erat in eo fufcipiendo ardor. Nam intra men fern recenti etiam nunc innocentia puram,vti fperare fas eft, ani- mam Í
464 Df. Christiana Expeditione mam exhalauit: magnum fuit cius deíiderium,quòd vnàcurn schilis Li- co magna: ipes inceriiil'ent. Hisadde memorabilem cuiiuf- te,Tr' cm~ dam Literati nobilis ad Chriftum conuerfionem. Filius erar Magiilratus non infirm,Sc ipfe in bello Coriano militum tur- mam duxerat, eóque munere bene gefto ab Rege fibi ac po- fteris ftipendium impetrauit, non ita facilis fuit huius vfito- riarerat enim Ethnicis erroribus perditè intricatus, praxipuè fuperftitiofis illis è ftellis & nafcentium ortu prardidionibus, verumedodus eft,in his faepe daemonum artcm ad fallendos homines immifceri,ne,fi nihil fuccederet,hi ritus omnes pro ineptiis,vt verè funt, haberentur.Tandem igitur,velut excuf- fo graui fomno, ad res Phyficas ac Metapliyiicas dedudus, oculos aperuit veritati, & accuratillimè inftrudus , quo die fandi Apoftoli Matthxi gloriam celebramus, in Chriftiano fonte renatus eft,anno fupra fascularem fecundo, Paulus di- clus eft. nos cum Li Paulum hadenus vocabimus, adicdo cognomine, ne cum altero Paulo,de quo nuper, confunda- tur.Nam vtriufque frequens erit vtcumque fermo. Vix alius fuit his initiis,qui ardentius Chriftianam pietatem fibi cole- ret , vel ftudiofius in aliis promoueret. De eo dicam pauca, nam cui non erit gratiifimum,has huius noualis primitias, dc , , . . velut praecoces frudus prelibare?Bibliothecam habcbatfanè LibnEthmci . r 1 i • i i xt cremMtur. copioiam,ad quam expurgandam,triduum totum ab eo JN o- ftrifque confiunptum; libri facris legibus vetiti, in fauillam auolarunt, & omnes propè de hac coniedandi arte praecepta tradebant,ac ferè manufcripti,& ideo cariores,aut labore aut fumptu.Partem in eius atrio,partem domi noftrae exuflimus, idque eo audore fadum eft, vt pluribus conftaret, in melius mutatae Religionis propofitum, ne importunius vt olim ab Li Paulm i Ethnicis ad antiquas nugas euocaretur: è Neophyto íubitus, ^JiJini vc Sinae folent,fadus eft diuini verbi praxo: Parentem iuam, wb) pico. vxorem,filios,magiftrum, feruos, ancillas, familiam deniique Chrifto adiunxit vniuerfam;idque intra breue tempus. IE fa- mulis repertus eft vnus,cui cum ab hero vehementius fuaade- reetur.
Apvd Sinas Liber IV. 46*- rerur, vti cxteromm exemplum fedatus, Chriftiíídem am- píederetur,defperatè pertinax iurauit, inuiitaco quodam fa- cramento,fe id nunquam pra:ftiturum,& in facramenti con- firmarionem digitum fibi vnum amputauit, & in ignem ab- iecityfcd ramen icruilem pertinaciam herilis induftria perui- cit:cum fèruo variis blanditiis agcbat, Tecum variis corporis afflidationibus & frcquenti flagellatione à Deo Terui falu- tem exorabat, ille demum vtroque vidus, vnà cum vxore conferiu pertinácia: pertxTus, tandem aliquando manus de- dit. Neque domefticis folum finibus TeTe inflammatum eius ftudium tenuit;nam ad amicos,&: alios quotquot poterat pe- netrauit,& ii quid minus faciebat,id inde fiebat, quòd nimis auderet, nec tamen omnia in nihilum recidebant, maximè quòd nemo erat, qui non mutatos in melius mores admira- retur,& breuius exemplis quàm verbis promoueretur.In ido- lorum fedis longo ftudio multa deprehenderat, qua: Noftris aperuit,& valuit ea res non parum ad errores appolltc confu- tandos. Sacerdotes noftros non folum venerabatur,ied Fra- tres etiam & alumnos,imò Sc feruos, Sc quidquid domi erat, id pro facro habere videbatur.Domi fuas priuatam aediculam elegantiífimè concinnauit,eò Noftri fubinde ad Mifla: facri- ficium inftruendámque Tamiliam ventitabant: miiit domum filium,qui confultò ediíceret eos ritus ac preces, qua: a iacri- ficij miniftris fciri oportet,& cum primum ipfe in xde noftra publica facris operanti miniftrauit, domeftica celebritas fuit. qualisapud nos eífe folet, cum aliquis primum facris ope- ratur. ' Ante admittendas in caput facri Baptifmi aquas indu- Adupcem- dum eft à Noftris,vti Neophyti adu aliquo peculiari de pec- tentU Ne°~ catis conterantur,id faciunt nixi genibus ante aram, prazeun— ^' te,fi quis nondum fatis exercitatus habetur,vno è Noftris :ex ea confuetudine natum eft, vti aliqui maximè Literati, fua iponte domi fcriptam hanc peccatorum deteftationem, ac velut fideiproteftationem,Tecum legendam adferrcnt, Sc fa- N n n nè I
4 66De Christíana Expeditions nè plerafque oportuilTet in hunc locum referre, qux fortaile non line magno pietatis fenfu,vt à nobis audiri, ita ab Euro- pads legi poíTe iudicantur: fed ad euitandam in re eadern. li- militudinem,hoc loco vnicam Li Pauli attexam,de quo nunc agebamus, è qua reliquas licebit perfacilè conie£tare. Hac formula igitur ita fc habet: Ego difcipulus LiPatãus toto animo & accu- ccntritionis yãtafnceritate fujcipere volo fandlifimam legem Chrijli , vnde mm. quantum licet animi oculos farfum ad coeli modelatorem erigo, eum quoque precor, vti aures fuas adme audiendum adiicere ne dedi- gneiur. Fateor igitur, me bac Regia Pechinenfi natum, nunquam prateritis annls quicquam de diuina lege inaudtjfe, nec in homines fan dl os ac perfeclos eius pucones incidijfe/vnde ego in omnibus vel cperibus,velfermonibus turn is nodlurnis err abam ,vt homo caem ac demens, nuper diuina mifèrationefortunatijiimeinci- di in eminentes abfolutiftma perfedlione& claros homines ropa,Matthaum Riccium,& Bidacum Pantoya, ab bis accepi ac didi- ci fanãifimam Chrijli legem , & admijfus fum ad eius imaginem Diuinam videndam atque venerandamihinc cognofcere ccepi Pattern meum ccelejlem,eiâfque legem quam ad orbisfalutem dedit.Jgnid igi- tur ande bo non ex animo ad earn legem venire, eám que Jequi &ob- feruare? Verumconfidero me ex h quo natus fum, ad hanctrium & quadraginta annorum at atem, in huius legis ignoratio- ne iacuijfc,vnde euadere non potui muitos lapfus,in varia errores incidi,quamobremfupremum Patremrogo, fua mecum pietate & dementia v deleat conâonétque male parta fraudes ac errores,impud ac fordes, temerária ver- ba,prauáque aliis nocendi dejideriafimb quodlibet aliud crimen , feu graue Jit aut leue, Jiue patratum a me confulto, aut inconfulto •, nam Jpondeo me ex bac ipfa bora inpo ratione facram aquam peccata vitaturum, méque ipfum emendatu- rum,eúmqueveneraturum,ac eius legem adhibit a vniuerjis, qua illius fandla lex & omni Jludio collato in de- cern eius pracepta obferuanda,a cuiusJludij obferuatione cupio,ne piun- dltrn quidem aut momentum ce(fare,antiquos moresprauos,& hmius fecmli
Apvd Sinas Liber IV. 467 feaili errores abiuro ,& quidquid minus conforme ejlfieri* Biuina leys inftitutis damnojdf in perpetuam, nulla, rere- uocata. hoc vnum tepie Pater & clemens rerum omnium effetfor ro- go , vtquoniam hoc funt vita melioris initia& tfrocinium audita, nec adhucfat is capio, quafunt in lege tua fubtiliora & per- feãiora, vti velis mtelleãum mihi largiri ad eas res penetrando*, ad qua* hominum vires pertingere non pojfunt, vt deinde tuofauo~ re res intellecfas , in opus redigere fine vlla intermifione'fortiter pof- fm, vti ab erroribus &fraudibus liber viuens ac moriens, breuiper- gam ad fruendum tua in ccelis pufentia: interim rogo, vt hac lege fufcepta ,facultatem mihi facias earn euulgandi, vtfaciunt ferm tut per orbem vniuerfum, & hominibus omnibus perfuadendi, vti earn ampleãantur. Magna veneratione te obtefior, vt hoc votum meum reficios, quod ex animo tibi concept is verbis ojfero , vti a DiuinA tua maieftate audiatur. Haec autem erat iubfcriptio: In Regno Tamin anno Fanlie Regis trigefimo, oih- ua Luna die fexto. N nn % DE T
4
Apvd Sinas Liber V. 469 indies ferpcre, muitos Neophytos palam,nemine prohiben- tc, idem fufcipere, sedes noftras,facrificia,condones, ac re- h'qua fandiífimx religionis Chrifti exercitia, confciis omni- bus fieri, in sedem noftram Ethnicos quoílibet, etiam Lite- ratos Magiftratúfque grauiífimos aduenire, Chrifti effigiem venerari. Haecigitur Vifitator accaeteri Socij cum aliquot annorum lapfu confirmatainaudiifent, perpenfis huius Re- gni legibus ac moribus,mutationem hanc eflc viderunt dex- tcrx Excelíi : adse ab iis non folum gratix fuerunt, quòd tandexii aliquando Sol ille Diuinus tot fxculorum tenebras diifipare coepiflet, verum etiam certatim non pauci ad earn vineam ftudiofius excolendam fefe accinxerunt. è paucis his EJ.aMcii f'~ •• ttt&tn jam* Noftrorum feaibus breui fama in quindecim prouincias Sociorum in emanauit, &: eundo vires capiens excreuit,vt folet fupra ve- /Y* • • • • f* /• jYOtttYlCldf ritatem,imò etiam Regni fines egrefla, varus vns iparht,qux emAn*uit, optata funt quidem, fed nondum ad hanc vfque diem per- feda. in Europaenim celebrabatur, Sinarum Regem fidem Chrifti amplexatum , facultatem cuilibet fadam eandem amplexandi, Euangelij quaqua versus euulgandi. Itaque varij ex aliis Ordinibus facris Hifpanica nauigatione per In- fulas Philippinas Religioíi ad auxiliarem nobifcum manum coníerendam accurrerunt, led nondum porta ita late patuc- rat, vti earn fama mentiebatur. Visitator èIaponiarerum magnitudinepermotus, - . 1 ■ • macatimnx- Amacaum renauigauit, vti e proximo hanc expeditionem ui^at ad rg componeret, deque neceflariis fublidiis ei prouideret. vifa S^nefem fia- enim res eft Iaponenfem fpem longe fuperare: nulloq; alio tempore poft Apoftolorum in orbcm vniuerfum excurllo- nem,peculiarem aliquam expeditionem rei Chriftianx caufa fufceptam,maioris fuiífe mo menti. Vix appulerat,cum ad res exponendas coram, Patrem Emanuelem vocauit , & Pa- ttern quoque Matthxum volebat,li ab Regia diuelli potuif- fet. Audito igiturVifitatoris aduentu,P. Emanuel vna cum P. Cataneo Amacaum propçrat , à quibus Yiiitator omnia, N n n 3 fum 0 9
47° De Christiana Expeditione fumma animi lartitia, fupra opinionem intellexit, ftatuíttque omnibus, quibus potuit prseíidiis, rem cantam promoutere: vno verbo conceííit,quid à Sociis petebatur, & omnia ei vi- dcbantur exigua modeitáque Sociorum poftulata. quoniam verò maxima erat operariorum penúria, difíicillimum fer- monem edifcerent,ac tandem rem ita ardua, quò aitius poí- fent, eueherent, primum omnium Patrem Emanuélem Soeij m ai- in fufcepta expeditione confirmauit, eoq; excepto alios o<íto nas defina- magnjs dotibus prxditos, qui tunc Amacai degebant, no- minauit; plures alios in aduentum Indicie nauis, quas Socios adue&ura erat, promiíit. Sed non erat hxc vna magni eius animi cura. nam ad Noftrorum fuftentationem neceíTarij fumptus erant conquirendi. quod enim ab Rege Catholico ftipendium Noftris pendi iubebatur, id faepe miniftri in alias Reipublicx neceifitates conuertebant, neque oportebat his initiis Neophytos grauari Apoftolico exemplo, quanquam in Neophytis minus erat periculiquàm in Ethnicis, à quibus dici procliue erat, Socios in Europa tenues ad Sinenfem co- piam nauigafle, & vt ftipem emungerent, varias fabellas confinxiife. Ergo computatis iingulorum domiciliorum fumptibus, reperit, in ea rerum venalium vilitate, in \idu veílituqj aureos triginta pro imgulis fufficere annuaim. Statuit prxterea, vt inpofterum Iaponeniis Procurator .qui turn Amacai coniidebat, rem Sinicam curaret, fecit etam faculcatem aliquos in Societatem noftram adolefcente Si- nas Amacai educatos admittendi; adiunxit alia permula in templorum ornatum &: domefticam fupelleèbilem, &: at fo- lita cum amicis, Magiftratibusq, munufculaaiec pauca cor— raferunt etiam P.Emanuel ac çieceri Socij eleemoiynae ncmi- ne ab Lufitanis negotiatoribus, quibus haec noftra expecitio femper cordi fuit.multa etiam difputata,quse aliquam htbe- re difficultatem videbantur,&deindeinfigniprudênciade- tnrú admi-cifa funt. Et vt liberius hxc expeditio gubernari poílic, P, díti/T"trA" Matthseo rerum Sinicarum iam perito vniuerfam tradidit \ aidmi
Apvd Sinas Liber V. 4-1 - J adminiftrationem, eumqj ab Amacaeniis Collegij Rcctoris dependentia exemit. H1 s rebus ica conftitutis,nominati Socij fefe ad expedi- tionem accingebant, fed fubitum infortunium rem omnem íi non exturbauit,faltem non mediocriter interturbauit. Per O yip rArid- cos dies Amacaeniis oneraria inlaponiam iam iámque folu- nMK " rJ~ \ . r. > • -1 ■ r ratu ,nter- turaa pyratis batauis, qui hxc maria iam aliquot annos infe- cipitur. ftabant,intercepta eft, quoniam cum vniueriis mercibus expilata eft, magnam in Amacaenli oppido rerum omnium egeftatem inuexit,ftepe alias enim dixifle me memini: 111 hac oneraria totius oppidi fpes &: opes nauigare. Nullus vrbe tota ab hoc infortúnio intadus fuit.Noftra verb Societas priuatim incredibilem iaduram fecitriam enim in onerariam illam im- poiita fiierant Iaponeniis expeditions prxfidia. Yilitator no- fterhiscaíibus aifuetusnihil animo cecidit,ac tametixnon eum operariorum numerum,aut neceflariorum fumptuu ap- paratum mifit, quern ante deftinarat, cum P. tamen Ema- nuele tres alios Sacerdotes deftinauit, quod iatis eftet ad prxfentes anguftias laxandas,familiaris rei fubíidia fubmini- ftrauit. Ex his nouis colonis P. Bartholomxus Tedefchius xotà Xaucei cum P. Nicolao Logobardo remanere iuflus eft:qui- bus deinde acceílit P.Hieronymus Rodericus Luiitanus.Na-^w. chinum autem nauigauit Socius P.Roccix futurus, P. Petrus Riberius.His deinde poftmodum acceflerunt alij duo,P. Al- phonfus Vagnonus Pedemotanus,& P.Felicianus àSilua Lu- fitanus. Redor vero P. Emanuel Nanciani eo conillio fub- ftitit,vt inter tres fedes illas fibi fu'biedas medius commora- retur.Cum his etiam venerat P.GafparFerrerius, qui Pcchi- num ad duos Socios tertius amandatus eft.P.Cataneus Ama- cai detentus eft, vt & valetudinem curaret, & Sinarum, qui eo in oppido cum Luíitanis negotiantur, animos ad Chrifti Religionem inclinaret: id vt melius fieret, eum habitum re- f ^l""_ tinuit,quo Noftri in Regni penetralibus vtuntur. In hoc So- ttigalium e~ ciorum ingreifu non defucre quidem in Teloniis impedi- l^f^ntur. menta,
472- De Christiana Expeditione menta, fed ea folum de farcinis, quas aduehebant, quairum vedigalia Eunuchi íolito feuerius exigebant:verum Fratirum noftrorum induftria res ita compofitae funt, vt optari in lEu- ropa melius multis in locis vix poíTet. Prae ceteris vexatus cít P. Gafpar Ferrcrius, dum Pechinum nauigaret ab Eunu- clio nauigij Prasfedo, qui farcinas noftras in ripam per vim, medio in itinere eiiciebat,nifi paucis aureis,quos ipfe hac in- iuria emungere parabat,placatus fuilTet. In Regiam denique peruenitjfed ecce in portu naufragium: fubuerfa nauis farci- NaufragiZ nas omnes noftras in flumen excuílit, quarurn pleraeque pe- 'chiZíf/ó- ricrunt, & iadurafupra dueentos áureos fuit, quas in his an- farcinarum guftiis rem quoque domeftica ftrictius coardauit. Inter cas- Mãum. tem perjjjt inHgne ex inaurato ftriatóque ligno imaginis or- namentum,& alij facri apparatus.Hanc fortunam inuexit ín- gens aquarum eluuio, ex increfcentibus imbribus eo anno praster ordinem, quae ipfi quoque Regias permagnum attulic detrimentummam plurimas asdes Tecum abduxit flumen ex- tra fuos fines vagum, quibus reficiendis Rex fane liberaliter aureorum centum millia in egenos diftribui è Tuo aerario iuftlt.Iam exfeenderat P. Gaipar, &: folus cum farcinis ac fa- mulis remanferat è Fratribus noftris Sebaftianus,hi noni ulla tamen ex aquis eripuerunt,& plura feruaifent, nifi nauta ipfi ferociores fluminealia multa furto fubduda demerfiíTent. Ereptum eft tamen magno Dei beneficio facrum Bibliorum volumen odo tomis à Plantino typis excufum, & eleganter concinnatum:id Catdinalis fándi Seuerini Sociis in expedi- tione Sinenfi occupatis dono miferat. Area cum aliis quibuf- dam feruabatur, quae diu in flumine natauit, & nautarum quorundam cupiditas fecit,vt enataret: veriim vbi aperta li- ucrum Bi- ^ros prodidit,quos minimè legebant,eos haud grauatè Fratri iiiorum -jo- noftro reftituerunt,exigua largitione follicitati: & Dei quo- flagi""ere- ftuc beneficio ita enatauit, vt vix facrum volumen aqua teti- ptutn coho- gerit. Exceptu eft à Noftris acNeophytis magna pompa ipfo "tíuír ^irSinis in coelos aííumptae,fub Miílarum folemnia. Qui emim o
Apvd Sinas Liber V. 473 cniffl iílud geftabat, ab Acolytho incenfebatur, & deinde in meníam impoiitum genibus flexis iinguli funt dcofculati, gratiaeque Deo redditae, quod illud mille periculis per tot maria è recenti naufrágio eripuiíTet. plures quoque ad id vi- dendum domum no ft ram adueniunt, & typorum maiefta- tem admiratijdiccre folent; iniignem fine dubio eo volumi- ne dodrinam contineri, quam homines tanto ftudio con- cinnarunt.Neophytis au&oribus Noftri fua furto fublata rc- cuperare tentarunt, & amicus ille no Iter Fumochan,qui in vinculis adhuc detinebatur , cam rem in fe fufcepit, cuius audoritate Nauarchus ac nauta: caeteri comprehend funt. & quoniam amici Magiitratus latrunculos vrgebant acrius, Noftri commiferatione permoti,ab vlteriori inquifitionc de- iliterunt,& amicus hac moderatione legis etiam Chriftianae pietatem praedicabat. Scrinium tamenquoddam cum facris reliquiis reftitutum,& alia nonnulla minoris momenti, qua: conatum non planè irritum reddiderunt. ' ' ' \ . ^ Quanta legi Qorifiiamdignitas e T. hoc tempore excujis accejfèrit. • • Capvt secvndvm. jjjfê® Iterarvm in hoc regno ftudia cum ita floreant, sir, a in hSe- fglljg vti libro primo comemoratum eít,pauci apud eos om- oc~ nino reperiuntur,qui non ea ftudia plus minus deguflarint, cufantur. imò,quod huic Regno peculiare eft,fatis coftat fedias omnes fcriptis potius voluminibus, quàm habitis ad populum fer- monibus fuifle euulgatas; cum enim ipii a coetibus cogendis abhorreant,ad hoc fignificandse rei nouae refugium recurre- • runt.ea res Noltris nihil nocuit.nam apud gente libris legen- dis addidiffimam, nefcio an emcacius lefta per otium per- fuadeantur, quàmíiàNoftris minus femper facundas in fer- mone peregrino ad populum è loco fuperiore exponerentur, .O o o quod
474 Christiana Expeditione quodnon ita intelligas vclim, quail dicbus feftiuis adNeo- phytos lermoncs omictantur, fed de Ethnicis loquor, qui li- bris fcriptis alliciuntur, be priuatis deinde colloquiis perpo- liuntur. E vulgari igitur librorum legendorum ftudio cue- nit , vti nullo ncgotio rei Chriftianx capita memorix com- mendent,domi fux libros pios legant, propinquis amiciiquc communicent, qux res à Noftris animaduerfa, omnes om- nino ad literarum ftudium inflammauit. ac tametfi longa fit ac molefta commentatio, tamen afliduitate be ingenio, Di- uina benignitate adiutis, labores ac moleftix omnes vtiliter collocari videbantur, maximè quòd alias fit res admirabilis, be orbi reliquo planè inuíitata, quòd liber quilibet editus non folum per quindecim vaftiflimas huius regni Prouin- cias cum fructu percurrat, fed ab Iaponeniibus etiain atque Corianis, imò be Caucincinenfibus, Leuchicis etiam be aliis Regnis intelligatur, non fecus atque ab Sinis,tametll iint in- ter fc fermone toto coelo diuerli, quod ideo fit, quia chara- cleres hieroglyphici finguli res fingulas defignant. be fi in hunc modum totus orbis confpiraifet, poteramus fcriptis charaderibus animi noftri fenfus iis aperire, quibufcum lo- qui fermonis varietate prohibemur. Hoc literarum Sinenfium ftudium, primus omnium tempore P. Matthxus inchoarat, qui poftea in iis, qux ipfe didicerat, confirmatus eft, cum Literatorum admiraticone, qui nondum externum legerant,a quo quippiam diicere:po- tuiftent. Hoc igitur capite ea res confultò tradatur, ne po- fteri nefciant, quantum in haevna re fubfidij pofitum eife iudicetur, be qui hxc legerint Europxi, non male in hác: in- geniorum fertilitate fua ftudia collocata arbitrentur. Cooepit ubri k p.' igitur P. Matthxus, vt íuprà didum eft, à Cofmographiicis MattbAoSt- & Aftrologicis prxceptionibus. be quanquam nihil adimo- mceccnfcrt j , 'v.1 1 pti, dum r an jit tuier it, quod non e triuio Literati in Europa i no- runt, apud cos tamen, qui acceptos à maioribus errores rnon ferendos tuebantur, vifa res eft ilipra fidem admirabilis. i ita- '7 ; *♦ ç que I
Apvd Sinas Liber V. 475 que ingenue fatebantur pernuilei, quos rerum mcliorum ignorado fecerat hadenus pertinaces , ac fuperbos , apertos fibi in rebusgrauiííimis oculos, quos ad cam diemclaufos, intolerabili cxcitatc nefciffenr. inde (omiifis dc quatuor de- mentis, deque amicitia commenrariolis, de quibus fuprà) de variis rebus Ethicis, deque prauarum animi affedionum modcratione, tradatus breuiflimos quinque fupra viginti compofuit, quos fentcntias Sinx appellarunt. hoc opufcu- lum ab amicis ledum, priufquam lucem videret, ita proba- tum eft, vt incredibile illis vidcretur, apud externas natio- nes, quas ad earn diem barbaras omnes arbitrati fucrant, ira recôndita aptáque inueniri potuilfe, certatim omnes ea exferibebant, ipfe vero Fumochan, de quo ixpe fupra, cum exemplar vnum accepiilet, tvpis mandauit, accepto in ope- ris laudem eleganti prooemio,quo confert hoc opus cum alio fimili ab idolorum fedariis olim edito, cui nomen à duobus fupra quadraginta paragraphis impoiitum eft: neque confert folum, fed ita prxfert, vt Literatos omnes inuitet adidle- gedum,& vanitatem virtutis fuperftitiofis coloribus adum- bratx cum veritate illius, quae è Chriftianis fontibus hau- fta eft,fuo iudicio conferant, calculo que confirment, vi- deántque vtrum opufculum priuatis commodis accom- modatius , & publicae rei vniueríim vtilius eife iudicetur. Huic procemio aliud addidit Paulus nofter, & opufculi fi- nem epilogo claufit, vnde magna huic operi audoritas ab vtroque accreuit ; legi verò Chriftianae tanta, quan- tam fperare par erat à viris'tantis, & priuatim a Paulo no- ftro , qui fuse laudanda illius acceperat inftituta , & fe- ipfum ea non folum probarc, fed etiam amplexatum pro- fiteretur. E o ipfo tempore incommodo cuidam occurfum eft 1 n - mm a?, non mediocri. Prima compendij dodrinx Chriftianx fcri- Matthw ptio à Noftris adhuc impcritioribus prodierat interpretum fi- dc concinnata: ea res Noftris exquooculos apcrire cccpe- O o o x runt.
476 De Christiana Expeditione runt,fatis trunca vifa eft, itaquc P. Matthxus accurate ojpu- fculum reuidit,auxit,&: damnatis cxteris,hoc vnum euullga- uit. Dodrinx Chriftianx amplior tradatio fcripta quiidem erat,fed nondum excufa,quam P.Matthxus ita coneinnarat, vt Ethnicis potiilimum earn accommodaret. Neophyti enim catechifticis prxledionibus quamdiu funt Catechumeni, & frequentiotibus cohortationibus, poftquam Chrifto ag- gregati funt,fatis inftrui polle videbantur. Itaque argumen- tis è lumine natura nobis indito erutis, tota res magis quam facrarum literarum audoritate nitebatur.his enim iter com- planabatur iis myfteriis,qux à fide pendent, ac fcientia diui- nitus rcuelata. Non deerant etiam ex ipils Sinarum volumi- nibus antiquis, qux ad rem noftram facere videbantur tefti- monia, quibus opus vniuerfum non ornabatur folum, fed etiam apud crédulos rerum fuarum ledores confirmabatur. v in hoc etiam volumine fedx apud Sinas euulgatx omnes confutabantur,ea excepta,qux ab legenaturx orta, Confu- tio Principe maximè declarata eft , cáque Literatorum feda nuncupatur.hanc enim,vt apud antiquos iacet, vix in paucis merito reprehendas,ita in errorem vix incidit homo parciffi- mus eadiccndi, qux non fatis fcire fe arbitrabatur. hancigi- tur fedam Noftri ad fuás partes trahunt, folum ea dicunt addenda,qux poft ipfum Confutium contigerunt,ipfe quip— pc annis fupra quingentos Chrifti Seruatorjs in terras ad- uentum prxceíferat. vnde aptè vidctur mihi Dodor Paulus in omni confelfu refpondere: quoties enim interrogatur, in quo potiilimum. lex Chriftiana fita fit, quatuor fyllabis aut didionibus rem totam aptè definit: Ciuef opu gin id eft, Idol* refecat,Literatorum legem jupplet. In hoc igitur tradatu hxcc fc- fiZquli»" rè continentur. Primum probatur vnum efle principitum ac •volumine p. Numen,a quo omnia orta funt atque gubcrnantur: honminis Hnlmn. 0' animum eife immortalem: prauis adionibus pccnam, j prx- mium bonis parari:& hoc in altera vita maximè: animoorum Pythagoricatranfmigratio Sinis familiaris confutatur:aad ex- trerrmum
Apvd Sinas Liber V. 477 trcmum cie Deo etiam homine perutilis ingeritar tradatio: inuirantur poftremò Sinxomncs ad earn legemrque hie pcr- tfringitur potiiis, quàm exponitur, ab Noftris expetendam. Hoc opus maximè necelfariu erat ad res noftras breui tem- pore in Regnum vniuerfum immittendas; & quoniam obi- ter etiam tangebantur multa,quae fxpc à Noftris quxri fole- bant; ingeíláque velut pro condimento curiofa nonnulla ad alliciendum ledorem, legi fere folebat non fine voluptate: hacetiam ratione fatisfiebat affiduae poftulationi eorum, qui de lege noftra quippiam audiebant:nam folebant librum ali- quem peterc,in quo hax ipfa otiofius legerentur: cum occu- patis etiam Magiftratibus breuiores collocutiones hoc libel— lo fupplebantur, quibus Temper plus otij erat ad legendum, quàm ad colloquendum, ex infita maximè legendi propen- iione. r, E a res idolorum fedtatores, quibus in re vaniflima propu- gnanda arma deíltnt,grauiter pupugit,à Literatis quoque m- lorum feci a* hil periculi nobis imminere poffe vidimus , quos pudebat propriam profeffionem refutare. Itaque inuentum fuit pla- ne Diuinum, vt haberet etiam fuos fides noftra propugna- tores,aduertiíTe Noftros initio Literatorum placita nihil ad- modum cum Chriftianorum lege pugnare: ne fi omnes om- nino fedas confutaremus, audoritate obruti ac multitu- dinc, filentio perpetuo damnaremnr. Hxc igitur tradatio iamquartum, etiam ipforum Ethnicõrú opera,variis in pro- uinciis lucem afpexit. Fumochàn ille Literatus fuis fumpti- bus excudi exemplaria multa voluit,quae deinde Noftris tra- didit,vtea gratis,cui maximè vellent,donarent:eam vero nú- morum fummam, quam ad cam rem contulit, fcripfit No- ftris debere fe reftitutionis nomine, quod olim ncfcio quid a quodam acccpiíTet eo nomine, vti aliquod ei obfequiu prx- ft-aret, videri autem fibi nullum aliud opus vtilius faccre fe poífe, quàm fi legis fandiifimae tradationem in quampluri- 1110s euulgaret: hxc fecerat etiam tunc Ethnicus , quid eum O o o 5 fadu >
478 De Christiana Expeditione facturam arbitraris,!! vita ci annos aliquot in Chriftianá Re- ligione conceffiffet? p. Matt bit A l i v d P.Matthad opus,quod Paradoxa nuncupauit, no Qpt-CS ífUod , 11*1 (A \ f **1 \ 1 {■aradoxa pauciotes habuit obtrcctatores, quam luperius; ídeo quod nuncupauit. multa contineat, qua: Sinis noua & hactcnus inaudita,mo- ram prxcepta;ha:c ferè ílint: Mortis commcntationem con- tinuam ad vitam rectè inflituendam prodeííe quampluri- mum:Vitam hanc continuam elfe mortem: In ea prxmiura operibus noftris, ac poenam debitam non omnino perrolui, fed in aliam reíeruari: Difficile eííe, fed vtilc iilcntium,lo- quendíque parcitatem:Cuique opus eííe acliones fuás excu- tere, leque ipfum de male adis plcdere. ha:c & íimilia plura variis rationibus, fententiis,apophthegmatibus, íimilibus, & exemplis confírmata; ciratis ad earn rem Philoíophis ac fan- dis Patribus, &: iplis facrarum Scripturarum libris mire pla- cuerunt: &: audoritatem luxic libro conciliauit,lingula para- doxa íingulis collocutionibus induda cum grauiffimís Ma- giftratibus,c.um quibus olim P.Matthçus de his ipíis materiis copiosè tradarat. Porro 11 quot in huius operis laudê prooe- mia edita íunt à celeberrimis viris,in vnum opus compilare- tur,longior elfct proccmiorum ledio ipílus commentary, de quo agitur, ledionc. in his proccmiis non vtiíitas fbíurn hu- ius lectionis commendatur, fed Europxa ingenia, librorum multitudo,Iex Chriftiana,fummis laudibus extolluntur.No- tfcri vt illud euulgarent,quamplurima exemplaria hinc ilide lubmittebant, & hoc rnaximè modo munufculorum obfc- quia folitis temporibus obire confueta explemus:amici quo- que noftri typographos domum noftram mittebat,vti exem- plaria íibi excuderent in familiares quoque fuos euulgandaj primam huius operis editionem ita primus annus cxhauíit,vt anno proximè infequenti bis recufus fuerit ; in Regia Nan- chineníi femel, ac iterum in Nanciana Prouincix Chianli- neníls Metropoli. Hvivs operisledioncvnusègrauiffimisMagiílratibus in
Apvd Sinas Liber V. 4-70 I in Ri Regia Pechinenfi,qui Tauli nuncupabatur, mirifiçè captus efttdbdomum is lua íponte venit, mirantibus noftris rem in eo viro ro infolicaw; nemo enim ad earn diem erat tarn propè cam prococúlque nobis,vt ait ille dc Nonio. poftquam P.Matthxus cumin eo confedit,ita exoríus eft:Tune es huius voluminis au- dorDr?&: volumen protulit. modcítè annuit P. Matthaus,fe in eo c< concinnando pro modulo adlaboraile. Turn ille:Operis huiuiius fcriptoremqnquit, oportet virum eiTe plane fandum: ego v vero nec loleo, nec vnquam volui,viris fandis obtreda- re: e ergo condçnes milii velim luperiorcs inimicitias, quas futuara pofthadfamiiiaricate compenfabo.inde ad alia digrcf- fumi ell Hao^ille. Alij vero non pauci fape dicebant, nihil à ílrmili externorum genere libi timendum: qui enim hac ftudiia fedantur, fteri non poiTe, vti mali quippiam publics rei nnoliantur. • • i Paulus in Fhilofôphico,éMartinus in Dociorum grades ajfequuntur. t * * / Capvt tertivm. N n o fupra farcularem quarto, in Regiam Pechinen- èHifeí icm venit Paulus nofter, iam Sineníis diu Licentiatus, vtiufpremi Dodoratus aleam in publicis examinibus denuo tentaaret: venit quoque Nanchino Martinus, eundem gra- dum 1 in militari Senatu ambiturus : hi erant ex oprimis pri— mariiiiíque Neophytis ferè lumina è Prouincia Nanchineníi, quibu>us mire placuit, ftationem Noftris ea in Regia ftabilem conftiftitutam eiTe,&: rem Chriftianam foelicibus aufpiciis pro- cedenere. His quoque nihil magis erat cura:, quàm Socio- Mant*™ rum an aedem faeram frequentare,animas per confeflionem ex- D ochres re - piare/e,& fe diuino epulo reficere, id fanè, quoties Paulus fe- n,incMntttr' cit, la iacrymas nec ipfe, nec qui aderant, tenere potuerunt. Neuter
4§o De Christiana Expeditions Neuter eorum ante fufceptam Chrilli fidem, foprcmum hunc o-radum fofcipere valucrat, nunc vero, auxilio diurno freti cum in arenam defcendiflent,peculiari decertandi mo- re.vterquc in proprio Scnatu Dodor eft rcnuncutns.Mam- nus porrò, Cm cognomenco, paneispoll menUbm Prafcau- ra militari donams eft in Prouincia Cec nana, & fex de.ndc menfibus vix clapfis, in aliam maiorem dignitatemNancia- ni eueans eft.ncc ita multò pòft, prope ad fnmma euafit, ita vt non per folitos honorum gradus afcendifte, fed faltu exi liife viderctur. CiuPaulus in Dodoratus renunciationc non obtinuerat è primis locis nomen, ideo ex huiys Regni con- fuctudine, oportebat ilium extra Regiam noátefimos gere- re Magiftratus,&: deinde paulatimad máximos aípirarc.Ve- rum Diuina prouidentia, quae cum ad rei Chriftianae ptasii- dium in vrbe Regia clegerat, inuenit modum, vti Pedum retineretur, & fupra fpem in maxima digmtate collocatus. Renvnciat is igitur trecentis &Co&o Do&onbus, aliud examen inftituitur ad eligendos Literatos Régios, qui in Collegio coíideãt, quod ban appellatunex toto ve- ztonuí Rí* rò numero, quatuor ferè fupra viginti dumtaxat renunciam gij renuncia ^ fCriptionis(vt in reliquis gradibus)bonitate. hi un """• maximi toto Regno Magiftratus,& fi quando ad Rempubli- cam euocentur gubernandam, Temper in apice digmtatum primo faltu collocantur. de his libro primo plura dida font. Nolebat hanc aleam fubire fortunas fuae defperatione Cut Pau,M tn. Paulus. Verumceflit denique Sociorum ac Neophytorum ter Liters- precibus, memor fe has dignitates nonnifi ad rei in lanae Kesm bonum optaiTe. in hoc igitur examine meliore fortuna vios, quarto loco renunciatur, quod illi ceifit perhonorifice, ac Noftris incredibilem laetitiam conciliauit. nondum trutina- xum finis, hi enim quatuor, ac viginti non ita renunciantur, vt ftatim è Regio Collegio cenfeantur; fed lolum vti íus habeant,ad cum ingreífum procurandum: poftquam aliquo tempore fob Colao fummoMagiftratu exercitati,extremam r aleairt fsnfettir.
Apvd Sinas Liber V. 481 alcaeam certantis cum Mincrua fortunas tentarint:ex his enim quaratnor & viginti, duodecim, fummum quindecim eligun- tur,l,hasc examina plura funt,&in iingulos menfes inftituta,in quitbus ipfe íêmper renunciatus eft vnus, & non rarò primo locco.Id quoniam fçpe accidebat,ne commilitonum inuidiam in fc concitaret,& prima omnia prasripere velle videretur, ab cxaiminibus in pofterum a'bftinuit(hoc enim eft cuique libe- rurra) & ca modeftia commilitonum animos fi'bi deuinxit. Necquicquam de fua deperdidit dignitate. Secvrvs igitur nunc dc ilia be Societatis in vrbe Regia ftatione, vires omnes contulit ad Socios fouendos, rémque Ghriftianam promouendam: infuper raro pietatis exemplo ac vita: fancftimonia Neophytos omnes in imitationem, Eth- nicos in admlfationem rapit, à quibus viris Principibus ficpe dicitur,Quis eft qui poflit Ciu Pauli vitas fanílimoniam exç- quare? Parentem fuum annorum fupra feptuaginta in Re- giameuocauit eoconfilio, vti Chriftopriusnomcn daret,fiden'chL quàm cxtremum diem clauderet, be tandem ab eo impetra- uit n Ppp opor 1
J 481 De Christiana Expeditione v[usSacm- oportere primum fsepius pcenitentia» Sacramentum iteralTe, mentipcent- quid in animo criminis in hoc tanto hofpite recipiendo reiideretrergo Li Paulus ne diutius differretur,non folum cc- tior quum lebrioribus,aut ctiam Dominicis,fcd etiam feriatis intra heb- domadamdiebus,quotidianapeccatapcenitentiç Sacramen- to expiabat eo confilio, vti Confellionum numerum adlega- ret :•& Iongitudinem dilationis hac frequentatione amputa- ret:Denique tantis votis vlcra negari non potuir ccelefte con- uiuium,Pafchalis celebritas nominata eft,quo die tantam fu- dit vim lacrymarum,vt Neopliytis circumftantibus pietatem inflammaret:inde quoties celebrius aliquid Ecclefia comme- morandum colit,idem iterabat:pridie verò quàm facro epu- lo reficcretur,Ecclefiaftico ieiunio corpus macerabat, die ~ quo que iniequenti ad beneíicij memoriam ieiunium repete- bat:exploratores habebat nefcio quos domi,e quibus omnia, quxcunque Noftri faciebant expifcabatur, vti ipfe imitare- . tunitaque quoties domi ieiunabatur,aut aliquid aliud fiebàt, id omne Li Paulus domi fuae fa&itabat. Iam de facra pecca- torum indulgentia inaudierat, ergo multis precibus aliquid huiufmodi impetrauit,& quoniam legebat in formula ei om- nia peccata condonari indulgentia Pontifícia, qui Ethnicum aliquem ad fidem conuertiftet, dici vix poteft, quantum ex ea re fêruenti iam defiderio ardoris accreuerit: nam huius fa- cri lucri cupiditas eum velut adadtis calcaribus, vrgebat ad currendum, totos igitur dies ipfe hanc prxdam venabatur. Mirum quanti facri chrifmatis in Confirmationis Sacramen- to vnftionem peroptaret,& vix ie continuit,quin ea ex caufa ad Epifcopum Amacaeniem quatuor menfium itinere fe conferret: feciflet omnino, nifi Noftri familial detrimen- tum in ofto menfium abfentia veriti diifuafiiTent: maxime quòd rclicto iam per Chriftianas leges artis lucro , non admodum rei fimiliaris copia redundaret: interim neceifa- riis familiar negotiis oportuit eum ad vetulam Parentem re- dire in Prouinciam Vquam : vbi legis noftne: fanchtaterri • quibus
Apvd Sinas Liber V. 48^ quibus pootcft cuulgat,& iam aliquot intrufit ccelo, dum vel moribunddos infantes eluit, vel in eodem difcrimine confti- tutos adulltos inftruit, ac deinde neceiTaria vel materia,vel forma peracto Baptifmo vitx melioris ianuam aperit: frc- quens ad Noftros fcribit, & miro defiderio tenetur xdis fa- crx reuifcndx : fed eum decrcpitx parentis obfcquia reti- nent: id eiim non line ícandalo & impietatis infâmia apud Sinas omiti poteft. D e anico noftro Ligotsun quamquam nondinn Neo- phyto paica fubiungam. Anno fuperiore renunciatus eft Prxfes ex.minis in Prouincia Fuchiana , quo Licentiati inMetropli renunciantur : in- ea Prouincia fere funt ce- lebriores :otius Regni Literati: ea res illi fuit pcrhono- rifica,& cum huius examinis euentum de more fcripto volumine perfequeretur , nefcio qua occaiione de Euro- px noftrx Literatis magnifica fcripiit encomia : poftmo- dum in Prouincia Sciantun aliam iuflus eft gercre dignita- tem : abiens Noftris maiorem fupclleflilis Palatij fui par- tem dedit.,& ftquidem per Noftrorum paucitatem licuif- fet, aliqucem e Sociis lecum abducebat. Et vt videas, integrum amice ledcor, quanta integritate Sinarum Magiftratus ad- miniftrentiur , nolo nefcias hunc ipfum, de quo agimus, paulò pòít o fficiismaioribus excidiíle , & in oíficiolum quoddam deie&um triennio latuifte ea folum ex caufa,quod in conuiuiis frequentibus Jeuitatis nimix fuilfet accufatus, &: ludo latrunculorum plus xqno deditus fuifle diceretur, triennio durauit tanti viri abieclio, qui poftmodum eft ad fumma euocatus. Hoc ipfo anno Magiftratus è toto Regno prxcipui ad clientclaretm Regi obedientiam prxftandam tcrtio quoque anno aduecnerant. Itaque per eos dies, quibtis in Regia li- cet commoorari, non line máximo labore per vicosincedi- tuneam occcaíionem»Noftri minimè neglexerunt,vt aliarum vrbium, ini quibus Noftri reiident , Magiftratus Nego- H' BP HB Ppp 1 tiatore%
/ 484 De Christiana Expeditione tiatores,quorum maximus erat còcurfus in Regia íibi deuin- cirent: qua in re propè maximus eft Pechineniis domicilii frudus, vt arbor videri pofíit , fub cuius vmbra reliqui re- creantur. Híc non defuerunt , quiapud grauiílimos Magi- ftratus de Noftris obloquerentur,doloris maximè fenfu per- moci, quòd idola fua malè à Noftris haberi legiflènt.V erum earn caufam diflimulantes publicam quietem praetexebant, quam fortafle hac noux legis prxdicatione Noftri perturba- re niterentur, dum adiundos íibi lcgis communione com- plures tandem aliquando ad rebellionem follicitarent.Hi ob- tredatores viri Primarij dicebantur ; .plebi enim vix contra Noftros muífitare fine frudu licet. Verum Socij Diuini Nu- minis &: amicorum quorundam patrocínio tuti, aduerfario- rum conatus fregerunt. Quid fuperioribiu annú in fede Viandam geííurn Capyt' qxartvm. * , 2£wplN hac fede propètriennium folus SacerdosP.Ioanncs ITçhnftií Soerius confedit, & graui xgritudine afflidatus, quae ntpromotiê- tantjem jn febrim phthificam degenerauit 5 ad hanc illius x- gritudinem accedebat aliud Chriftianx rei promouendx impedimentum: propinquorum Regiorum multitudo, qui ferè fuis opibus &C il iberali otio infoleícunt, tanta tamer fuit huius Patris fanditas, & fupra vires ardor, vt rem planè difficilem fupra fpem euexerit. Neophyti fere fuerunt e vul- gospauci viri graues Chrifti fidem per cos annos admiferunt: in iis tanlen fuit odogenarius quidam fenex, primum litera- rum gradum confecutus: is inufitato feruore rem Chriftia- nam arripuit,& vt erat ícribendi bene peritus,multa compo- fuit de Chriftianx legis inftitutis, quarà Noftris audiebat:& vt Literatos alliceret,mirum quato ftudio librorum íuorum cefti ••
Apvd Sinas Liber V. 485 teftimonia, qua: Chriftiana: legi fauerenc, corraferit. Inter infam eos etiam infans fait, qui cum nafcerecur parentes in a:dibus af- contiguis liabitabant: eum parens domum in vlnas tulit ba- frlZlTrl ptizandum: fed Patri viiumeft id minus tutum eííe, cum $1" ca!i" vterque pares à fuis erroribus auelli nollent; ne tame eos hac ' fua in Deu pietate fraudaret, aqua luftrali infante afperfit,& Deo fuper aram oblatu Ioanne appelJauit:filium igitur pares arbitratus eft efle Chriftianum, & cum xdes mutaftet, poft annos feptem eum in ardem noftram reduxit, gratias act urus Deo , quod e graui xgritudine admirabiliter in fpem vita* fuiftet reuocatus, cum enim iam ;i icnfibus abalienatus nul- lam fpem vita darct, vifus eft fibi videre Dei parentis cum puerulo ad (c venicntis Maieftatem ; eum puerulus repetito nomine inclamabat, qua voce velut euigilans habere melius cocpit j nemini è domefticis dubium vifum eft, quin ea ipia eifet, cuius apud nos imaginem ftepe cònípexerat, & pueru- . Ius lidem fecit, à propoíltis duabus Dei Parentis imaginibus cam elegitquae a Diuo Euangelifta Luca depicta fuiífe per- hibetur. decclarauit igitur redeunti P Joannes,infantcm olim 4 minimè funiífe baptizatum , fe vero nunc id facere para- rum , ft recciperet, nullo fe vnquam tempore íilium ad ii- mulacra veeneranda inducturum : annuit ille quidem, fed diem aliqutem bene ominatum è Sineníibus faftis vti ad cam rem negligeret eligendam impetrari non potuit; ergo infantem domum reduxit, die tamen infequenti promiftis ftetit, &: filio baptizato ipfe quoque do&rina: Chriftiana: tra&ationem domum retulit,vti ad eandem fidem fefe com- pararet. Hie pufillus grex Neophytorum egregiè Cliriftia- nç pietatis officia períequebatur,Miífç íâcrificiu frequetabat, dubia fua excponebat,ab Ethnicis ritibus in funere rcligiofif- ílmè abftinecbat,& palàm fe Chriftum confiteri profitebatur: quae res muulcum valebat ad fidei Chriftiana: famam euul- gandam. . , I Per eoos dies Neophytus nefcio quis, vrbe egrcíTus ãd P p p 3 fua
486- De Christiana Expeditione cuíufdat»fua negotia, domum ingrelíus eft Ethnici cuiuídam, qui in Xeofhyti fummo aulx capite, qux Viíitatores recipit,idola fua de mo- C°tra rc collocaratifedem Neophytus fortè ita ftatuit, vt íimula- cris terga verteret.Monitus eft ab hero doinus, ne hanc in- iuriam Diis faceret: cui Neophytus;Deum,inquit,vnum ve- neror,&:idolanihil vereor,íeque ipfum &fimulacrafigno Cruéis muniens in media aula fedem ftatuit: & íimulacris humeros etiam redius obuertit:dilfimulauit amicus (neque enim Sina: admodum ardenter fuorum idolorum honorem procurant,vt ideo velint amicis molefti efle) cum deinde ad reficiendum corpus ventum eífct, volebat Ethnicus fercula tantifper coram íimulacris ftatuere,quali qui fauftamappre- cationem ab illis exigeret; verum Neophytus intulit: Hoc íi feceris,ego appolltos cibos plane non attingam; omiíit igi- tur hunc ritura, ne hofpiti moleftus eílet: atque ita Neo- phytus bis viòtor deinanibus Diis triumphauit. Huius ipíius Neophyti vicina quaedam cum abeftet, maritus conieftato- rem confuluit,vt de illius reditu aliquid intelligeret:domum ^ reuerfa cum refponfo videtur ipfum darmonem retuliíle. nam fubito correpta furore nihil dubij reliquit, quin ab im- portuno hofte potius quàm hofpite poífideretur.vix defuit è prophanis ritibus ac exorcifmis vllus,qui non ad eum expel- lendum adhibitus fuerit: fed nimirum ille noluit fuis artibus pelli: Neophytus autem fefe ingeífit recitata prius Deiparx corona, turn magna fide dxmoncm incrcpuit,quòd vicinam Vzmen exi-domum, in qua Chrifti Seruatoris eílet effigies, fuam. re iubetur à intelligebat, aufus fuiflet vcxare: turn figno falutari Crucis n cophjío. in eairi eXpreíp0>mUltií iniuriis aftedum*dxmoncm exire iu- bebat. Ad hxc omnia energúmena & loquax alioqui poífef- íor obmutuit.fimilia plura,luftralis aqux vfu,fides Neophy- torum frequenter operabatur: ea ne fim longior quàm par eft omittenda iudicaui. His profperis rei Chriftianx principiis fuperuenit P. Emanuel,qui ex ea fede Auftralia domicilia noftrorum tria # modera
Apvd Sinas Liber V. 487 modderabatur, & vnà cum Sociis P.Ioanne ac Fratre noftro P. Pafclhali, quinonita multo pòft Societatem ingreílus eft, J'ifit titer 1? hanc: vincam excolere folito accuratius incceperunt. Ceffit pntruus labor ita fceliciter, vt anno infequenti fupra fecula- rem quinto Neophytorum numerus in duplum cxcreuerit, & iam ducentos excedebat,in quibusetiam Literati nonnul- li ac Regij propinqui numerati funt: ex his regiis hominibus (itaenim à Sinis Vanfu vocantur)primus in Noftrorum fami- liaritatcm incidit, adnitente focero fuo Paulo Baccalaureo Neophyto, de quo fuprà: is per otium rei Chriftianx myfte- liis imbutus, eo die baptizatus eft, quo Hifpanienfes Eccle- iix expe&ationis partus feftiuitatem celebrant: Iofcphus ap- pellants eft,& primus è fanguine regio Regis Regum Chrifti apud Sinas venerator. Ea propinquitas regia, ne quern fallat zuine chr>- Europxa confuetudo,minor eft haud paulò, quàm apud Re- for 'venera' ges noftros; habet tamen fuas immunitates, opes, dignita- tem, tamed! nihil publici muneris omnino attingat. Hunc frater minor xtate fecutus eft, ftatuitque in eandem cum Io- fepho fratre religionem confpirare:Noftri autem eius Baptif- mum edifferendum eíTe arbitrati funt in diem Epiphanix fa- crum,marrantes,eo ipfo die Régulos tres, è remotis Regioni- rm 1 regit bus ad venerandum Iesv puellulum recèns natum adue- nifle,cui narrationi ita refpondit:Si tres fuerunt, cfficiam pLam^rõ. vti iimus quatuor, nominabat igitur alium fratrem minorem &- conlobrinum fuum, filiolum vero, quem fecum adduxe- rat, P. Emanueli tradidit, vt eum pro fuo haberet, &: rogauit, vti eodem nomine puellulus Emanuel videlidet vocaretur, quod etiam fadum eft, eáque appellatio à puero vfurpata, Ethnicis etiam propinquis in vfu erat.tres vero reliqui adulti in eum diem fidei noftrx capitibus imbuti, folemni apparatu funt ba}ptizati,& trium Regum nominibus nuncupati: Mel- chior prrimus,alter Gafpar,tertius Balthafar appellatus. Horu exempldum deinde fecuti funt Iofephi vxor), & alij vtriufque fexus prropinqui: hi matrem liabebant viduam ac vetulam, mirum
; 4SB De Christiana Expeditions Hirer triu & mirum in modum idolis colendis addidarmnamin eorum vencrationcm, iam continuo decennij ieiunio, carne, pifce, CfoZ &JI- ouis,ac fimilibus Sinenii ritu abftinuerat,ac folum legumini- dijfequit ba- bus,oleribus,oriza,&: aliis è farina eduliis vefcebaturream filij ptisan nr. ^0jj—tarunt a(j eiurandam profanam fuperftitionem,nec va~ nus fuit labor:profanum quippe ieiunium interrupit,& mife- ros Deos incêndio damnatos domi noftra ardcre voluit, ac limul precatórios globulos, quos ipfa compellatis inanium Deorum nominibus decurrebat: millt quoque nefcio quod diploma, quod ad Regem Inferni deftinatum facrificuli im- poftores ipfi vendiderant,ea lege,vt ab eo benigne excipere- di- tur,& pcenas,fi quas mereretur, euitaret:id inferni diredoriu teciorittw. appcllatur. Huic Noftri meliore permutatione pro profanis facra remiferunt,Chrifti Seruatoris effigiem,Deiparç facrum fertum,& pro ieiunio,quod agrius ilia dimiferat,*Ecclefiafti- cum permiferunt,Dei vero pracepta,viam effe non ad infer- num,fed ad coeleftem Regem, à quo bene adorum pramia fufcipiunt Chriftiani.Eam igitur domi fuse Frater noftcr ita inftruxit, vt tamen, ne ardam folitudinem mulierum viola- ret, minim è videretur.Nam ex aduerfo porta cuiufdam tape- te interiedo colloquebantur. Et quidem Catcchifta nofter vnam fe inftrucre arbitrabatur, fed cum Baptifmo deftinatus dies aduenit,fex omnino prodierunt,filia cum nepote,& alia quatuor earum pediífequa: ha omnes de auditis interro- gata, ita aptc refponderunt, vt nihil opusfuerit Baptifmum vltrà diíferre: tantus porro fuit earum feruor, vti nullum ri- tum,nam ferè à contadu abhorrent, nullam vndionem ex- horruerint: expleto Baptifmo, MiiTa quoque facrificium in cleganti Oratorio ad earn diem comparatum,volentibus ce- lebratum. H i s omnibus crefcebat in dies fidelium multitudo, vt cos iam adis noftra anguftia non caperent; diuifi fiunt igi- tur in tres cuiuílibet hebdomada ferias,ne fimul omnes con- uenirent: feitis tamen diebus folemnioribus fimul omnes venire
Apvd Sinas Li-ber V. 489 venire permittebantur. Solent Neophytis,quo die lacro fon- te abluuntur, fin gula' íingulis imagines dari; & príe numero iam domefticus theíaurus cxhauílus eratmeque cnim abun- dant ilia, qua tantis terra; ac maris fpatiis deuehuntur. ergo Noftri coacti funt Chrifti Seruatoris effiniem indi^enis chrifl' Ser- fculptoribus in lignea tabula fculpendam dare: neque enim in lamina area id Sinae norunt: adiun&a eft breuis expofitio, tur fculpez*» qua feribebatur Deum figura; expertem noftram tamen fu- da' ícepiíle cum forma naturam, & legem fandillimam è ccelis orbi attuliíle: id neceftario fiebat ex eo quòd nuda inanium Deorum fimulacris oratoria oportebat facris imaginibus opplere, ne ab Ethnicis fpe&atoribus nimis nuda Religio noftraaut fineNumine eíle videretur: folent etiam Sina' fu - pra domus liinen renouatas anni redeútis initiis nefeio quo- rum ípirituum imagines collocare:in earum locum fucceíle- runt infculpta quoque íingulis tabulis auguftiífima I e s v ac Nomen, M a r 1 /E nomina, quíe íimul xdium patrocinium fufei- MAvuJft piant, & Neophytorum fidem proteftentur. imò habet hoc fnper li mi- etiam priuatum commodum, quòd Noftros Neophytos vi- fumtlL íiiri hoc figno Neophytorum domos internofeant. his re- tur% ereati furnt non parum, quòd nihil iam Ethnicis inferiores eífe viderrentur: neque Noftris ea res minori folet e/Te fola- tio,cum iinter Aigyptiam multitudinem Deo populu agno- ícunt velut Agni Paíchalis íanguine in limine delibutum. Vtmn J^uid m Xaucemo domicilio hoc tempore ageretur. C A P V T I NTVM. OiEptam, vtfuperioribuscapitulisnarratumeft,rei Cfhriftianx propagationem P. Nicolaus in vrbe atque agro fubmrbano acriter períequebatur, atque etiam par- tamChriifto multitudinem accurate excolebat. De hoc po- ftremo 1
ttir. 490 De Christiana Expeditione vfufpeent- ftremo prius agendum. Pcenitentiae Sacramenti vfus ftupo- tenttt. rem multis & admirationem attulit aíTerentíbus, cuiquam mortali occulta fua crimina reuelare,videri fupra vires mor- venerxtio talibus à natura datas. Hebdomads quoque facratioris feria Cmcis fexta mirum, quanto pietatis fenfu Crucifixi adorationem chrifit. peragerent, poít auditam de Chrifti tormentis appoiitam ab Eccleíiaíte noftro cohortationem. Itaque iam inítruiti Xau- ceani Neophyti, in variis difceptationibus ab Ethnicis folli- citati, fuperiores euadebant: eadem quoque conftantia va- rias ab xmulis contumelias, &C qus acrius fentiuntur,damna tulerunt moderate: neque enim humam generis hoitis ab Sacrificulus hoc opere interturbando conquiefcebat. Miniftrum habuit fafjurlm- Per cos dies acrem facrificulum ilium celebrem,de quo nar- que relega- ratum eft fuprà,eumè Regia Pechineníl proíeriptum in Cantonieníi Prouincia iuffum exulare: venerat enim ad nu- merofum illud Coenobium, T^jncuà vocant, quod abeít ab vrbe viceíimo non amplius lapide: eum fama celeberrimum permulti etiam exulem venerabantur, ac fouebant, & quo- tidie complures in eius tranfibant difeiplinam, quibus for- tuna» fauoribus elatus, ex huius fscis more, magno appara- tu, infolefeebat: audierat fortè de rebus noítris multa mi- nutius,quàm Noítri arbitrabantur: non nefeiebat id à Sociis fpeitari ac fperari,fore vti aliquando inanium Deorum feita collabafceret. ítatuit igitur pcriculo prxfenti au&oritate fua occurrere: verum iudicauit congrediendum íibi primo cum P.Nicolao,vti exploraret, quale hominum illud genus eflet, quod fpes fuas ita fublimiter erigeret: fed nolebat, pro fua modeítia,ad hominis externi vifitationem fefe abiicere, qua miris artibus procurabat,fed fruítra. ítulto fecundum ítulti- tiam fuam refponfum elt: neque enim decet in hoc regno verbi diuini prxeones vllam cum abieitiflimis & impuriíli- mis hominibus vits cõmunionem affeitare. Venit igitur tã- de defperatione prims vifitationis adduitus,inimicitias ami- co vultu tegens: arbitrabatur ille vulgari Sinarum opinione delufus,
APVD SINAS Liber V. 49 * del ul uis, Bar b a ru m ie hominem ac litcrarum neicium reper- turumufcd vbi fenfic cum dc rebus, vel infra, vel fupra 11 atu - ram ajpcè diifercre, ne à dodiore confutaretur, hanc iniuit racionem, vt quaxunque à P. Nicolao audirec, ea omnia di- cerec nih.il a fux Ícct.e placitis admodum dilcrepare ; dilpli— cuerunt tamen acriores in Deosiuos Philippics in noftro— rum voluminibus conicripes, & vlturum fe minabatur. Ve- rum Diuina bonitas eo nos etiam metu liberauit. cum eniin fibi fecurus videretur, ac totus elfct in adiungendis difcipu- lis, fanis extruendis, Ccenobicis fuftentandis, noua ab Regc profcriptio deuenit,vti in extremam Sinenfis Regni Infulain ad Hainan nomine, relegaretur. H o c labore perfundi Noftri,réfque Chriftiana vniueria grauius etiam diicrimen adierunt. Ac vrbisenim ( hiberna— fpatgitHrin corem deferebatur, prxcipi nempe legis Chriftiana: legibus, vti maiorum fuorum imagines illius fedatores concrema- renc, qua: res vci impia ell, ica etiam habetur à Sinis atrocior, quàm ab Europsis.huius rei nefcius P.Nicolaus ilium ipfum Guberniatorem vilitabat, & isNoftros ftatuerat non ple- dendos;, fed folum admonendos, calumniam enim illam ipfe vcraam efTe fibi perfuaferat:hortabatur igitur, vc ab ea re abftinercet , quae homini externo malum ingens aliquod poíTet accerfere, quem in alieno Regno decebat minus eife infolentem. P. Nicolaus rationemfadi iui reddens, mini— me negauit quidquid in iimulacra auius fuiilet: earn enim legem etiam ex ipiis Literatorum placitis arbitrabatur ex— tinguendam. aderant in hoc congrefiu pro tribunali nempe complurcs;de maioribus tamen hac iniuria afficiendis per- negauit,prscepcum etiam de parentum honore allegansrin- ter vtrurmque grauis orta difceptatio, nec breui tempore: ac tamecli moluit vidus videri Gubernator,non eft aufus tamen Euangeliij curfum inhibere.ea re Neophyti mirè confirmati funt, quaòd dicerent Dodores fuos ipfam etiam pro Tribu- nahbus na5 crubefcere vcritatem.Per eos dies venerat nouns Q^q t Taulij
492- De Christiana Expeditione • « KoumTm- Tauli,qui Xauceanam & Nanchiunam Rcgiones,fupra cx- nsoaispa- teros Magiftratus modcrabatur. ergo ne Regionis noftra: Praefecfi eum limilibus querelis praeuenirent, ftatuit ipfe ad eum vifendum praeire, éc limul donauit inter caetera munu- fcula Catechifticam P. Mattlm commentationem Pechini recèns editam, audierat fortè ille ipfe de P. Matthaeo nouus Tauli,deque ingreifu in Regiam, de Magiftratuum ac Regis fauore,quse omnia pro tribunali Patri narrauit: detentum vi- delicet eum à Rege in Regia, aerarij Regij fumptibus fufti- neri,à máximo quoque coli,& condolere vidcbatur illius for- tem,quòd à reditu in Patriam prohiberi videretur.Verum P. Nicolaus intulit, Socium fuum Pechini lubentem detineri, nec Patriam fufpirare, aduentus enim ipfius ad caeterorum Sociorum coníilium ex hoc ipfo volumine fat is conftare, quodipfeinea ipfa Regia excudiífet. Recrcatus eft nouus Tauli Patris confpe&u atque congreííii, & eius humanitas Pnefeòtis nocendi fpem eripuit,ratis quod euenit,eum rerum noftrarum patrocinium fufcepturum. N o n tamen ca res fatis fuit, vt vicini fani facrificulos omnino perterreret: cum enim aduertiftent Neophytorum multitudine Parochialium fuorum numeram, &,quod inde fcquebatur,ipíique acrius fentiebant, lucra imininui.-eífece- runt, vti eorum ArchimandritaadP. Nicolaum prohiben- díi accederet, quod fecit ille domi noftrç precibus primum, ac tandem minis, fed seque vtrumquc rifu ac ludibriis exce- pit,Magiftratuum fauore fubnixus. socijpublicè In huncipfumannum incideratP. Emanuelis cum tri- à Neophytit [•)lls Sociis reditusxum id à Neophytis refcitum eífet, certa- excifiuntur. . i • /** i r i o •• • 11 tim permulti ícaphas conícenderunt,& ns iam adnuc remo- tis occurrerunt,fed ita vt tympanis ac tubis publicam lastitiâ declararint,ac etiam variis eduliis nauigantium naufeam re- crearint,eáque pompa domum noftram claro die, multis ad fpe&aculum concurrentibus,dcduxerint.Ea res vti ftuporem Ethnicis, ita Noftris lsetitiam ingentcm conciliauit, ac nul- lum r
Apvd Sinas Liber V. 495 lam Deo gratulandi finem facientes mirabancur, eo in Re- gno tot faeculis ab externis impenetrabili,nunc publico appa- ratu Euangelij praecones admitti nullo prohibente: fed ea li- bertas paucos annos tenuit.nam res Cantonienfes graui tu- multu perturbat3e,nondum ad hanc diem ferenitatem prifti- nam afpexerunt, ac fortafíe nos ipfi, dum nimis laxauimus, ftrinximus priores anguftias: permultos dies in hoc domici- lio Neophytorum vifitatione ac muneribus recreati, de di- fceífu cogicarunt.relióbus eft è quatuor vnus P.Nicolao futu- rus comes,reliqui tres in Regni penetralia nauigarunt, & di- fceíTus nihilo inferiore Neophytorum pompa publicè coho- neftatus eft. ■ . . A v c t v s comite,qui rem domefticam curaret, P.Nico- • - r r - rc libertus rem laus liberius fefe in rem Chriftianam efrudit, & vicinas om- nes in fuburbanis villis Ecclefias vifitauit,confirmauit,auxit, trofeiH"ur- maximè apud fenem Paulum, apud quern fatis habuit quod ageret iaftruendis Catechumenis, ac facro fonte eluendis; cnodandis etiam dubiorum nodis, qui fubinde inter coilo- quendum abfente Noftro inciderant , qua: dubia etiam ad memoriam fcriptis in aduentum Doòboris commendarant, tantáque: erat boni fenis, rerum noftrarum difcendarum cu- piditas,vrt nunquam auelli poílet à Noftris, fi quando tyro- nes fufcepiftent imbuendos.Nequc apud ilium ftctit fru&us. nam hinc euocatus eft ab eiufdem propinque, qui decimo aberat lapide:& quoniam is,qui Noftrum euocarat, vir erat apud fuos Celebris,& natura ad pietatem propenfus,commo- dorúmque publicorum Procurator,vifum eft apudeum ten- . tare, fi vfpiam latius iefe fides propagáret. iuit igitur comite ipfo Paulo,& magnam reperit eorum multitudincm, qui ad fpedtandum audiendumque concurrerant.ingreflus igitur in aulam, vidit in Oratorio inter Idolorum finuilacra fupra p- • r t->. . 1-. ... eximiu frtl- qumquagmta iniignem Dei Parentis imaginem cum pueru- anm in an-. lo I e s v„ quern D.Prxcurfor venerabaturjneque erat,qui de cuiui'^n> hac eífigiie aliud fciretjiiifi efle Dei Parentis ac Regime fupra Jèá" * " - - - 3 c3ei:c
494 " De Christiana Expeditions -cxteras cminentis:folatij plenum 6c admirationis P.Nicolao fuit huiufmodi fpe&açulum. turn enim fibi videre videba- tur ad literam lilium inter fpinas: earn deinde conftitit depi- ctam fuiife ad illius fimilitudinem, qux inter munera regia deinde adnumerata eft.hac igitur occafione narrate cocpit P. Nicolaus Dei hominis auguftiflimum facramentum,ac vni- uerfam D.Prxcurforis hiftoriam,qux narratio audita eft ma- gna omniú voluptate,maximéque placuit audire,quòd è Pa- rentis vtero Prxcurfor in Virginis vteru nefcio quibus oculis penetraftet,&: vifo Domino exilifletrinde ad reliqua fidei no- ftrx myfteria longa oratione deuentum eft,atque omries ho- Ipites domeftici ita permoti fuerunt, vt extemplò fimulacris eiuratis Chriftum profited ftatuerint. ergo fubito in Idola furore correpti, ad vnum omnia e iolio maieftatis exturba— runt, & in excitatum in átrio incendiam deportarunt: inde oratorio ipfo facris orationibus emundato, folam Dei eiusqj Parentis ac Praeeurforis effigiem ftatuerunt,& ad aram facris veftibus,quas fecum detulerat,ornatam,iuftit vti proftrati de impends Diuinis honoribus iis quibus impendi nefas erat veniam poftularent,atque inpofterum vnum rerum omnium conditorem ac modcratorem veneraturos receperut. In hae ipfa Aula,dum de fide noftra peroraretur, adfuêre forte tres Í acrificuli è vicino fano ac Ccenobio, quod vtrumque Vagi- nus hofpes,ita enim vocabatur,extruxerat.cum iis longa fuit difceptatio, fed non tulerunt tenebrx lucem: ergo placuit etiam omnium iudicio, nulíam in ea lege fufcipienda fe mo- ram fackuros, vbi Rex ad earn publicam feciflet facultatem. his profperis rei Chriftianx curfibusPaulus fenex magnope- re exultabat: cum vero facrificuli abirent, eos Vagini vxor confecuta grauiter reprehendit,quòd cum externo domi fuç minus vrbanè contendiflentjdenique paucis primo huius ex- chfiftúm curfionis Raptifmo decern & o£to Chriftu in Baptifmo pro- i'# feffi funt,a quo exclufus eft Vaginus ipfe polygamix vinculis nondum expeditus: cum enim filiis careret3quod apud Sinas . - infcrii
Apvd Sinas Liber. V. infcclicitatis eft non minima genus , perfuaderi nondum primo congreftli potuic, vt fpem pofteritatis faluti iecern* poftponeret. I n alio etiam pago, cuius Neophyti extruda iam sede fo- Iicum fidci curium tenebant , Chrifto iunt aggrcgati non— nulli, quos inter fcripto dignus eft nonagenarius feiiex, qui iam quadriennium totum,ex quo P. Nicolaus eò penetrarat, legis noftrx pradediones , ne in aures quidem admiferat, pertinacem exigens fenedutem in fuis erroribus : ex eo enim quòd ido la non coleret , aflerebat fe nullius crimi- nis iibi confcium vidcri, & huius innocentias premium ita Jongam aíTerebac eflc fenedutem. addudus eft denique hortatoribus filio ac nepotibus, vti Chriftianam fufcipe- Merfiei- ret Religionem, fed Baptifmum ipfe poft tres menfes difte- rebat, vt maiori celebritate pararetur: hoc ei dacmonis ar- tes perfuaferant, non facilè ferentis hanc ex vnguibus pra- dam iibi cripi; fed conftantia pertinaciam vicit: afleruit enim fe P. Nicolaus minimè difceíTurum , niíi poftquam vi- tx preteritx maculas cum falutaribus aquis expiallet. fa- ctum eft i^gitur tandem ex omnium voto,&: Antonius appei- latus interr dies paucos ipfo fenio defecit, cuius vitam eò v£- que diuinaa benignitas conferuarat, donee earn meliorcm in mortc rep»eriftet. In alio pago mulierquedam insegritudinem inciderat: ad earn Sacerdos nofter euocatus eo confilio,vti aqua luftra- li confperfam (illius enim vim fama vulgauerat) in viuen- di ipem reuocarec. neuter votis íliis excidit, conípería con- ualuit non animo minus quam corpore? & vnà cum marito aliifq; pluribus, pofteaquam Idola ignibus damnarunt, facris vndis fuit abluta: ergo fimul omnes ilipra triginta vno iuiit Baptiimo cxpiati,& in Xauceano domicilio > computatis vr- banis atquc fuburbanis quadraginta fupra centum eo anno Chrifto funt aggrcgati;vcrum hunc fceliciftimu rei Chriftia- nx curfum grauis e Metropoli orta in Noftros procella, penè in
4 <)6 De Christiana Expedi tione in perpetuum ftitit, de quo fuo loco fusè. res enim eft Anna- libus digniífima, in qua Diuinae prouidentia: indicia elu- cenr luce meridiana clariora. Res Chrifttuna D^anch'tnenjisbellè procedit, (djr amem no~ Jler Cbiutaisò Qmfío aggregatur. Capvt sextvm. ãgOc tempore in Nanchinenfi Domicilio è Noftris |||||J quinque degebant; Sacerdotes quatuor, 8c Frater no- fter vnicus: hi cum alumnis ac famulis familiam vtique nu- meroliorem folito conftituebant, ideo qui prxerat P. Ioan- nes coemptis xdibus vicinis noftras laxauit anguftias: tres igitur Sacerdotes vnam rem curabant, literarum Sineníium ftudiis incumbentes ; non igitur pro Noftrorum numero meífis fuit,quòd earn foli duo procurarent,& quidem dome- fticis negotiis fatis fupérque diftenti j namNoftri P. Ioannis prxle&iones quotidianas audiebant, & Frater nofter Neo- phytos fere populares excolebat: non pauci tamen Chrifto nomen dederunt: inter quos diu defideratus amicus nofter Cbiutftiso ^ Chiutaisò, de quo fuprà fxpe, quem in pofterum Ignatium appellabo. Huic Noftri omnes,& res Chriftiana Sinenfis ad- appelUtut, jluc Ethnico multum debebat: nam magna pars earum re- 7gsCre"?tl rum,quae inCantonienfi&Chianíinenfi prouinciisperfe- *vn& cum fi-
ápvd Sinas Liber V. 497 inomni confeftu prcdicabat, amor quem fentiebat fibi à Noftris verbis fadífque deferri, hxc igitur omnia eurri hinc inde fluduantem nullo loco animo confiftere permittebant, &c opportunè hoc ipfo tempore cum filio natu máximo an- norum iam quatuordecim Nanchinum venerar: eum igitur vt Chriftiana facra fufciperet,volens Noftris dedit,fiepe con- firmam,iam diu fibi conftare, extra legem noftram nemini íalutem obtingere poíTe,nec Chriftianum fecit foliim,fed re- liquis alumnis adiungi optauit,in ea ipfa lege,quam fufcepe- rat educandum.Ea res gratiífima Noftris cecidit,vel Parentis amicitia debita, vel adolefcentis vtilitati profutura: Mat- thxus igtur ex grata P. Matthxi recordatione audore Pa- rente ntncupatus, apud Noftros & Sinenfes literas & Euro- ^ ^ f pseammxime pietatem edifcebat; idque máximo emolu- mento « adolefcentis induftria & labore, quod Parens ac reliqui propinqui multi ac nobiles in beneficio à Noftris ac- cepto reponebant. • Per hos ipfos dies Nanchinum miflus eft nefcio qua ex . caufa Frjater nofter Erancifcus Martinez Ignatio perfamilia- ns,dum i in Cantonienfi Prouincia fimul cum Noftris habita- retreum i igitur,cum etiam nunc poft tot annos Ethnicum re- periíTet, 1 magna liberate, quam amoris fignificatio leniebat, obiurgauiit,quòd nondum vagam illam viuendi confuetudi- nem, & in repugnando Diuina: vocationi pertinaciam ali— quantum dimififlet:magnam vim habuit Deo intus operan- te haec afperiorFratris noftri cohortatio, & quidein tantam, vt denique vocantem Deum audire non vltrà detredaret. Ergo nihil deindetergiuerfatus,Dodrina2 Chriftianse trada- cionem legendo repetiit folito attentiiis ac intentiixs, ea per- leda nihiilvltrà diftulit facri fontis poftulationem. Pellicem in legitirmx vxoris locum delegit,idola omnia vnà cum tabu- iis, è quifcbus cudebantur, &: bibliotheca, quae profana; feda: dogmatai continebant, ignibus vftulanda ad nos miíit, fecit quidquidi fpoponderat cumulate, quidem tanta die qua- Rrr dam
i , De Christiana Expeditione dam eloquentia coram Neophytis pluribus idola confutauit, vti dubium fuerit omnibus betitia ftuporem nec nefupera-. ret.Eius Baptifmo di£fca dies eft,quse Virgini ab Angelo falu- tatie dedicatur, &: inciderat eo anno fortaiTe in fextam illam Quadrageiima: feriam, qua Euangelium de Lazaro in vitam excirato recitatur: eo die Frater nofter Francifcus ad Neo- phytos perorauit,& orationis capita tribus eo diemyiteriis il- luftri ita diftribuit,vt primum de Deo ageret homine,deinde ob fextam Quadrageiima feriam de Domini tormentis, ac denique de Lazari fufcitatione diflereret: aderat Ignatius, &: orationem fufcipiens,ipfe fibi Lazari hiftoriam applicauit,id- què fecit co facundç pietatis fenfu,vt eum in audientes tranf- fundcrct. P r i v s qv a m ad Baptifmum fufcipiendumaccederet, proftratus humi folum fronte quatere magna doloris fignifi- Bitus qua- catioiie coepit:hicenim ritus abiis apud Sinas adhibetur, qui >i *hfj/ronie erfati veniam folent poftulare, turn proteftationem fidei fuse palam rccitauit, eámque fcriptam fociis tradidit fidei fuar monumcntutmeam hie quàm fideliífimè fieri poterit,Latine reddam,tametfi fciam,non earn habiturum leporem,in habi- ignatim fi- tu extef no, quam in patrio videtur prxfeferre. Chtu Ignatius, iillem'edit ann0c]ttemcteu ocant,natus fecLunadie fexto(quod in an- num cecidit millefimum quingentefimum quadragefimum nonum,menfe Martio) in vrbe Ciancieu Regionts Suceu prouin- cia Iganchinenfis in Regno Tarn in (ita Sina: fuum regnum vo- cant, vt alibi didtum eft) Ego omni , & intima ler urn meorum pcenitudine duL, cupio veniam a Deo vti falutarem mihi aquam fuam ad ea eluenda donet; gratiámque largiatur ad facrofancía legis Perpendo me annorum quinquaginta feptem tanto tempore oculos habuijfe , nec Diuinam legem JpetlaJfe, aures, nec Diuinum nomen audiijfefed contra feffam Sechia ( nomen eft idoli maximi) fum tametfi intelligerem rationi earn acveritati repugnareeámque lon- ge latéque propagam, qua culpa me a maxima ejl,& immenfum prope > .. * ; ...
Apvd Sinas LIBER V. 45^ peccatum\quodfine dubio imam barathriprofunditatem mCYebatur: annis fuperioribusfortunate fane incidi in veritatis Alagifirose ma- gnoOccafu vententes) Matthaum Riccium, ac Lazarum Cataneum, *vna cumeorum comité Sebafiiano Ferdinando. Hi mi hi primumres Diutnas manifefiarunt, nunc iter um incidi in loan nem Roccia. & tins Socium Francifcum ^JAíartinez. Hi me in olim audit Is con fir* rnarunt, quibus Docíoribus intellexi ccelum, terram ^ moYtales omncsy ac cat eras res vniuerfas a Deofaãas,eidem fub ditas ejfe oportereinnl- lam aliam feci am aut legem confonam ejjfe veritatiyfeeler a omnia a folo Deopereiu* minijlros condonari: ab eo item Joio ccelt gloriam its conferri>qiorum de peccat is dolor vcrus fnerit & efficax\& quoniam his mcditihominem credo a Deo gratiam ac catera beneficia pcfife im- petrare, Lcurn obtefior vti me hac veritateita imbuat, vt earn opere exequi liciat\efi illius Diuinum Numen confiati animo efifiabili ve~ nerariymeg ad eius facra pracepta moresg conformem. Ex eo ipfio die quo Baptifmi font em accepero.quifordes animi omnes expurgatjnpo- fierumjpondeoytnanium Deorum feffameiusfcplacita,rations adticr- fantiayme tex animo fir pitas euulfurnm: obferuaturum etiam. ne quo mod^ogitiationes ac vota, in immodicam reifamiliaris cupiditatem & huius vmuerfi vanitatem3<& res falfas actemerarias pronius defe- rantur: obeedientiam Patrifuperno,& me ad reffum tpfim legis iter comertam^é* nouafienfiuum cufiodia.natura lumen a Deo mihi indi- turn .ad prifiinumfplendorem pro virtli reducamia meipfo initium fa- ttensin caterorum commoda acceptabona deriuans. Adfidei Chri- fiiana capita quod attinet, tamctfiinfingulis my fieri is eorum maoni- tudinem non ajfequarjamen ex animo me fubiicioycredoque omnibus, qua in its contmentUYyac Spintum fanttum obtefior, vt hac mthifua luce declaret, Nunc igitur ex quo recens credere incipio. cor meum cfi infiarfiiae tenera ac fiagilis; quamobrem Reginam Dei Parent em deprecor y vti interius animos ac vigore confcrre ne dedignetur.aptid Tiliurn fuum Deum intercedensfaciatg vti hoc animi metpropofitum confians acftabde nunquam vacillet:aperiat animi met facultates cor mundum clarumque impetre t, vti veritatem admiti at, at eg re~ it neat rat tomem : os meum apertat ad Diuinam legem, toto nofiro R r r 2 Regm * ( !
,'joo De Christiana Expedition e Regno euulgandam,vti nemo , non legem agnofcat , eique fubdatur. H a c ica folida huius Literati ad Deum conuerfione, omnes mérito in Domino exultarunt: ipfi Ethnici ma- gnam illius legis opinionem conceperunt, quòd viderent Ignatium , qui idolorum fedam tot annis propugnaííet, eiuraflç. N e q^v e reliquis Neophytis fuam laudem fubtrahamus. ifiZTrfa hi enim omnes, quoties res ferebat, magnam ardoris fui fi- adfidem. gnificationem exerebant: quae quoniam quotidiana íunt, oc in reliquis domiciliis faepe cantata, fine iniuria omittuntur, vt arbitror; fed non iniignis pueri ad Chrifti fidem conuer- fio, qui iam Uteris primam operam dabat, filius vnius è Re- giis admonitoribus ac Syndicis, qux dignitas inter grauiih- mas computatur.Is cum Pechino Nanchinu veheretur, mul- tu habuit fermonem de fidei noftrx myfteriiscuLi Paulo, compendium eius Dodrinse memoriter didicit, ac tandem Baptifmum impetrauit. ; . ' Magistratvvm amicitiam conferuauitP.Ioaijnes, & auxit • nec nihil ilia profuit variis in caíibus, led maxime contra Regionis illius, in qua Noftri commorabantur, Pix - fedos:hi enim apud Magiftratus efficere conati funt,vti No- ftri nodurnis excubiis fuo inter vicinos ordine inuigilarent, aliáque onera fubirent ab inftituto aliena. Hac de re moni- tus P. IoanneSjMagiftratum quendam amicum noftrum ex- templò admonuit, qui negotio in fe fufcepto allocutus eft fuperiorem Magiftratum, apud quem eifecit, vti fententiam ex legum prsefcripto in fauorem Noftrorum pronunciarei, & eos in perpetuum his oneribus eximeret, quod ciTent Li- terati & externidd perfe&um ex animi noftri fententia lucu- lentè. atque ita Noftri,inimicis prope agentibus, quod pete- re reformidarant, impetrarunt. a Pechs
I Apvd Sinas Liber V. yoi Vechmenjis Domicilij res gejía Domus co'cmpta: Euclides Siriice dit us. Capvt septimvm. % • IpÈjH O n d v m ftabilita Pcchinenii fede,Noftri in re Chri- ftiana procuranda remiífiores ftudio erant, ne qua for- tènouitatis fufpicione fua vota difturbarent, fedimpctrato eo, quodmaximè cupierant, libera fcilicet in Regia habita- tione, nhil vltra conceptos fpiritus diftulerunt, Ted vires omnes ii id, cuius caufa venerant,contulerunt:adlabora- bant tarren,vti potius Neophytorum ardorc,quam multitu- dine priixipia cohoneftarent,ad eã rem iuuit his initiis Igna- tius Ludinagifter,quern fuprà diximus Chrifto aggregatum. hie enimiueros fibi in difciplinam traditos, non Clin ftiana pietate mnus,quàm literis imbuebat:Chrifti Seruatoris ima- ginem in udo propoiitam omnes venerabantur: ac tametii non omnes legi noux acquiefceret,omnes tame eius legis ca- pita audiebant. Michaelem quendam, ita deinde vocatum, rudioris ingenij non permittebat de Chrifli fide fufcipienda traftare, flue vt eius defiderium incenderet, fiue quòd ar- bitraretur, euin ad res Diuinas nondum per annos aptum effe.Verun veípertinis horis domo egreífus diequadam fui- quids gure i&usiut territus, iemianimis in terram lapfus eft: eo in idm i r r i rr r i vocem vet lapiu pue narrat fe vidifle Deuin fpiritibus plurimis cin- audit. dum , ex eóque hxc verba audiuiife: Ego illi vitam nunc quidem cmdono. Domum relatus eft, &: colleCtis tantifper viribus, nagiftrum inclamat. Venit ille, ac recitata oratio- ne femel Dominica & falutatione Angelica,Michael repen- tè conualuit,& hxc,qux dixi, Magiftro narrauit.qua ex cau- fa Mater eum Deo obtulit,& Chrifto iuifit volentem aggrc- gari. ipfa deinde fecuta eft, hodiéque Chriftianx pietatis re- tinet infticutum. his quoque temporibus Neophyti illuftri Rrr 3 exemplo
yoi De Christiana Expeditione exeplo aliquot in Clirifti gregé pellexerut.Neophytus ncfcio quis homicidij alioruq; criminu delatus erat falso: Iudex fà- NecSudoremhuic exprimite, ego enim illum fanum volo: fudor copiofus, im- rrrinens vitse periculum extemplò excuflit. Sacerdos nofter vt fe confirmaret, fcifcitatur, nihílne dubij in fidci rebus re- periat, cui refpondit ille; Quidni credam, inquit, cum ille jpfe Deus ad me videndum ac iuuadum accefíerit?Cum igi- tur hreui vires collegiífet, in sedem facram venit, & vniuer- íi temporis, ex quo Chrifti íidem profitebatur,peccataàme- moria repetens confeífione generali expiauit,idq; fua fponte fecit nullo hortatore. Verum hoc ipfo tempore nefcio an alius aliquis maiore lsetitia Socios aífecerit Chrifto aggrega- tus»
Apvd Sinas Liber V. yo5 tas, quam fenex quidam annorum odoginta Sc duo rum: is se»â »a^e- crat Negotiator copiofus reris potiilimum ac metallorum venditor. Cum igitur ad Chrifti fidem afpiraflet, complura Deorum fuorum fimulacra aire inanrato fplendida Noftris mifit, addidit etiam libros profana: dodrina; Magiftros: in- ftruitur,baptizatur, Fabius appellatur:ac deinde triennium fe- re vita: fuperftitis admirabili animi modcrationc iaduram bonorum ab xmulis procuraram tolerauit,tametfi abeíTet ab çde facra ttertio ferè lapide,ac variis negotiis diftineretur,nul- 0 die fel lo Miífie facrificium neglexit. Denique in lethalem morbum incidit,qui fupra annos eum afflixit,de peccatis co- feíius magno ardore facrum ad iter viaticum expetebat, fed nequc doni loco conuenienti celebrari poterat, neque pro maieftate per vicos deferri: folabantur igitur ilium Socij ne- ceiTaria percatorum confeifione perfundum,pofle fine viati- co , quod egitimè impeditus minimè fufciperet, cceleftem gloriam in:roire. Defiderium autcm Chrifti vidcndi, ingra- ueiccnte morbo,ita creuit,vt in aulam Sociorum deferri vo- lueritjvbi eixclamare coepit:Date mihi Diuinum corpus.Hoc cius fado moftri ftupuêre,& moribundum fenem in ledum vicini cubicculí detuleruntúnterim vero,dum quiefcit norini- nil, auguftiifiimum Chrifti corpus adeum deferendum, qua fieri potuit pompa, comparatur.-totu iter quod ex xde in cu- biculii Sacerdoti tenendum erat, tapetibus infterriitur; Neo- EueUrijiu phyti finguli cereos manibus geftantes longum fupDlicatium CMm Pcmt* ordinem explicuerunt. Ad confpedumDomini fufbonus Fa tffT bius vifus eft reuixifle.-nam elata voce exciamauit, fe arrnulis luis,a quibus injuria accepilfct,ex animo condonare,& fijioru cri minum vénia fuppliciter à Deo poftulare, corpore Chrifti munitus,& facro oleo inundus poft dies aliquot animam fuo Coditçri reddidit, vxor Catechumena funebribus ritu Chri- ftiano perfolutis, fidem quoque Chriftianam amplexa eft. • 1 n hac regia lexennium totum Noftri in condudis'tedh- bus habitaru.nt,non fine graui vel incommodo,vel fumptu ex frequenti
yo4 De Christiana Expeditions frequenti permutatione,quae variis ex caufis,fed maxim è fie— bat ideo, quòd nullibi aptum cedi facrae locum Socij reperi- rent, &: eodem tempore tot infortuniis Amacaeníis fortuna concuífa eft, vt Vifitatori quodmaximè volebat, nunquam integrum fuerit,hanc fedem, in qua tantum erat huius expe- ditionis pondus, pro voto ftabilire: 6c tamenad cedes coe- mendas,quce his initiis noftris vfibus fatis eifent, aurei quiu- genti fuffrciebant. hocigitur tempore Sacerdotes è Noftris Humerus pechinj tres omnino commemorabanturj& nuper in tyrones Sfe'°hin?. admiflierant adolefcentes duo natione Sinae, in Amacaenii oppido natichis accedebant alumni alij duo, qui non fecus ac Noftri ipii educantur.-prceterea domeftici famuli,quos omncs conducbe domus anguftiae vix capiebant. Neque enim lum- ptus ad maiores aedes Pechini cariores aliquanto fuppetc— bant. Ergo cum Noftri circumfpicerent, ft quid venale efl'et Mi domus vftbus noftrís accommodum, audierunt in optima vrbis re- vfibus so- aione, ac propè medio infttu inter Magiftratuum ferè tribu- tZlCnalia venalem domum proftare, quae fua amplitudine No- iior enntnr. ftros caperet,ncc pretij magnitudine deterreret. Nam vetu- ftior erat aliquantò, & fama erat, fpe&ris nefcio quibus ob- noxiam,Sinicífque ritibus infoelicem haberi. Ergo adhibitis in conftlium amicis, maximè Ciu Paulo, non conftlium fo- lum,fed etiamauxiliumnummorum inuenerunt. Ergoillis ipfis agenribus intra triduum res tota concluditur, & Noftri anno quinto fupra fecularem Augufti vigefimofeptimo, in ardem nouam commigrarunt, & in ea primum facellum ele- gans, ac peramplum concinnarimt: hac re fedes Pechinenfis ■magnopere ftabilita eft,& Noftri laxius aliquantò habitantes ryronibus a domeftico tumultu remotiorem locum defigna- (runt.Eam rem non caeteri Socij folum, fed ipfe quoque Vifi- tator magnopere comprobauit, ac difloluendis debitorum nominibus, & coemendce fupelleftili fumptummiftt: poft- ■modum tribus in fuperiori contignatione cubiculis,ininfe- riori totidem domus au&a eft, & Noftri in aerc liberiore re- Ipirarunt.
Apvd Sinas Liber V. yo? ípirarunt. Domus enim vniuerfa intra parietes focios reclu- fa,necfupervxiam contignatioxiem alfurgens ,quales ferè íunt Sinarum xdes, nihil prxter ccelum ipfuxn murófque ípectabac. cum nouis aedibus creuit etiam concurrentium, nófque vifxtantium ex omni ordine hominum multitudo. mKltltuÍ9' Eius rei laborem, fpes frugis aut ipfa fruges folatur. Iraque oporrec ferè vnum aliquem è Noftris dies totos in Aula quae Vi/ítattores excipit coníidere, arque ira nihil opus eft Noftris ad fideem euulgandam per vrbem vicófque curíxtare, fed fua fponte: permulri veniunt, & quidem interrogati, cuius rei caufa, plerumque refpondent duabus fyllabis Lwchiau: ac li dicas, accepturus doèhinam veni. ac tametíi nonnulli etiam rerum nouarum cupiditate alliciantur, nihil tamen refert, quocnnque modo Chriftus annunciecur, &: magno folatio eft,quòdnon è vulgo,fed è prima nobilitate ac Literatorum Magiftratuumque maieftate cocurfus cÕftent. vnde fruítus e fímili gente colleètus, quò latius difFunditur,eò diuinior eífe cenfetur. Coempta igiturdomo,contractusinftrumentummi- Patresltn~ sere Noftri adgrauiífimumin eo munere Magiftratum, vti eum contraítum fuo íigillo confirmaret, conftarétque No- tHr- ftros in vrbe Regia è Magiftratuum voluntate xdes coêmif- fe, fed adhuc vna cura premebat, annos enim fex*è quinque nemixie tributum domus exigente, íxluerunt, & ob id ad tri- bunal vocati, rationem reddituri, cur tot annos domeftico fefe onere xiondum liberaflent, veritus eft P. Matthxus, ne fupra debitum vedrigal mulètaxn etiam Iueret tarditatis: er- go fcriipta ad amicum fuum Magiftratum fchedula, qui erat etiam i illi familiaris, cui regionis noftrx reuidexxdx à Tribu- nali cuixra fuerat demandata, ea fchedula petebat, vti efíice- ret apxxud familiarem fuum, ne homines externi & apud fixos Literanti vulgi oneribus fubiicerentur.fecit & ita, vt non fo- lum nilihil de prxteritis annis quereretur, qui inquirebat,fed fcriptoo diplomate Noftros in perpetuíx immuxies declarauit, S ff domúm \
yo 6De Christiana Expeditione domúmque noftram è tributorum regiorum commentarhs expunxit. ea res magni momenci fuit, non ipfa tantum tri- buti liberatione/ed quòd eo diplomate publica fiebat exter- nis hominibus facultas in ea regia comniorandi, vifa etiam Noftris eft quodammodo ades noftra facra in hoc totius re- gni capite, Ecclefiafticam libertatem confecuta. Excurfiones ' N o n ita multò pòft oblata eft Noftris opportuna com- infagos vi- m0(jitas jn pagos quofdam regionis Pautinfu Prouincix Pe- chinenfis excurrendi, triduo ferè ab vrbe regia diftantes. ea cxcurílo fada eft eo duntaxat coniilio, vt fides noftra la- tius vagaretur. nec fpem fefellit euentus. primis annis Neo- phytorum numerus centum & quinquaginta fuperauit, ac deinde paulatim annuis incrcmentis fefe magis ac magis i propagauit. E o quoque tempore res fieri ccepta eft, qu« tametfi pri- mo afpedu ab inftituto aliena videatur, vfu tamen magi- ftro conftitit non parum ad inftitutum profuifte. Ciu Paulus Dodor in vnum videtur agere, vt editis iam volumini- bus de fide ac moribus aliquot, aliud etiam de fcientiis no- TLticlide Si- ftris velut praguftatorium ferculum proponeremus, in quo nico idioma- noujcas cumcuidetia decertaret,devariis igitur fcien- tiis noftris adu eft,fed nihil eo tempore ita placuit,vt Eucli- - dis elementorum volumen : ideo quòd Mathematics: apud Sinas difciplinse seftimantur quidem fupra cateras fortalfe nationes,fed pradicè omnia fere proponuntur, nec a propo- ncntibus demonftrantur. vnde licuit cuilibet fua, qua non probaret fomnia cominifei: Euclidem vero conftabat Geo- métricas fuas propofitiones ita proponere, vt etiam pertina- ces conuincantur.Ergo ad P.Matthaum in hoc opere iuuan- dum defigiiatus eft amicus Pauli Licentiatus quidam, qui eodem cum eo tempore eum fuerat gradum confecutus, & ad vlteriorcm gradum adfpirare ex Sinarum legibusei non licebat.Idem P.Didaco pradedioné è libris Sinenfibus quo- tidie exponebat,&: domi noftra*,vti liberior effet congreifus, • commo
Apvd Sinas Liber V. ' commorabatur. Verumcum eo Licentiato tentatares mi- nus focliciter fuccedcbatdam enim Doctorcm Ciu Paulum ' P. Matthaus monuerat, neminem niii acuto ingenio pra;- dituiA hoc opus polle vel affequi, velad optatum fin cm perducere. Itaque Ciu Paulus, opera & itudio P. Matthan, quem aliquot horas quotidie pradegentem audiit, adeò pro- fecit, vt quod iam fuerat aflecutus, fermonc quam limatilli- mo expoliret: ergo annuo fpatio fex primos elementorum libros dilucido politóque íermone Sinenfi donauit. neque enim in eo idiornate defunt vocabula, quibus fcientiarum noftrarum omnium termini explicentur. volebat ille qui- demad reliquos Euclidis libros pergere, fed hi foli fufficere P. Matthseo vifi funt ad inftitutum. hos igitur fex in vnum voluinen reda&os, Ciu Paulus duobus elegantiilimis proce- miis exornauit: alterum P. Matthiri nomine, audorem huius libri antiquiifimum declarabat. eius etiam Commentato- ris P. Clauij Magiílri fui meminerat, cuius demonilrationcs ac notas faltem prxcipuas Sinenfi fermone donarat, vfum etiam horum problematum ac theorematum aperit, & alia nonn.ulla è Mathematicis depropta difciplinis. Altero proce- mio apparatum (exclufa omni rituum fuperibitione) ma- gnamn exhibuit maieftatem, & in folo féretro extruendo è Sff x , prctioía . .
jo8p De Christiana Expedition pretiofa cedro &: incorrupta áureos íupra centum Ô£vigint expendit. In sede quoque noftra Cocnotaphium illi extruxi- mus è panno damaíceno nigro. nam tametíi candidus coloi à Sinis habetur lu&uoíus, nos tamen in Ecclefiafticis ritibus confuetudinem retinemus Europaeam.Coenotaphium coho- neftabant cerei vndequaque complures, & varij odorumfu- mi/umptum omnem Parenti honorando filio fubminiftian- terhis ita comparatis, in folemniNeophytorum ccetu Eccle- íiaftica oííicia celebrabantur:iple afperrimo habitu indutus è canabino panno craífioreex more aíliftebat: inde Miífie fa- crificium pro fidelibus vita fundis, qua potuit celebritatc peradum eft,& ea re Neophyti mire alacres, quòd alias non- dum fimilem confpexiífent apparatum, ac fortaífe neicirent, tam infigni à Noftris pompa virorum grauium funera procu- rariiabiit tandem Dodor Paulus ad fuos cum Parentis cada- uere cedrino feretro inclufo, quod inPatrium fepulchrum erat illaturus: abiens Palatij fui fupelledilem vniuerfam No ftris vtendam reliquit, donec expleto ludu ad munus fuum fe referret. q>ater Alexander Valignanm primus exp e di- tto nrs hums funda moritur Capvt octavvm. P t a b a t artate iam inclinata Vifitator rem Sincnfem quàm optimè poífct, ante obitum conftituere.habebat r.Aiex«der enim longo tot annorum viu incredibilem erigendaru mif- Vconíturrem fionum inter Etlinicos experieiítiam. ideoque tentabatipfe Tr,lenfem in Sinenfe Regnum ad vifendas Noftrorum fedes penetrare, fiabiltre. ^ coram ea videre,qu3e per literas fuerat aífecutus.nam idem eft in hoc negotio, quod in oculis noftris quotidie cxptffi- mur, quos oportet fiepe falli, fi de rebus longè pofitis volue- l-int iudicare. P. Cataneum fibi Socium defignarat iam com- . . . - . ' perto,
àpvd Sinas Liber V. 509 perto, quàrn exiguo fruit u rem apud Sinas Chriftiana Ama- cai tentaíTet, fed ne quid in ea re difcriminis adiret expedido vniuerfa,maximè quòd vir tantus non nefciri poterat, annos plures in Iaponia commoratus, quam inter ac Sinas odium eft plufquàm V atinianu, & inimicitix fupra capitales. fcripfit igitur ad Socios omnes intra Sinenfe regnum, eorumhac de re femtentiam coníiliúmque exquirens. variae fuerunt non fi- ne caaufa Sociorum fenten tix.P. Matthseus nihilominus & alij qjuidam periculum,fi quod eflet,rei tantç commodis poft- habcntes,eum omnino euocarunt. Vt igitur ea res tutius fie- rét,à variis Magiftratibus,adnitente maximè Ciu Paulo, di- plomata varia impetrantur, quibus P. Cataneo iam noto ac Sociis liber in Sinenfe regnum reditus permittebatur : imo tanta fuit amicorum confenfio, vt etiam per vniuerfum iter ex aerario publico fumptus fuppeditari iuberentur: nauigium publicum quoties flumine, equi tres & baiuli fex, fi terra iter inftituere placuiíTet.Cum hoc diplomate Frater nofter Fran- cifcus Martinez in Gantonienfem Prouinciam ad Socios ad- ducendos nauigauit,ôc iam itinere toto fumptus è publico ei fubrniniftratus eft diplomate quod habebat oftenfo, & quo- ties imagis placebat, pro quotidiano victu nummi numera- bantur. A d hoc iter Vifitator nofter multa in huius expeditionis vfum adferebat, &C defignarat áureos minimum millc ad fingula domicilia deferre, vt agros aliquos coémerent ineo ipfo regno, ad neceifariam Noftrorum fuftentationem in- choandam. máximo enim incommodo, nec minore pericu- lo, annuus Noftris Amacao mittebatur commeatus, & om- ninto certum eft, maximam partem Sociorum in hoc regno firrmitatem inde pendere: fi coemptis bonis ftabilibus Si- nse: fibi perfuaferint , nos ad reditum in patriam quippiam conntra fe molituros minimè afpirare. fi hxc fumma Euro- pxids exigua videtur ad fedem vnam ftabiliendam, fcire ta- meen oportet,ex huius regni copia rerúmque vilitate fufficere I • Sff 3 vni
jio De Christiana Expeditione vni domicilio,íi huius ílimmac duplum in coemendas poíTef- iiones effuderint.volebat igitur Viíitator,quod amplius non poterat,hancNoftroruin fuftentationem in annuo prouentu inclioarc. vi fit at or p. Interim dum ha :cacriter comparantur, Sociique ad vaiignantu Viiitatorem fuum excipiendum pra; gaudio geftiunt, in le- montw. morbum incidit, qui vitam eius fpéfque noftras brc- uiifimo tepore amputauit.Exeunte igitur Ianuario anni fupra fecularem fexti, cum nouem fupra fexaginta fandtiilimè dc- curriffet, ad laborum fuorum priemia in ccelum, vti fpera- mus,euolauit. Hie rcpentinus cafus Chriftianis expeditioni- bus Iaponenil ac Sincníi cecidic perimpomme.illam enim li- lc promouerat, hanc etiam noftram crexerat: vtramque rara n, beneuolentia,&: continuo multorum annorum labore.-lentie- bant omnes fe tali prsefidio nudos inter tot pericula,& rerum omnium anguftias derclictos: notatum eft nefcio quo ie- cretiore Dei iudicio, duos viros fanctiífimos, B. Francifcum Xauerium,ac Viiitatorem Alexandrum Valignanum , in hu- ius regni ingreftu diem fuum obiifle, priufquam quod deii- gnauerant, exequerentur: id etiam tertiò notatum eft poft P. Matthaei obitum.nam P. Francifcus Pafius alter Viiitator in eo ipfo procin&u anno milleilmo fexcenteiimo duodecimo diem clauiit extremum. Faxit Deus vti ea res huius gentis peccatis exigentibus minimè fuerit impedita, fed eo confilio a Deo permifla, vt in ccelum fupremi Regis aulam eos ad ie euocaret, qui efficacius ex eo loco rem Chriftianam promo- uerent,vbi eos plus poife, nec minus velLe conftaret.Moriens igitur Viiitator facilè oftendit,quanti hanc expeditionem fa- ceret. nam loco fuo tres alios vtiliílimos operários immi- iit, & qusecunque iam comparauerat, eò deftinauit , fo- ium qua; de annuo prouentu deftinarat, variis impedimen- tis difturbata, infefta remanferunt. in his quas miífa funt,va- ria; lunt Eccleiiafticce veftes , imagines , & alia huiufmo- di, quibus viuens vtebatur. ea omnia apud nos afteruan- tUfj
Apvd Sinas Liber V. yi i tur, tanti Patris apud poiteros noftros gratiilimum monu- mcncum. Jn fantonienji éMetropoli graui tumultuin V^oftros ex citato Fraternojler Francifctu tine\ occiditur. Capvt nonvm> m ^s JP^s quibus hxc fcribuntur annís, Holandi pyratx Tiolmdt r>y- sIlíMf Indiam Oricntalem latrociniis infeftare coeperunt: res dnTk ~mf°- aliquot annis eis cecidit è íententia, ideo maximè quòd Lu- flmt* litanae naues ad htec vfque têmpora armatx contra indige- narum iníultus, non contra vim Europxam nauigabant. In- di quippe minoribus nauigiis ílcubi hoc faciunt pyraticam exercent: hi Luíitanarum nauium moles ne tentabant qui- dem, fed erepto maris dominio vbique ferè facultatcm na- uigandia Prorege, veleius nomine à Prxfe£tis exigunt. hae naucs inermes propè, íi quando in Batauos aut Anglos py^ ratass incidebant, facilè inermes armatorum prxdx fubiace- bantt; quanquam annis deinde pofterioribus, ex quo Euro- pa:o íê more munierunt, iam diu nihil effeEtum eít ab illis, fed potius ipii damna multa pertulerunt. Pyraticx nauiga- tionis ípoliis elati, arccs etiam Lulitanis eripere tentarunts Maluceníem, Malacenfem,&: Moíanbicenam,íed quo euen- mUndi si- tu nemo nefcit, nec ad meum pertinet inftitutum: etiam Si- "!enfi nenife regnum ingredi,fed fruftra tentarunt,immcmores, vt airbitror, non exiguitatis fuae folum, fed triti etiam apud íuoss diuerbij,Qui multa complcântur, malè ílringit. in Pro- uincciam igitur Fuchianam, qua; ad Auítrum in extremo, an- guloo Orientem versus ad mare adiacet, appellentes in ea pe- de fifigere funt conati: magna promittebant,iiue ab lucro mer- ciunm inferendarum,íiue ab Iaponiis Lulitanííque Amacao,&: - .. . ; Hifpa
*■« pi De Christiana Expeditione Hifpanis c Philippinis infulisexpellendis: quail verò Rcgni Sinenlis potencia à Batauis lacunis auxilium expe&aret. vbi fenferunt promiiíis grandibus paruam haberi fidem, ad mi- nas etiam ac ptterília territamenta difplofis bellicis machinis refugerunt. Verum asquè vtrumque à Sinis reiedtum: ipfi verb cum vim profuturam defperarent, Malacam versus re- deuntes, in Reguli Pat anas portu confederunt, à bellicis ex- peditionibus domandóque Sinarum Império ad pyraticam artem antiquam redierunt. nam ad fretum Sincapuranum anguftiis celebre Sinicas onerarias Luíitanorum in Indiam à Sinis renauigantes prseftolabantur. Et quoniam Amacaen- fe oppidum iam minis inuaierant, ac fpe deuorarant, Ama- '"iunt"" caeníesnullopnefidiote£li,murumextruereincolleAma- caenii Collegio proximo in arcis modum inchoarunt, ac eo- dem tempore cum asdes noftra fortuito incêndio aríiílet,de- nuo erigebatur: vtrumque Sinas impedire conati funt, ardes tamen ipíls inuitis aflurrexit. Arx tepefeente pyratarum me- tu intermiíla eft. E Regione Collegij fcopulus erat potius quàm infula, fefquimiliaris fere ambitu: eum fcopulum No- ftri iam ab omni fseculorum memoria defertu, ad honeftam Collegij recreationem & aediculam extruendam occuparãt: id nimirum Sinas arbitrati funt à Lufitanis ad arcem contra fe extruendam occuparL Ergo diífimulato tantifper furore, tempus commodum explorarunt,quo tempore Luíitani om- l7ao7:im ~do- nes *n templa conuenerantjipíi Magiftratus, qui Amacai Si- mum Ama- 113.S regunt militares illi, &ex infimo propè ordine, auil funt dunf1"tn"~tamen 'n Infulam illam nauigare,& armata manu, nec opi- nantes cum Fratre noftro feruos domefticos obruere: Do- mum igitur exiguam illam quidem incenderunt, & cum in facello D.Michaelis imaginem reperiífent,eam indigniffimè lacerarunt. Frater nofter niíi Iapones fâmulos cohibuiífet, facilè vim imbecillium Sinarum repuliífet: fed noluit damni exigui caufa turbas excitari. Viftores igitur Sinas fefe in op- pidum receperunt, ac tametíi fumus incendiurn prodidit, s ipíique I
Apvd SIN AS-LIB ER-V.. - pi ipfiqueex oppido fpedtantes Luiitani incendendas Magi- llracuum .asdes ■ iudicarent, cohibiti Lint tatnen à Sociis, &... fefedomos Lias receperunt. ... Ex iis Magiftratibus erat vnus origipe ac profelLone Saracenus: nam :cx Tartarprum reliquiismulti.ineo-regno remanferunt, qui poft quartam generationem pro indigenis habiti, ne a.Literariis quidem gradibus publicifque muniis. prohibentun ls malorum in-r ceator erat >&.imaginis e- Chriftiana: legis odio laccratorr iamfeLuLtani indomos receperant, cum ecce cibi -Fratcr noftercum imagine Iaepra de re tota Superioremadmoni- turus etfcendebat^ laceram demum imaginem Luíitano- rum ferii confpicati, furorem diutius minimè tulerunt, fed concurh fadto in Magiftratimm redes irruerunt, &;Sarace-r. niimjllim malè> mulcfatum etiam in Gollegium noftrum.. capilh'tp- palTo &-liuorihus Ledum adduxerunt, cum .Noftri vrbis Pmfedto LuLtaniíque audtoribus domum fuam remi— íeruntv es deinde tota cum vieini oppidi Anfani Guberna— . >.*■ tore conpoLta tumulttim cÕpefcuit. Noftris infula reman- '"" iit ea lege,vt quonia hoc eflet Regis Sinaru folu , Noftri Re- gi urtiibi nomenefte literis aureis iníctiptú Sinicè pateretur./. E x a. sre-r a t i s in Amacaenies nonihil Sinarum ani- mis, alia res accidit iongè pericuioLor, quse expeditionem Chriftiana yniuersa, imò & oppidum Amacaeníè Sinenséq* commerciumin apertum diferimen adduxit. orte fuefant in EccleLaftico quodam negotio inter Sacerdotem quendam fçcularem & religiofum,nefeio quç diícordire:Religiofus in- juria affectus Redtorem Collegij noftri Conieruatorem ap~ pellauitjideo, quqd fede vacante Epifcopatus.Moderator Sa- cerdoti-, qui iniuriam iecerat, apertè faueret.Ex hac lite vrbs> induas ppartes fadfciorfeique diuiiaeft,atque itavt ilne.dubio . mifera eíifíet oppidi facies ,.eum in Eeclcíiaftica Jite íaecu-IarL bus proppearmis'certareturrea pars, quíc Epifcopatus Mode-; ratori fanucbat, inLrmior erat quarn vt vel iure vel injuria v.i- dtoriam :1 fperaret : ergo homines nefarij dum Moderator!, T eje inmis ê
P4 De Christiana Expeditione nimis fauere volunt,eo, vti credibile eft,nefciente,pene cum aduerfarios perdere volunt, feipfos Rémque publicam euer- TumnhHs terunt, nauim ipfam qua vehebantur pcrforantes. Perfua- caufkfalso jcnt jgitur nimium credulis in hac materia Sinis, hunc ci- ferfrn etur tumuitum [n(\c nafci,quod P. Lazarus Cataneus, qui etiam tunc Amacai in Sinenii habitu refidebat,totius Impe- rii Sinici Tyrannidem affedaret: eum ab Lufttanis Ducem ideo nominatum, quòditinerum peritus efifet, &: vtramque iam Regiam peragraflet, claflem in eius auxilium breui ven- turam,nonex India folum, fed ex Iaponiis quoque Infulis: interim Socios, qui intra regnum commorantur, iam per- multos in fuás partes traxifíe, qui huius tumultus euentum prarftolabantur. Amacao in Cantonienfem quoque Metro- polim libello fcripto, hsec fama emanauit. Quid non audet calumniatorum maleuolentia &C liuor, qui etiam propria pe- ricula fpernit,vt procuret aliena? in metropoii H i s in oppido Amacaeníi euulgatis, Sinai omnes in T"h ZTu metropolim aut in patriam refugerunc, & omnia metu tu- repUnmr\multúque repleuerunt:eaindubitata plane vifa funt. nam sinis. & arx nuper extruda, & templum noftrum pro arce alia ha- bitum eft: tumultus etiam ob fcopulum ilium excitati, rem plane credibilem aptilíimis coloribus effingebant; pauciora gentem fufpicatiiTimam terruifíent: admonito igitur Pro- rege, Prouincia Cantonienfis tota, terra maríque delectus faciebat, in metropoii aides omnes extra muros dirutai fu- pra millc fuifíe perhibentur, non fine infigni vulgi iadura, commercium omne cum Lufitanis interdidum,commeatus in oppidum Amacaeníe inuehi prohibitus, ipfai Cantonien- fes portai calce 8£ lapidibus obftrudae, qua parte Amacauni fpe£tant,diurnai ac nodurnai vigiliai audiores pro muris dif- pofitac, edidum Uteris cubitalibus propofitum , quo edido grauiflimis pcenis interdicebatur, vti nemo Amacaenfem aliquê domo exciperet, obferuarétque rnaximè Sacerdotes illos externos, qui medio in capite raio capillitio circulum ■pc - geftant:
Apvd Sinas Liber V. sT5 geftant: ex iis quippe vnum nomine Cotienieu (fic enim P. Cataneus à Sinis appellabatur: ipie enim Lazari fignificatio- nem pro Sinenii nomine acceperat Diuinum icilicet adiuto- rium) Regnum affedare:eum plerique P.Matthazum cile ar- bitrabantur, in Sinenii vtique regno notiorem, hac igitur ex caufa Cantonienfis metropolis bellico tumultu ardebat,imo res ipfia datis libellis ad Regem penetrauit,quibus defereban- tur ij, cqui murum & arcem extrui permiferant, ea res Pechi- ni molleftiífima fimul & periculoíiíTima Noftris accidit; fed Cantconem redeamus. Hjic vbi Amacaenfes Lufitani,qui rem gerebantpu- blicam, fenferunt, legatos in metropolim amandarunt, qui commeatum omnem à fe acculationis inuidiam remouentes po ftulabant, p[fj^"tper ne folito commeatu priuarentur, eo maximè tempore y quo pyratarum kifultum formidabant: nulli credibile videri, fe iam tot annos pacatiores eo maximè tempore confpirare, quo iam ferè triennium, Indicis nauibus deilituti, in ex- tremam propè inopiam, ac vrbis folitudinem deueniifent: permiiTum eft igitur Sinis Negotiatoribus,vti redirent Ama- caum„ fed eo maximè coníilio,vt certiora de fparfo tumultu rcferrcent:res igitur accuratius excuifte, veritatem aperuc- runt, &cne tumultus quidem fomnium apud Amacaenies extare. ergo populus dirutas íine cauía aedes fuas lamentabi- liter querebatur,&: fummus maris Prsefedus, ffaitau vocanty adlaborabat, vti perfuaderet, non fine caufa aedes dirutas fuiife. fciebat enim ingens fibi malum imminere, fi fortè rei Veritas in Regiam perueniret. Hoc ipfo tempore Yifitator, vt paulò antè narrauí, ad ingreflum in Regni interiora fe accingebat, & ad fe dedu- Ftanciano cendumFratrem noftrum Francifcum Martinez Nancia- ' ' ' " 110 euiocarat: ergo ille in Metropolim Cantonienlem ta- metfi i tertiana vexaretur, fpreta segritudine, nauigauir. cum igiturr aduenit, turbata omnia reperit, &C de morte Vifitato- ris acccepit literas, dubius igitur quid ageret ad Collegij Re- Ttt z dorem.
JT 6DE G H R'KS-T I -A NA' E X PET? IT IONE ftorem fcripfit Amacaum,veltet nec ne redire vnde venerar, an iter incoeptum profequi Amacaum vfque,hoc enim à Pa-- tre Nicolao Xauceanae fedis Superiore in mandatis accepe- rat. Interim Socios Xaueeanos monet, imminere grauem aliquam procellam expeditioni vniuerfae,ex iis quae in metro- p'oli reperififet. confilium ali is dare , iibi fumere nefciuit, vrttncifcui Monitus fuitab amicis non femel vt fe in locum aliquem tu- tnonetur -vt , . v. \ i c .is c • • a - fugiat. turn reaperet, eo quod racile relciri qu ear j eum Amacai na- tumfille Vero innocêntia fua & diplomatibus munitus addu- ci non potuit, fed cum reliquis Neophytis,quantumuis cum febri conflictarecur, maioris hebdomadae eultum Ditiinum celebrauit.- Interim ad eum vifendum inter reliquos venit Neophytus quondam, nunc verius defertor Cantonienfis ciuis: hie Vt nummulos aliquos emungeret,terrere Fratrem noftrum ccepit, fed fpe fua exturbatus, Fratrem noftrum de- rrancifcm tulit ad vnum è maris cuftodibus, aflerens eum efte' Gata- Komprelen- ne* afteífcatoris Regni exploratorem. arbitratus eft miles ifte, ditur. fe praemiuma. Magiftrátibus velut re graui deprehenfa acce- pcurumrergode aedibus deque èxploratóre Certíor faclus,rem ad Progubérnatòrem Vrbis(nam aberat Gubcrnator) retulit: exploratorem quendam fcrlicet Amacaenfemcertis in aedi- bus cum aliis aliquot foCiis làtitare: hoc nftndio mirè lxtus, arbitratus eft pofte fummum'maris PrafeòFum âe reliquos, qui fe huic negotio irnmifcuerant, Magiftratus, liberari ab hacpopulari caluinnia, qrtod nempe fine cáufa" mui tor um a'des diruiífet. ergo eo ipfo momentoapparitores duos mifit ad Fratrem noftrum ac focios comprehendertdum: iueritnt , illi equities armis militibúfque ciilcti, vti res grauior appare- ret:repertus eft bonus Frater in lectulo cum fdbre confiictas: ,, eum igitur lectulo aftiirgere iubent, & omnibus domi réper- tis iniiciunt vincula: aderat forte patrúús alterius Frairris n'o- ftrijCum duobtis pueris éiufdem propinquis:aderaiitetiamfa- muli duo,quos fecum Francifcus nofter ádduxerat: indc rc- férunt in commentariuni quidquid domi reperèrailt,eius ia- * ' " * nuam v" • v" > * '
; " ÂI?VD; SiNAS Liber' V. '• fij nuamelaue acfigillo muniunt, ne quis ea quae repercrant* exporaret. Sparfit fama fubicò Sacerdotem externum, qui Vener.t exploraturus,efle comprehenfum, & tanti concurfus repenè fa&i funt yvt per vidos tranfiri Xgrè poíTet: tenebrx rem brribiliorem reddebant, multis eilim fatibus incenfis colluixati, &: mrlitum tiimultuantium claiíioribus euuigati ducebantur, I n Prõgubernatoris palatiumabducli, nulla prxuiáin- quifitione, quxitioni fubiiciuntur omnes. Id ita fit: Ltgneis qu&ftioni veftitus duobus non fine maximo doloris fenfu pedum câl- ces cciilringuntur, ac deinde malleis contufi ve&es, pedes ■' ipfos ercutiunt. In hac atrociilima quaftione, Fratet nò- ller ptientiflimus oomutuit , rion fine omnium flu pore, qui firent exteros magno eiulatu dolorem folere teflari' ipfe vrò Sócios exhortabatur, vti meminifíeilf fe lege Chri- íliansa mendacio prohiberi, viderent etiam átque etiam5 lie queftioni cederent, ac tormentis. Iniquus deinde ludex quart è Francifco quis fit, & quorfum in earn vrbcm vene- rit. Refpondit fe Xauceo non Amacao venifie, & Magiftra- tuum grauiifimorum literas fécum habere teíles , cuius cáu- fa veniilet. Eas ad fé extemplò deférri iuífit, quibu s leclis fatís cubius fuitj quid ageret: exteris feorfim interrogatis, idemomnino reperit, parúmque abfitit, quinlibcritm dimit- teret veritus Magiilratuiím, qiiorurti êraiit íiterá,iiidigna- tionen. aderat fortè accuíator, & magni referebat eum pro- barè qux dixerat: ergo fartareo plane inueiitoquxrít eX al- tero ; pueris, Frahcifcus pharmacunf aliquod cóémifiet nec re ? Ea vox qux pharmacum apud Sinas fignificabat, puluoreb qUoqué torinentarium innuit, fi addídetis fylla- bam fiam , qux fclopetum fignificât, puluis enim tor- mentarius Sihicè fclòpetorum pliáfniácuiii appellatur, Citimjo videlicet. & quòhiam Fratcr nofter xger pharma- Ca coémcrat, annítit côêmifie; turn âcCufator vòce elàta, Ecceij inquit , puluércm tòrmentarium dicitur toerniíle» T11 5 : nam
m fiS De Christiana Expeditione nam pharmaco aliam vocem addidit, qua? fclopetum figni- ficat. Hoc audito Frater nofter , ac cxteri puero annuerunt, ne quicquam falil pronunciarei. Id Index aduercic, omnes fcilicet cum de puluere audierunt,permotos fuiíTe, &fufpi- cionem prepè iam excuíTam reuocauit > omnino ratus ali— quid inter eos latere, ergo puerum ad fe propius euocat, & quxrit quale tandem ellet illud pliarmacum : puer intulit ad xgritudines depellendas : turn iratus Iudcx, quaii cxte- rorum nutu fententiam mutaíTet, tormentum aliud inno- pturvi toy uaujt ^ adftridis inter digitos arundinum fruftis,qua re terri- JIifZ'Ti- tus, fclopetorum pharmacum fuiíTe confirmauit.Hac re iam, at. vt videbatur, comperta, impunitatem puero promifit, II om- nia enarraret. Puer vero vti feipfum eriperet,veris falfa per- mircuit, ex interrogantium voluntate dixit, eum eíTe Socie— tatis noftrx Religiofum, Amacao veniííe, co íclopcta mul- ta mifiíTe, & alia bellici apparatus armamenta. His auditis Iudex Fratris noftri pileum è capite, detrahi iuíTit,vti vidcret, num Tub capillitio tonfuram gereret clericalem, & cam ge- rebat, quòd minoribus Ordinibus eflet iniciaras» ergo de re tota nihil in pofterum Progubernator dubitauit. Subridens. igitur Fratri noftro dixit:Si ad hxc perpetranda venifti,quor- fum hçc Magiftratuum grauiílimorum diplomataíCum No- fter etiam nunc pernegaret, dixit Iudex: Lux craftina om- nia deteget : & in vincula eos feoríim fingulos abduci im- perauit. D"i e igitur infequenti Fratris noftri íarcínulas ad fe ferri iubet,ibi literas Europxo chara£fcere,librofque noftrates, vc- ftes etiam interiores è Luíitano more reperitrquae omnia eum iam nihil dubium acrius confirmarunt.ergo Amacao veniííe certuSjdiplomata-omnia falia iudicauitãn quam rem propcn- Frxncifau fum accuíator impulit, aílereris Fratrem noftrum cmebrem pro mago magum efie, qui íe adftantium oculis cumvellet cripcrer, kabetur. qUOtjes jn ejus confpe&um aqua deferretur : caueret igitur etiam atq; etia ne aquam videret, acq; ita dies muitos in vin- culis *
Apvd Sinas Liber V. - culis incredibilem fitim paiTus eft, donee paucis ante obitum diebus in vinculis aliqui mifericordia permoti , clàm aquae paululum obtulerunt. H o r v m omnium quae inuenerat certiorem reddidit Progubernator ArchithalaíTum,à quo iuflum eft,vti fibi om- ftunturca- nes fifterentur,abdu
fio De Christiana íxpeditions eadem eflent Prouincia cuocarentur :fe adnitente Magiftr» Cup;h^c Magiftracuutn diplomata. impctraíTe,: nihil fiiixiíTe; ft7r"(mver- n^1!' àdulterafle. Hac eius confeífione Proguhernatar írri- beràriiitfc- tatus, cum dcnuo yerberati íuilit non diilimili atrocitate. _hqww.qua altero die vapulaflet: fed iamFrater norter feren- i( do(non. fuit^ nam- vulnera vulneribus addita, primis cum íélibus femianimcm reliquecunt. veritus ergo. Proguherna*- rpr, ne inter ycrberationem morcretur,quae res fine dúbio ei Magiftratum eripuifiet, ab vlteriori verberatione abftinuit, & eum tabulT impoíitum in vincula quàm ceíerrimè remi- tncarctrt*^ carcerb iíigreíTu- bonus. Frater fpiritum Deo reddidit, Ajerberatio- nullo humano .folatio adiutus, fed credibile efi: j Diuina illb faria*!»* mhiimè.defuifie. Id in Martijpoftremum diemincidit, an- reddidit, HO íupra íacularem íexto, ea ipfa hora, qua Chriftus Scrua^ tor nofierin Crucis tormeupis expirauity Annum artatis age^, bat tertium Sc trigefimum.., ex. his. quindçcim domi noftrac Deo famulatus,.magnoperc,re.NQÍlris.Neç)phy.tisque,proba-: I";:;; :; ijití!eum Sõ.cij noftri certatim optabant,:. orationi;dedicusi erat impensè-., vndc credi poteft ,eum hoocrudelilJunck mortis genere„ expurgatutnj extemplò: cceleítibus gaudiis. fuiife donatunv. Mágiílratus vbi deillius morte audierunt,v carceris Prafe&o iniunxêre,vti eo in loco terra; mandaretur, a quofacilè à c.xteris internoíci poíTct, fi fortè de eo ProreX. y-ranàfcm vexut. exploratorum capite aliquidfcilèicâretunergoíextra fspeiítur. muros humo mandatus eíl cumillis ipfis veftibus, manicis atque.compedibus,in quibus ipiritum emiferat. &: videtur i d ; . Deo permittentefadum r ne Dei feruusDiuiaisoffib^ * .,í ... ciis & communi íacri ccemiterij, fepuJtura care-:- -. - ret?,quod deinde eadauere Noftcis.reftituto-; » ' . : fadum-eíldníigúipompa,vtin-..., M,;- i: • • uímvV.v jf j'...; 4c o" ;>u,
àpvd Sinas Liber. V. j-n ■* Cantoiienf tumultu fedato, T. Cat me us cum altero Socio ad Jlationem fiam intra regnum rediit. Capvt decimvm. •w • - , * Hl D m o n IT Vs (vti diximus ) de hac Lufitanorum fitas Amacaeníium rebellione Prorex,iniunxitfummo mi- litam Prsefedo Cantonieníis metropolis, Somfm vocant, vt ex vniier/à Prouincia coado milite ad expugnandum Ama- caenreoppidum extemplò proficifceretur: verum ille fanè prudcLci iudicauit, nec ue tantos íumptus temere facien— dos,iique incertam rcbellionem ccrtq bello períêquendam. Itaquexploratores miíit Amacaum,qui pacata omnia retu— lerunt nifiquòdvrbemin duas fadiones inter fe diuifam nunciioant, quod ipfum acrius etiam perfuadebat nihil eos rerum louarum moliri. His nunciis populus à Proguberna— tore ocArchithalaílo tumultus audoribus etiam vehemcn— ter abhorrebat,Progubernator vero ex Francifci morte metu conceptOj Ignatium noítrum famulumalia pcrducllione co— natus eíl inuoluere, vera illa quidem ab Idolorum Miniftris in Xauceana Regi one intentata, fed quae nihil ad Ignatium pertineret: id vbi minus è voto ceffit, carceris Prsefedo iu- bet,vtiomni eum alimento interdicat: fperabatenim fe cum eo crudelitatis & iniurise in Fratrem noftrum indicium om- ne fopiturum. Verum è concaptiuis aliqui clam ei fubmini- ftrabant,quod ad vitam fuftentandam fatis eflet,donee Xau- ceo Noilri fubuenirent. Scripiit etiam ad Xauceanum Gu- Xmcti do- bernatorem, vti domi noflrae exploraret, num quid armo-mui Sociorii rum bclliciye apparatus , apud nos delitefcerec: fecit ille,l"fir*tur- & nihill ifthic fint repertum, nodurnas etiam circum sedes noílras; excubias adhibuit, mirantibus Noftris , quòd ad cam di
yii De Christiana Expeditione cai tumultuatum, &: externorum Sacerdotura explorato- rem comprehenfum nunciabatur : huius tumultus caput &:DuxP.Cataneusnominabatur,qui tanto tempore Xau- cei fuerat commoratus. Hoc rumore ciuitas vniuerfa trepi- dauit, & Neophyti omnes noftri amicíque Ethnici Noftro- rum congreffu abftinuerunt,veriti ne pro perduellibus habe- rentur. P. NicoLius H i s auditis P. Nicolaus ftatuit omnino ad Proregem Proregem jpfum jpfemet perçere, ratiònem fafti redditurus, & Fran- Libellu mit- r a r p ' . tit. cifcum noftrum liberaturus. Sed ex conniio amicorum h- bellum per negocij curatores miiit, qui eo ipio tempore tra- ditus eft, quo ÀrchichalaíTus ad ha*c ipfa negotia aduenerar. Prorex iam certior fac^us, Francifcum noftrum in tormentis expirafle,& Amacaeniis tumultus nebulamdiílipatam, diili- mulauic,& libello minimè reípondit: non tamen inutilis fuit hare innocentiac noftrac figniiicatio. nam cum Architha- lalTus in merropolim rediiflet, grauiter queftns dicitur, quod in re tanti monjentí parum confultè proceíTifíet, ilium enim, quern verberatione ma&auerat, fatis conftare, exploratorem Amacaenfem nunquam fuifte,ied Europarorum Sacerdotum difcipulum, qui volentibus Proregibus Xaucei commora- bantur. Miífi Procuratores dato libello, in metropolim ire perrexerunt, vt alium libellum Magiftratibus, qui hac de re cognofcebant,ofíerrent,íed cumFratrem noftrum iam obiif- íè reperifset,ad caeteros captiuos rebus neceflariis, auxiliique promiflione recreandos,fefe ad carcerem contulerurit: hi re- uixifle íibi viíi funt, dum rem deiperatam ad lpem reuocari fentirent. c:au Tttaii H i c maxime ftatus erat rerum noftrarum in Cantonienii "wftabuit prouincia ita defperatus, vt grauius nullum difcrimen expe- Xmceu ditio vniuerfa ad earn diem adiifte videretur: fed non diu- tius Diuina manus auxilium diftulit: miiit enim reducem è Regia Magiftratum fummum ex ordine, quern Tauli vocanr, qui rem vniuerfam ita compofuit, vt de eo dicere foleret P. i Nico
' APVD Sinas LIBER V. yij Nicolaus,qui cumulcus pondus vniuerfum è vícinia fuftine- bat, eum Temper vifum iibi Angelum coelo miflum ad rem Chriftianam fuo loco denuo ftabiliendam: id factum eft in huncferè modum. CiauTauliè Regia redibat nouis hono- ribus auftus, & in antiquis confirmatus: nam in metropo- lim miittebatur Archichalaili munus adminiftraturus , ideo quòd aiuftor huitis imaginaria rebellionis, cum eiici metue- ret, minífionem petierat & impetrarat: nouus igitur Archi- thalafllus magnam Pechini cum Noftrís neceílitudiné con- traxeraat, &c cum P.Matthaeo nominatim. vbi is igitur Xau- ceum appulit, pro vetere amicitia à P. Longobardo viílta- tus eft, ab eóque humaniífimè exceptus: multa eo narrante pro tribunali de P. Matthaeo audiuit, deque reliquis in Re- gia Sociis, ab eo fe Sciothericum horarum indicem accepif- ie dicebat, cuius vtendi modum edifcere cupiebat. Viciiliin narrat ti P. Nicolaus falfe rebellionis rumorem,Fratris no- ftri mortem iniuftiifimam, ac c^terorum in metropoli vin- cula : anxilium ab eo petiit, & ne quid excideret, prolixio- re libello memoriam confirmauit. Promiiit omnia fe fa£tu- rum accurate, quòd eoruminnocentiamprobecomperif- fet : noduit tamen eum Tecum in metropolim abducere; ita enim fauere vole bat, vt tamen iudiciorum morem vellet obTeruare: niliilo tamen minus P. Nicolaus paulò pòft fub- fecutus eft, vt Fratris noftri cadauer recuperaret,Ted quo- niam nondum maturam rem eíle vidit, accepto à Luíitams, qui ad nundinas venerant, annuo commeatu, Xauceum re- uerTus eft. , N o v v s igitur Archithalaftus cum in metropolim per- ueniftet,turbata omnia repent, nondum iedato apud TuTpi- upts mbet caciilimos homines metu: ac tametíl iam rei totius ordinem íatis ceirtò fuerat aftecutus, finxit tamen Te aliquid de Ama- pkraru '* caenii rrebellione TuTpicari , vti omnia iuris forma cognita compoimeret. mifit primum Xauceum ad vrbis Gubernato- xem dipploma,quo inquiri iubebat,quinam eflent Longobar- H'l Yvv z dus.
5*4* De Christiana Expeditione dus, Cacaneus, Francifcus &: Ignatius. Vrbis Gubernator, quinouerat illiuscumNoftris amicitiam, inftituta perfun- dtoriè inquiíitionc omnia mifit, quae ad Noftrorum inno- centiam declarandam profutura videbantur: Amacaum idem Archithalaífus militum Prxfe&um virum fagaciem mifit, qui res Amacaenfes exploraret. Iile, cum eò adueniíTet, P. Cataneo renunciari iuífit aduentum fuum ,'ab eóque facul- ratem petiit exfcendendi, cupere fe eura certis de rebus in ípfo Collegio noftro alloqui: arbitrabatur enim illum non Noftris folum, fed etiam vrbi pneeífe vniuerfx.Refpondit P. Cataneus, nuilam exfcendendi Sinas petere folere faculta- rem,ac íi petenda eífet,id ad fe minimè pertinere: íimul fub- íccutus eft nuncium, eúmque in Collegium noftrum abdu- xit, vbi exceptus eft: ab omnibus, qua fieri potuit humanita- te : nihil è Collegio vniuerfo fuit, quod non ipfe videret: & cum in Bibliothecam deduchis eífet,dixit P.Cataneus: H.tc funt arma, quibus ego ad Sinenfe Regnum adfpiro; cum in fcholas,hi funt milites,quibus Regnum veftrum expugnabo: intellexit igitur Noftros viros efle Religiofos, qui fuam alio- rúmque falutem curarent. Inde deductus eft ad videndam vrbem vniuerfamjnulla fuit familia Religioforum, nulla Xe- nodochiorum vel Nofocomiorum domus,quam non ipfe lu- ftrauir. Ergo in metropolim reuerfus, alia omnia quàm qua: fparfa fuerant, nunciauit, maximéque P. Cataneum aliófque Socios commendauit. Uouta Tm- Ergo his auditis nouus Archithalaifus caufam vniuer- 'iof-iolu'mprc ^~am à Progubernatore ad quartum Aífeíforem vrbis reuoca- tribunaU uit,cui omniafuperiora maximè difplicuiífe conftabat.Caufa propugnat. jgjtur COgnita renunciauit,quanta iniuria Noftris fa£ta fuiifet ac fieret:quàm perturbatè omnia ab Archithalaifo & Progu- bernatore adminiftrata fuiifent. Nouus igitur Archithalaf- fus in Tribunal fuum accufatorem, qui praerat Maritimis in metropoli excubiis cum reliquis captiuis adduci iubet, ac primum accufatorem compellans, hare pronunciauit: Acce-
ápvd Sinas Liber.- V. ri^ J j He honinum fceleratiífime,qui iniuftiítimam Francifci Mar- tinez nortem infidiofiíTimè procurafti, ac caceros íine cau- fa tan:o tempore vexatos detinuifti, nunc è csxlo vindi&a in caput tuum redit. Vbi puluis tormentarius, vbi íclopcta, vbi ceteri bellici apparatus? ítáne tres pueri Regno noftro perniciem moliuntnr? Si quod fecifti fpe lucri fecifti, nunc ego oibi pro meritis omnia perfoluam: & quidem nunc ad Prorepgem ibis, qui íi te merita verberatione minimè confe- cerit,, ego vtid efticiam, te hie prxftoiabor. Ad hate accufa- Mcufatot tor obmutuit, &: folum quatiens demiíla fronte Sineníl ritu s"ckr" ve~ veniam poftulabat. Indead AíTeíTorem caufx cognitorem"frvnàafm deduct us, nihilo audiuit molliora. Interrogatus etiam, qua ex caifa maleficium hoc commentus eíTet; refpondit : Idfe fecifti in Progubernatoris gratiam , qui omni arte procu- rabat>opulo probarejhon vanum fuiffe tumultuantium Lu- fitancum metum.Denique omnes ad Proregem duiti font, fedN>ftri iam liberi ideo mittebantur, vtab eo iniuriae fibi factx >oenas de accufatore repeterent.ac nemini dubium vi- debatar,quin à Proregecognita caufa extremo fupplicio ple- éteretur, verum largitione propinqui cuiufdam Proregis in- rerceilionem, & cum ea vitam impetrauit: verum vti in me- tropolim rediret animi fatis noil habuit, quin potius vnà cum to propinqui eius omnes íponce fua exularunt, fparfúf- que et rumor eo adnitente , quail diem iuum obiiftet,qui ex eo ;reditus eft,quòd nufquam hactenus appareret. A t n v s infequens de Magiftratibus omnibus ex more Arckitha- inquiebat: hac inquiiltione Archithalaflus &: Proguberna- tor, h.c ipfa ex caufa aliifque malefa&is, muneribus fuis ex- inuneribtis cidennt, & inepti per vniuerfam vitam ad Rempublicam^ gcrenlam declarati funt. P. verò Cataneus Amacai audiens rem ita fccliciter compofitam, mifit in metropolim libellum, quo impoiitis fibi calumniis refpondebat,referebat etiam di- plomai íibi à Prxfide Tribunalis cuiufdam Nanchino mif- l u m, vti in earn Regiam reuerteretur, & ft quidem per cum V v v 5 liceret.
Âpvd Sinas Liber V. feruis qusefiit: de Iaponibus ita refpondit, eos procella adue- ctos commiferatione humana exceptos fuiiTe, fed extemplò in Iaponiam remiíTos. De feruis dixie eos,fi quid Sinis in fer- re at moleftix, id vel infeiis, vel inuitis heris faftitari. Ad ex- tremum approbauit eius coníilium de Amacaenii oppido re- li£to,vbi obtre&atores habuiffet totius calumnise inuentores. Refcicium eft à Noftris deinde,eum ad Proregem fcripfiife,fe Cataneeum vidiílè,& innocencem declaraile, & rem omnem Amacaienfem compoíítam reperiiTe. His ica confectis, Pro- rex de re tota Regem libello longiore admonuic, &: falfos ru- mores iperuit,imò rationibus permultis probauit fanè dilu- cidè,Anacaenfes Luiltanos neque velle, fed nec poife quic- quam ii Sinenfe Regnum machinari. Hunc libellum Noftri legeruit, &: Luíitanè fcriptum Socios ad Amacaum remi- ferunt. • " • H oc diplomate muniti Socij duo iter fuum pacatiífimè confecrunt,& Nanciani literas P. Matthad Superioris repe- rerunr,quibus P.Cataneus Nanchini confiderc, P.Sabatinus Pechinum liauigare iubebatur. Facta efteciam P. Nicolao ab Archithalaffo facultas cadaueris Francifci repetendi.Ergo in metropolim fe contulit, &-cadauer accepit agnitum ex Xauce> h°* . * \ ^ \ ncnjice jepe- ipiis ve fcibus, & vinculis, quibus honeftus potius,quam onu- lit nr. ftus tera: fuerat c®mmendatus. Relatus eft igitur Francif- cus Xaiceum, & perfolutis Ecclefiaftico -ritu iuftis, à Neo- phytis :què ac Ethnicis amicis folito ritu complorabatur: qua: re commodè cecidit, vti intelligerent omnes, eius ac exteroum innocentiam à grauiílima calumnia liberatam : deniqie primo quoque tempore Amacaum ad communem Noftrcum fepulturam relatus eft. Atque hunc finem habuit Cantoiienfis tumultus ille ita fedatus, vt profuiífe potiiis, quàmiipofterum nocere poile videretur. Scdnondumla- borum finis: eo ipfo tempore Noftri Xaucei duplex difcri- men adierunt. Vrbis infimus Gubernator ac Prafes vir erat cupidus-, &: miris
yi8 De Christiana Expeditione aiu in p & miris arcibus vndecunque poterat largitiones per fas ne- fxifl^accu ^a^lue corradebatjeo vel auftore vel dilfimulatore accufatio fatio. falia in P. Nicolaum libello fecretiore, nofturnis horis in atrium conie&a fuiífe dicebatur; eo libello quatuor Regio- nis, in qua Noftri commorabantur, P^iefefti numerabantur, qui commiftiim à P. Nicolao adulterium cum muliere ex ea Regione afferebanc. Monitus eft Nofter fe hac de cauia in tribunal euocandum: prxuenit igitur & petiit etiam atque etiam,vti hac de re inquireret, & pro rei veritate fententiam pronunciaret.Euocati funt PrçfeÃi in libello nominati,vt ac- cufationem pro fua recognofcerent. Hxc fiótè omnia agi ab homine cupidiffimo dicebantur, vti largitionem aliquam ad prxfens periculum propulfandum emungeret: quod nuper fccerat cum facrificulo quodam, qui idem crimen, criminif- que poenam nummis redemerat. Euocati igitur Praefefti, ne- gant íimilem accufationem à íe conferiptam,nec vllis vnquã tormentisaut verberationibus adduci potuerunt, vt aliud enunciarentãmò in tormentis dixerat quidam,fe ft tam inge- ti calumnia innocentem affeciflet, neque fe pofle, neque po- p. nirolai fteros fuos cceleftem vindiftam euadere. Ilia ipfa mulier cri- 'dcprehe'nU- niinis,vtaiebant,confors,tormentiscedens,faifaquidemeft jur. crimen cum aliis aliquot commiíliim, led femper fe Sacer- dotem externum vel vidifte, vel nouiife pernegauit. Ergo ad P. Nicolaum cupidus homo fxpe fubmittebat, qui num- mos exigeret pro innocentix fua: declaratione: noluit ta- men Pater, ne obolum quidem vel dare, vel promittere, ne quam è íimili largitione criminis alicuius labem non alias facile eluendam admitteret: qux res Neophytis Ethnicifque permultis innotuit, non fine admiratione conftantix. Ergo vbi fpem largitionis amifit, pronunciauit denique fenten- tiam in hunc modum. Mulftabantur Prxfefti certa pccu- mx fumma, quod accufationem à fe fcriptam pernegaifent. De P. Nicolao referebat, eum & hac calumnia liberum, &: quolibet alias crimine magna integritatis fama femper vi- ; xifie:
Apvd Sinas Liber V. 529 xiíTe:qux fententiaNoftris Deo gratulandi caufam dedic,cu- ius opera periculofa rei Chriftianje calumnia fuiíTet eius pra:- co liberatus. A li v s labor huic deinde non ita multo pòft fucceílit. Atiatabm. Venerat fedato Cantonieníi tumultu Xauceum è metropo- 0 contm li neíc:io quis militum Prefedus: eo narrante perfuafum eft viciniss noftris, vrbanx trans flumen Regionis vrbem vniuer- fam nooftra caufa in euidens fuifte difcrimen addudam. ergo hinc cconiurationis occaíionem Tumentes, libeílo Tcripto ab eo ipfTo Archithalaífo Cantonienfis caufa: Iudice poftula- runt, vti Noftros ea vrbe pelleret, quorum caufa toties vrba- na trans flumen Régio vexabatur:a Magiftratibus fepe mul- data, nuperrimo tumultu concuila, nulloque ad earn diem commodo recreata. tametii Iudex intelligeret, quanta iniu- ria poftulatio hxc fcripta eflet,& quam bene meritas legibus poenas criminum Tuorum luiftent, edidum tamen illis dedit, quo iubebantur obferuare,num quifquam alius Amacao So- cius recèns adueniret, neque fineretur in alias pr-ouincias pe- netrare: quod ii feciflent, omnes turn Tua fede pellerentur, atque iita conquieuerunt. his permoti Socij fedem hanc tan- dem alliquando relinquendam alióque transferendam iudi- carunt.. Nam Cantonieníls tumultus fuperior plerofque à Noftris auerterat, aut Neophytis languorem excitarat,& vi- cinia vniuerfa non diu quietura iudicabatur, eo tamen tem- pore Noftri, ne pelli viderentur, nihil mouendum cenfue- runt. Ex India Çataium luflraturus mittitur e nojlra Societate Benediffus Goejius Lujttanm. Capvt tndecimvm, ^ SinarumRe* Ociorym literis, quiMogoris Regiam incolunt, auuditum eft in India de celeberrimo Regno illo, quod 'aum."" X x x Saraceni
j3o De Christiana Expeditione Saraceni Cataium vocant, cuius iam olim nomen, audore . Marco Paulo Veneto, notum fuerat Europxis, fed aliquot deinde fxculorum memoriae ita exciderat, vix vt eííe crede- retur. Scribebant Patres illi Catai Regnum illud ad Ortum fpedare,Borealiorem ali quanto ipfo Mogorum Regnojin eo lidei Chriftianx cultores reperiri muitos, templa, Sacerdo- p. mcoUm tes, ritus, perfuadebanr. Ergo P. Nicolaus Pimenta Lufita- t'áum evcZ nus lndix Crientalis Villtator moueri ccepit cupiditate gen- Ure adubos tem íllam Sociorum Noftrorum opera excolendi, maximè r":~ quòd pronum eífet conieclare gentem à fuo capite tantis lo- corum fpatiis diuulfam in errores aliquos incidiífe. Ergo de re tota Pontificem Maximum Regémque Catholicum cenfuit admonendum. Regis iuífu índice Prorex (qui turn crat Arias Saldagna) habebat in mandatis, vti hanc expedi- tionem èViíitatoris prxfcripto, fumptu ac fauore profeque- retur, quod ille pro fua in lidei propagationem & nomina- tim in Ordinem noftrum propeníione praeffcitit cumulate. Ad earn rem igitur Viíitator explorandam, Fratrem è No- ftris vnum delegit Benedidum Goèílum nomine, Luíita- num, virum apprimè Religiofum ac prudentem,qui ex lon- ga , quam traxerat in Mogorum Regno moram, fermonem Períicum exadè callebat, &: Saracenorum motes omnino penetrarat,quç duo neceífaria videbantur ei,qui hoc iter ten- tandum fufcepilfet. Avdierant NoftriquidemèP.MatthxiliterisèSi- narum Regno Regiáque tranfmiílis, Cataium alio nomine Sinenfe regnum appellari , quod iam fuprà variis rationi- bus confirmaram eft: fed quòd hxc cum Sociorum Mo- gorenfium literis pugnarent, dubitatum eft primo, & dein- de aViíitatore in Mogorenlium Sociorum partes inclinatum: afferebatur enim in Cataio Saracenos complures reperiri, de Regno Sineníi credebatur ineptiíllmam fedam mini- mè penetraife,&: negabatur in eodem regno vllum eííe Chri- ftiana: legis ab omni fxculorum memoria veftigium: lixe C - quia
Apvd Sinas Liber V. 331 quia Saracenis auctoribus, qui oculati teftes hxc fc vidifle narrabant, credita funt certiora: vifum eft igitur Regnum cataiii re- iliud Sinenfi conterminum,etiam nomen íuum vicino con- cefliiTe, atque ica negotium profequi vifum eft, fiue vt om- nis dubitationis fcrupulus eximeretur , viderctúrque num cx ca parte compendioiiore via commercium cum Sinis in- ftitui p>oflet. D e Chriftianis porro, qui apud Caraium, id eft, Sinas, Saracenorii vt infra videbicur, reperiri certum habebarur, Saraceni vel more fiio mentiebantur, vel certis indiciis deluii hallucina^y?,*»* p-0- bantur. cum enim ipfi liullam venerarentur effigiem, &c ii\Moreu Sinarim templis multas viderent 11011 abiimiles fpecie, qua Dei paentem Diuófque nonnullos pingimus, arbitrari po- tuerun, vtramque Religionem in vnum confpirare: vide- bant creosac lampades aris imponi, profanos illos Sacer- dotes pnè facris veftibus, quas pluuialia libri noftri ritualcs vocani, inclui, fupplicantium pompam explicare, canere ad cum fere modum , quo in Ecclefia canitur cx D. Gre- gorij ir.ftituto , aliaque fimilia, qux dxmon incptus facro- rum imitator honorum Diuinorum affecfator eò tranf- tuleratrhis omnibus igitur adduci facilè potucrunt Negotia- torcs maximè Saraceni,vt arbitrarentur, hos cfte Chriftianae legis P-ofeifores. • Beiedictvs nofter igiturhac rationeiterfuumin- xw&fà** ftituit -Negotiatoris Armenij Chriftiani habitum imitatus, chriftiani nomei accepit Armênio ex more , quod Dominum hah't"_ "eT ftgnifmt,&;addit,/pGftuod fonat Chriftianurri: accepit'" ' ctiam;RegeMogorum Achabar nomine,Sociorum ami- co prxripuè vero ipftus Benediffi, varia ad Régulos vários diplonata, qui vel ei vedigales vel amici efte fciebantur.cr- go pro Armênio habitus eft, quibus traníitus liberior datur, . á quo prohibitus fuiflet , ft pro Hifpano haberetur: varias fecLim merces detulit, turn vt feipfum illis diftrahcndis íufti- ncrct, turn vt Negotiator haberetur. merces erant ex índia . X x x a Mogo
y32- De Christiana Expeditione Mogorisq; Regno permultx, fumptu fubminiílrante Indico Prorege, & etiam ipfo Achabar adiuuante. Adhibiti funt illi à P. Hieronymo Xauerio, qui millioni Mogoreníi iam mul- Benediãi tos annos prxeft, Socij duo natione Grxci, locorum peritij 'eorum alter Sacerdos eratad Benedi&i folatium, &c hie Leo Grimanus vocabatur, alter negotiator erat nomine Deme- trius.His additi funt quatuor famuli natione primum aç pro- feílione Saraceni, poftea vero Chriftianis adiunfti. Verum hos omnes in Regia Mogoris altera Laomommc, inutiles fi- bi dimifit, &: Armenium vnum nomine Ifaac, in hac ipfa Regia coniuge & filiis auètum fubftituit. hie prx cxteris o- mnibus fidelis fuit, & perpetuus totius itineris Achates.Dif- cefTit igitur à fuperiore fuo Frater nofter,vt ex eius literis pa- tentibus conftitit,anno fupra fecularem tertio,Ianuarij men- ds die fexto. ~Benetliclui Anno quolibet, Mercatorum comicatus ex hac Regia RtáaL lor hiftituitur in alterius Regni Regiam, qux proprium Regem habet Calcar nomine appellatam: fimul omnes iter infti- tuunt, vel mutui auxilij caufa, vel vt fe à latronibus tuean- tur. numeras fuit ferè ad quingentos magno iumentorum, camelorum & curruum numero. E Regia igitur Laòr dif- ceifit per folemnes ieiuniorum dies, ipfo anno & menftruo jthec. itinere deuenerunt in vrbem Athec nomine, etiam tunc in Prouincia Laòr fita. poll dies ferè quindecim flumentranf- miferunt latum, quantum fagittx traftus excurrit: id tranf- mittitur nauigiis ad Negotiatoram commoditatem. Ex alte- ra fluminis ripa dies omnino quinque fubftiterunt, admoni- ti de latronibus magno numero imminentibus: dcinde poll fajpàr. duos menles in aliam vrbemrcui nomen PaiTaur,peraeniunt: ibi dies viginti ad necefiariam quietem fubftiterunt.poftmo-ç dum in aliud oppidum exiguum tendentes,obuium habue- runt pcregrinum quendam Anachoretam, ab eo intèllexe- runt, triginta dierum itinere vrbem abefl'e , nomine Ca- Cat-herftij. , n • c 1. •• pherltam , in quam Saracenis adieus minime permittitur, adeun
APVD Sinas LIBER V, adeuntes verò capite puniútur, Ethnici tamen Ncgotiatores minimè prohibentur ingreflu vrbium,fed i têplis tamen ex- cluduntunnarrabat illius Regionis indígenas omnes non nifi atratos ad templa procedere, agrum efie feracem,& vux co- piam reperiri.Frater nofter Benedi&us eo propinante,vinum elle probauit noftrati fimile: qua: res vti apud Saracenos eorum Loco rum eft infolens, ita fufpicionem ingeftit, earn Regioncem fortafte a. Chriftianis habitari.in co loco,vbi pere- grinum ilium repererunt,viginti alios dies ftibftitere.&: quo~ niam latrociniis infeftum iter ferebatur, à loci Domino mi- lites quaJringentos ad comitandum acceperunt. hinc die- bus quiique fupra viginti in locum, cui Ghideli nomen eft, GhiieU. dcuenêc. toto hoc itinere impedimenta & farcinac ad pe- dem mentis vehebantur : Negotiatores cum armis ex ipfo montis pice latrones explorabant: íolent enim tranieuntes LaeUi * -a- faxis obuere, nifi quis ex iplo monte vim vi propulfarit. In SIÍ* in~ hoc loc< tributum à Negotiatoribus penditur; & latronum - impetu íadto, multi mor talcs faucij, vix vitam farcináfque tuiti funt. Benedi£tus Nofter fugam in fyluas arripiens eua- iit, fed mofturnis horis redeuntes fefe à latronibus fubdu- xerunt.pjoft alios dies viginti Cabul tenuerut(ea eft vrbs,em- poriu frequens, non dum extra terras Mogoris regno fubie- dtas) eo in loco Noftri totos octo menfes ftibftiterunt. nam è Negotiatoribus aliqui de vlteriore itinere cogitationem de- pofuêre, & reliqui fua paucitate deterriti, pergere non au- debant. , I n hoc ipfo emporio incidit in Negotiatorum comita- r,sú turn foror Regis Cafcar, per cuius Regnum inCataium Cafc"r in tranlituserat neceflarius: Rex dicitur MafametCan: cadcm crat domini Cotàn alterius Regis parensapfa verò vocabatiur: Age, prrenomen eft, quo Saraceni eoscohone- ftant , qjui peregrinandi ftudio ad impoftoris Cadauer íèfc Mecharm contulerunt:illa enim impiac Religionis cauía tanto locorumi interuallo Mecha redibat, 8c neceffario fumptu ad 1 ~ X x x 5 iter
554 De Christiana Expeditione iter deftituta, à Negotiatoribus auxilium expetebat: addr ta promiífione, fe omnia cum fideac fcenore liberaliífimè reddituram , cum in íuum regnum mercatores deuenif- fent. Vifa eft Fratri noftro non omittenda occaíio, vti al- terius regni fibi Regem deuinciret , iam enim Mogorica diplomata expirabant. ergo mutuos illi c diftra&is merci- bus áureos fere fexcentos dedit,qua liberalitate, quod etiam in contractu fcenus refpuiíTet, vinci fe minimè paifa eít:nam deinde marmoris illius apud Sinas nobiliíTimi fragmenta reftituit, qua merce nulla alia eft Cataium petentibus ac- commodatior. x c„ Hinc itineris inftituti moleftiis cedens,reuerfus eft Leo Jllter a bo- r _ dis Benetti- Grimatius Sacerdos:&; Demetrius eius íocius in ea vrbe iub- Bt nuerti- t Neaotiationis caufâ. abiit Fratcr noíter cum vno Iíaaco tnr. , o ... Armênio in carterorum Ncgotiatorum comitatu. iam enim accedentibus aliis tutò fibi pergere poífe videbantur. prima €■ .r"càr vr^s ftUCE obuia fuit, Ct ar a car vocatur, quo in loco magna eft ferri copia, hic moleítiam paífus eít iníigncm Benedictus noíter. nam in his extremis Mogorum regni finibus di- ploma Regium ncgligebatur, quo diplomate immunis ab omni vectigali haftenus iter fecerat: inde poft dies decern Tttruàmop- in oppidum exiguum dcueniunt, Far nam nuncupatur, & jtdum, hoc eft vltimum Mogorum Regis oppidum. Poft quinque dierum quietem , in altiflimos montes, iter eft diebus vi- Aíngharàn. ginti in Regionem, cui nomen eft, deuenerunt: Caícià. p°ft alios quindecim Calcia tenuerunt.Gens eft huius Rcgio- nis capillitio barbacp flaua inftar Belgaru, qui hanc Regione variis in pagis incolunt.poft dies decern obuium habuerunt Gialala- locum quendam, Gialalabath appellatur: hic Bracmanes ve- bath. ttigalia exigunt ipíis è Rege Bruarate concefla. poft dies ■Balkan. dcinde quindecim TMan deuenerunt: vbi menfem vnum fubftiterunt ciuili tumultu deterriti. nam ex rebellione Cal- cienfium populorum itinera minus fecura ferebantur. hinc cheman. 1U Chemàn pergcntes , fub Abdulahan Rege Samarhan, : " : Burga
àpvd Sinas Liber V. 5-35- Burgauix, & Bucharate, aliorúmque Regnorum contermi- norum oppidum eft exiguum,cuius Prxfedus ad Negotiato- res miíit, qui moneret intra muros fele reciperent, extra non fatis tutum efte à tumultuantibus Calcieníibus: verum Nc- gotiatores refponderunt: Velle Te tributa penderc,&: noclur- nis horis iiter fuum perfequi. Verum oppidi Prxfedus plane inhibuit,, aflerens rebelles Calcienfes equis hadenus carerc, quos íi coomitatui rapuiílent, iisipíis acrius populaturos, & oppido miaiorem moleftiam procuraturos.-tutius videri,íi vnà cum íuis vim Calcieníium propulfarent, vixdum ad oppidi ' muros aduenerantjCum nunciatur,Calcienles aduenire: quo audito Pixfedus vnà cum fuis gloriofus fugam arripuit.Ne- Negotiate, - gotiatorcs in hoc diícrimine fubitam è farcinis velut arcem re.sexfarci- . 0 . rnis arcem excitaram, & 111 eam magnarn vim íaxorum intulerunt, qux & vfui client, íi quando fagittx defcciíTent. Id cum Calcien- Pes reperiíícnt, Legationem ad Negotiatorcs mittunt, nihil eílc quod vercantur, fe itineris comités ac defenfores futu- ros : ncque tamen fidcndum tumultuantibus arbitrabantur. Ergo connmuni conlilio fugam arripiendam iudicarunt. hoc negotiatcorum confilium nefcio quis ad rebelles detulit. Er- go impcttu lado dimilfis farcinis in fyluãm vicinam fefe re- ceperunt:, interim latrones è farcinis quidquid placuit edu- xerunt , deinde euocatos è fyluis negotiatores, latrones ipli intra vácuos muros cum farcinis reliquis abire permi- ferunt. Benedidus nofter nihil prxter equum amiíit, quem tamen etiam poftea cum gollipinis pannis permutatum re- cepit. Intra muros degebant illi non line ingenti metu, ne fortaífc àrcbellibus omnes impetu fado madarentur. Ve- rum eoipfo tempore ad rebelles mifit Dux quidamè maxi- mis, nomine Olobet Ebadafcnn, Bucharatis Regione fratrcm fuum, qpú minis Calcienfes rebelles adegit, vt Negotiato- rcs li berços abire permitterent: fed toto eo itinere variè à tmmncuii latrunculiis comitatus cauda carpebatur. & quidem in Bene- quatuor Be- didum imoftrum, cum nonnihil fubftitilfet, quatuor latrun- Tmudmt. 1 IlfeV . culi
y^GDe Christiana Expeditions culi ex infidiis eruperunt, quorum ipfe vim elufit in hunc modum: Eripuit capiti Perficum pileum,& in latrones con- iecic, hi de pileo harpafti ludum exercentes fpatium Fratri noftro dederunt adaftis equo calcaribus fagittarum ictum prarcurrendi, seque reliquo comitarui adiungendi.poft octi- Sitdafcianduum peifimo icinere in Tengi Badafcian peruenerunt,7í'»gi itn 'egotia- *ter moleftum fonat, eft enim anguftiifimum, &: non nifi fin- tores erum- gulis tranfitus pacet inaltiftima magni fluminis ripa: huius punt. vrbis incohe vnà cum cohorte militum, quae comitabatur,in Negotiatores infiluerut, & erepti font Fratri noftro tres equi, quos deinde munufculis redemit ; decern dies hie fubfti- eiarciunar. têre ? c|ici itinere Ciarciunar tenuerunt : hie dies quin- que imbribus detenti funt in aperto campo,& fupra cceli in- clementiam iterum à latronibus inuaduntur. hinc poft dies Serpumi. decern in Serfmnil deuenerunt, fed defertus locus erat, mor- talibus omnique commeatu deftitutus; in arduum montem confcenfum, cui Sacrithma nomen eft, in hunc montem eua- derenon nifi robuftiores equi potuêre, reliqui longiore fed faciliore itinere perrexerunt. File Fratri noftro è iumentis duo lsefis pedibus claudicabant, & famuli labore fatigati eos dimittendos iudicabant,fed demum reliquos confecuti funt. s»rc\i Pro- viginti dierum igitur itinere in Prouinciam Sara I deuenien- Mtncia. tes,pagos ibi muitos vicinos repererunt.Biduum ad reficien- dos equos fubfiftunt:inde poft aliud biduum ad pedem mon- tis, cui nomen Ciecialitb^perueniunt,eum ulta niue confper- fom dum confcendunt, plurimi mortales frigore obrigue- runt, & ipfe Frater nofter ab extremo periculo parum ab- fuit. nam fex omnino dies in hac niue tenuerunt. Denique Tanghetàr. jn Tanghetàr,quae eft Regni Cafcar, delati funt: ibi è ripa ma- gni fluminis in aquas cecidit Armenius Ifaac, & horas o
Apvd Sr nas Liber V. iter Benedictus fobs in Metropolim prteceifit, qua: Htmhan appellatur: ex ea cquos mifit fubíidiarios, Socios de ne- cellariis quoque prouidit, qui non ita mulcò pòfb incólumes cum farcinis Sc mercibus Metropolim tcnuerunt Nouembri menfe eodem anno fupra fiecularem tertio. "Rçliqmm ■ itinerafataium vfque quod Sinamm Rçgmm ■ ejjè compertum- - , l . * Capvt dvodecimvm. * > \ s ' ' * - J ff I a sc h a n Regni C afear Regia celeberrimum eft emprium, vel negotiatorum concnrfu, vel mercium varierate. .1 hac Regia finem accipit Cabulenfium Nego- tiatorum omitatus: &: inde inftituitur nouus Cataium ver- sus , cuius omitatus prafeduram Rex multo pretio vendit, IZdftÍTf ac Pncfedc Regiam in Negotiatores omnes per iter vniuer- fritaram «*. fum comnxmicat poteftatem t is priufquam coalefcetet an- mt"f!mvfr nuum ípadum fuit.ad iter enim periculofum ac longum non ?«<• nifi multi confpirant, nec annis fingulis adornatur, fed iis rantum, quiibus in Cataium Regnum norunt iam fe eífe ad- mittendos:: nulla eft negotiatio pretiofior frequentiórve in Negotiant hoc itinere toto, quàm fragmentoru pellucidi cuiufda mar- moris, quod Iafpin nos vocabuli penúria folemus appellare: harc fragmenta Regi ferunt alledi magnitudine pretij, quam Cataienfis Rex eífe arbitratur è fua dignitate:quidquid Regi minus placet,liberam eft in priuatos diftrahere;lucro tali,cu- ius fpes tantos labores fumptusq; bene collocatos putat, ex eo mármore variam fupelle&ilem concinnant; vafa,veftium 6c zonarum ornamenta, quae frondibus ac floribus aífabrè infculptis fane non exiguam referunt maieftátem : ea mar- mora, quibus plenu eft hodie regnum, Siiíae tkfee vocant,& duplex eft eius marmoris fpecies: altera pretiofior, quae è Dua fpecies ilumine CoJtàn,non procul a Regia educitur, eo ferè modo, u^"dít' Y y y quo
5 3 8 De Christiana Expeditione quo gemmas vrinatores pircantur, inftar íilicum crailio- rum educi folet.-altcra ipecics inferior è montibus eruitur,& in faxa maiora diffinditur in laminas duabus fere vlnis latio- res, qua: deinde ad iter accommodari folent: abeft mons ifte ab hac Regia dicrum viginti itinerc,& Canfangui cafcio, id eft, mons lapidcus appellatur, quem veriíimile eft eum ciTe, qui eodem nomine in Geographicis defcriptionibus huius regni quibufdam nuncupatur. eruuntur hxc fragmenta labore in- credibili, vcl loci folitudine, vel marmoris duritia, ad quod tantifper emolliendum ferunt extructo defuper igne lucu- lento domari:huius quoque cruendi facultatem magno pre- tio Rex alicui Negotiatori vehdit, fine cuius facultate toto contractus tépore cxtcris Negotiatoribus effoilio prohibe- tur. cum co tenditur, annuus ad operários alendos defertur commeatus: neque enim breuiore fpatio ad exculta homi- nibus loca reditur. Btnediãus Frater noftcr Benedi&us Regi viíitationis officium firMah"'»''é. imPcndit (dicitur is Mahametin) gratus fuit delato ex mune- thin. ■ re, nam horariam machinam è collo penftlem, vitrea fpecu- la, aliáque Europxa detulit, quibus Rex ita recreatus eft at- que delinitus , vt datorem in amicitiam patrociniúmque luum rcccperit. Nonaperuit initio Noftcr, velle feinCa- taium proficifci, fed lolum dc Regno Cialis ad Ortum huius regix ingefllt iermonem, &: ad iter illud diploma Regium impetrauit, adnitente maximc filio peregrina: illius Regina:, cui áureos fcxcentos mutuos dederat, arftam etiam cum Palatinis variis neceflitudinem contraxit. Demetrius Sex monies abier.mt, cum ccce tibi Demetrius ex anti- XSr ftuis Sociis vnus, qui Cabuli fubftiterat, aduenit, cuius ad- uentu Benedictus noftcr &: Ifaac Armcnius geftierunt, fed brcue gaudium fuitrnam ipiius Demetrij caufa brcui Noftcr aliquod adiit dilcrimen: co tempore ex Regis facultate Im- perator ludibundus appellatus eft è Negotiatoribus vnus, cui cxtcri clicntelaria obfequia & etiam dona ex more defc- r . • rebuilt, .
Apvd Sinas Liber V. p;? rcbant, tcrgiuerfabatur Demetrius ne fumptum faceret, &; quoniam huic licet rehelles in vincula trudere, vcletiam verbcratione pledere, parum ab vtroque abfuit Demetrius: verum rem vniuerfam fiua prudentia compoiuit Benedidus nofter, & interceftione fupra munufculum veniam impctra- uit. Aliud ctiam grauius periculum fuit,nam cum in domum latrunculii irrupiiTent, Armenium vinculis conftridum,ada- do etiam: in pedus ferro, à clamore prohibebant. Sed è tu- multu à Fratre noftro Dcmetrióque auditi fugam rapuc- runt. Abicrat ad recipiendos mutuos nummos ad Parentem Reguli Quotan Benedidus,aberat illius Regia itincre dierum Bemdiãttt decern, & eundo redcundóq; menftmum fpatium effluxit. '"faf*1- á n 1 r r r ->° (ermone Eo ípatio Iparserc Saraceni cie morte Bencdi&i falíos fermo- procUm*- nes, aiebant enim eum à Sacerdotibus fuis interemptum, """• ideo quòd impoftoris Prophetx fux nomen inuocare detrc- daftet, & iam Hiarchani Sacerdotes, Cacifces vocant, eum velut ab inteftato ac line harrede mortnum, fuis fortunis fpoliare aggrediebantur, quae res Demétrio Armenióque fa- ds moleftfix intulit, dum fefe tuerentur, vterque Benedidi Socij mortcem quotidiano ludu profequebantur, vnde poft- modu ex erius incolumitate gaudiu duplex fuit.redibat enim cum pretioMiore mármore cumulate reditu tus, inde ad gra- das Deo referendas multa in egenos eleemofynar nomine diftribuit, quod fuum inftitutum ipfe toto itinere liberaliter rctinebat. Die quodam confederat cum aliis Saracenis epulo refi- Benediãus ciendus, ad quod eum Saracenus quidam euocarat, ingref- fus eft nefcioquis armata manu furens, & ftrido in pedus iameare. mucrone iuiftt, vti Mahometis nomen inuocaret. Refpon- dit Nofter,in vniucrfa lege fua nullum hoc nomine inuocari folere, quo d ideo omnino facere detredabat. Eiab aftanti- bus fubuenttum, furens ille domo extruditur, lioc ipliun de intentatta morte, niíi Mahometcm imploraret, farpe ac faepius accicdilíe narratur,fed eum Deus in itnicris finem Yyy z liberauit,.
j4o De Christiana Expeditione liberauit. Alio die quodam ab ipfo Rege Cafcàr euocatur praefentibus lcgis impuriífimae Sacerdotibus atque Litera- tis: Literatos Mullas vocant. Interrogatus, quam legem pro- fiteretur,an Moyfis, an Dauidis, an Mahometis, & in quam partem íefe verteret Deum oraturus ? Refpondit nofter, fe I e s v legem proíiteri , quem ipíi ifai vocant, &: ad quamlibet partem orando conuerti , quòd vbique Deum eífe conílaret, de hoc vitimo refponfo magna inter eos or- ta difceptatio, ipíi enim ad Occafum obuertuntur. Demum conclufum eft ab iis, noftram quoque legem bonam poílc videri. Interim comitatus futuri Negotiatorum Praefeftus re- nunciatus eft ex indigenis quidam Agiajinominatus. Is quo- niam de Fratre noftro audierat, virum eife cordatum & ne- Benediãm gotiatorem vtcunque copiofum, eum domum fuam ad cele- tuuii"?* ^re ePu^um cuocauit,in quo preter fercula Muíici gentis mo- fea'ecomi- re concentus minimè defucrunt, fub epuli finem rogauit, vti tatusca- Çç. jn iloc itinere Cataium vfq; comitaretur,nihil magis opta- tatumvf- kat N0ftcrjfe(l vfu Magiftro didiccrat tra&are Saracenosrita- que rogari fc voluit, vt optimis legibus gradam facere non acceptare videretur, ad id igitur impetrandum Rex ipfe à Prccfcfto adhibetur. Is enim Benedtóhim rogauit, vt Caruan bafa, id eft, comitatus Praefc&um comitaretur. rccepit fe fa- fturum, fed ea lege, Si patentes litems in vniuerfum iter da- ret.Hac re ofteníi funtprioris comitatus Cabulani focij:nolc- bant enimeius abfentia priuari. nam multitudinem iam pe neceflar&m dixi. Monebant illum , ne indigenis fiderer: Gentem pcruerfam hac arte fortunas eius omnes vitámc[iie deuoraíTe. Caufatus eft nofter Regis fe au&oritate permo- tum, comitatus Praifecto promiífum dediife, à quo non eílet integrum refilire, horurn negotiatorum metus non eratva- nus>ex ipfis enim indigenis alierebant permulti, tres illos Ar- ménios , quos a lcgis íimilitudine confimdebant, vix egref- fos vrbanis muris ab irineris Sociis mactacum iri.ErgoDeme- trius
àpvd Sinas Libeí. Y. 541 trius hoc metu territus, iam fecundo ab vlteriorc peregrina - tione deftitit, Sc hortabatur etiam Fratrem noftrum, vti re- tro fe referret: verum , eum à fe repulit aíferens, nullo vn- quam tempore fe ab obediendo mortis metu deterrendum, maximè eo in negotio, è quo maxima Dei gloria fperaba- tur; indig;num íibi videri fpes multorum irritas mortis me- tu trimcaare: Archiepifcopum Goanum , Proregem ipfura fumptu fiado fraudare : iperare fe eias auxilio rem perfe- £turum,ceuius patrocínio hue vfque perduxerat, quod 11 mi- nus ex aniimi fententia cederet, vitam libenter in hac caufa poíiturunn. A d iter igitur accínxit feíe, & equos decern íibi ac Socio lur r . • ' r r• i • j • 1 1 i • tuunt iatcinilque luís comparauit:alterumiam elomi habebat.inte- tmum ver- rim abieratNegotiatorum Prçfeftus domum fuam ad iter fe- fe comparaturus,qu3e aberat ab Regia quinque dierum itine- re.Ex eo loco Nuncium miíit ad Fratrem noftrum,vti quam- primum iter arriperet, Sc exemplo fuo caeteros Negotiatores vrgeret. fecit libens,anno fupra faccularem quarto, medio fere Nouemb>ri,peruentum ad locum Io Id nomine, vbi ve&igalia pendi Sc IRegia diplomata reuideri folent. Hinc alce- Locafaxnfa. ghetyHagaibatethjiçriàr,Mefetekc,Thalec,Hormay Thoantac,Mi»gie- da, Capetallcol Zilá», Sare Guebedal,Canbafci, Aconfersec^Ciacor, vigintiqvainque diebus liasc omnia loca peragrarunt , iter fuit moleftum, vel faxorum multitudine vel arense litientis inópia. Acsv oppidum eft RegniCafcàr,cuius Prxfeftuserat Regis nepos, annorum duodecim. Is iterum Fratrem no- ftrum euocauit, qui puerilibus eum donis profecutus, facca- rtim Sc limilia donauit,exceptus eft ab eo perhumanè,&: cum íolemnis eflet coram eo faltatio, rogauit Fratrem noftrum, • •/* f . 1 1. 1 . (— «, Lcíicatít/tí vti gentis lua: more íaltaret, quod recit ipíe, ne rem tantil- Maar r*u Iam Reg;i negafle videretur. Parentem quoque huius Rcgu- *«reà Regk li inuifit^eíque diploma íiium oftendit, quod magna vene- ratione aadmiífum eft, huic muliebria munufcula dedit, cri- Y y y 3 ftallinum
74Í De Christiana Expeditione ftallinum lpeculum, gofippinum cx índia pannum , Sc alia huiuímodi. Euocatus eft ctiam à pneri Modcratorc,qui pu- blica negocia adminiftrabat.In hoc itinera ex iumentis noftri Negotiatoris vnum in flumen rapidum incidit.nam cum ne- feio quo fune impeditos haberec pedes y diruptis vinculis in alteram fluminis ripam euafit, fenfit hanc iadturam Bcnedi- v.qnm inco- &us, Sc inuocato I e s v nomine equus íeipfo ad exterorum lumkfema- Societatcm incolumis renatauic, cui .beneficio grates è prx- fenti periculo ereptus Deo retulit. In hoc ipfo itinere de- earacathxi. íertum decurritur,cui Caracaíbai nomen eíbid cerram nigram Cataicnfium íonac, ideo quòd ferant, Cataieníes ibi diutius commoratos r in hoc oppido quindecim dies exteros Ne- gotiatores prxftoíati funt: inde tandem difeedentes in Oito- grach Ga%o,CaJciam, Della}, Sdregabeddl}Vgdtt, ac deinde Cucià deucnerunt, oppidum etiam exiguum; in quo ad rcficieiida iumenta menfêm incegrum fubftiterunt:nam Sc itineris mo- leftiis, Sc marmoris pondere hordeíque inópia prope vires amiferant. Híc è Noítro quxfitum eít à Sacerdotibus, quid cílct cauíx, cur per folemnis apud fe ieiunij dies minimè íe- iunarct, id faciebant fpe largitionis, vti relaxationem impe- rraret,aut mulctam perfolueret: non exiguus fuit labor vim propè inferentium, vti in fanum fuum ire cogeretur. hinc abeuntes poft quinque Sc viginti dicrum iter in vrbem Cia- Ctaiíí Regiã lis peruenerunt, exiguam illam quidem, fed bene munitam. oememiint pjanc Regionem moderabatur Regis Cafcàr filius illegiti- mus, qui audito Fratrem noftrum cum Sociis aliam legem profited,terrere ilium cocpit,alTerens audaciorem xquo fuif- íe alícnx legis profeíTorem in has regiones penetrafle: licere enim fibi illi vitam fortunáfque eripere,fcd lccto diplomate placatus, Sc accepto munere etiam amicus fuit. Node qua- . dam diu Dynafta de lege ac fe£ta fua cum Sacerdotibus Li- ■áenedtdM recatjsA. difceptabat, Sc fubitò illi in mentem venit Benedi- àRegeveca- 1r ' , turaddtj}n- ctum noftrum euocare: miílo igitur equo eum in palatiu in- tandum. uitauit,Sc quoniam alieRo tempore id feccrat is qui primum . - ? - pariu»
Apvd Sinas Libevr V. 5-43 param bcnignè eum cxccpiflet,vix dubicarunt eum ad mor - tpm euocari.ergo à Socio non fine lacrymis auulfus, ipfe ad morrem comparatus obeundam,hortabatur Armenium So- cium,vci idem animosè prarftaret, vt íi forte prxíens pericu- lum cuaderet,Socios de íua morte redderet certiores. Bene- didus igitttir in Palatium ingreiTus, iuiíus eft cum legis Ma- hometan;»: Doctoribus difceptarc,ôc eo infpirante, qui dixit, D.ilntur "uoobii in ilia hora quid, loquamini, tam aptis rationibus Chriftianax legis veritatem confirmauit, vt ad turpis filentíj metas deuienirent. Regulus Fratrem noftrum femper tueba- tur,quaecunque diceret approbans, denique conclullt Chri- ftianos effe veros CMifermanos,qua: vox fidelem fonat, ad- iunxit etiam maiores fuos eandem lege profeífos fuifíc. Di- íceptatione finita, folemni eum epulo excepit, earn no- Beneii,ã"' òbem intra palatiumpemoótare iufius eft: dimifTus die pofte- man'ftla- to iam tardias, ita vt iam líaac de eius reditu defperarct, rc- perit eum collacry mantém, perfuaferat enim mortem certif- limam tairdius redeuntis.In hac vrbe tresomnino mefes fub- ftitere.necque enim Negotiatorum Prxfcclus abire non nifi cum copidofo comitatu voluit, quò enim numerofior eft, eò Prxfccfo c quxftuofior: hac igitur ex ca ufa minimè permitte- bat,vt quiiíquam praxederct. Frater nofter mora: longioris tardio &c tíumptttum magnitudine prouocatus, ad difceíTum aípirabat; ergo nouis donis delinitum Dynaftam induxit, vti iibifacercteundi facultarem:impetrauitille,inuito Prxfc- &o ac Sociis, inter quos inpofterum interrupta familiaritas fuit. í ' m Iam abireparabat ex oppidoCialis,cumèCataiofupe- lioris comitatus Negotiatores rediêre. hi, vt folent, legatio- de ftatu so- nem mentiti in Cataienfem Regiam penetraram,&: quoniam 111 eodem cum Noftris aduenarum palatio Pechini íuerant docettir. commorati, de P. Matthxo ac Sociis miranti Noftro fc pro Cataio Sinas rcperiíTe,certilfima nuncia retulerunt.Hi Sara- ceni erantilli ipfi,de quibus libro fuperiore ícriptuni eft, cos eodem
j44 De Christiana Expeditione eodem tempore intra palatium idem trimeftri fere fpatio cum Noftris commoratos: narrarunt igitur Noftros Regi obtulríTe horárias machinas,clauicordium, pictas imagines, & alia huiufmodi ex Europa: eofdem in ea Regia à máximo quoque coli, & veris falfa coniungentes, dixerunt, Noftros cum ipfo Rege ftepe collocutos, & Sociorum vultum latis aptè pingebantjfed nomina ignorabantjnam è Sinarum mo- re Noftri aliud nomen fuperinducunt; addiderunt etiam ad fidem acrius exigendam fchedulam à Noftris fcriptam fer- mone Lufitano, quam è famuli cubiculum verrentis fordi- bus eripuerant ad rei memoriam, vti ad fuos reueríi, narra- rent earn gentem, quae hoc vtitur charaârere, ad Sinas pene- trafle. his nunciis cum Socio Noftcr fatis recreati funt,nihil- quedeinde dubitaruht Cataiumà Sineníi Regno folo no- mine difcrepare, ipsámque Regiam à Saracenis ap- pellators Pechinum eífe, quò priufquam abiret ex índia fci- ucrat Sociorum literis Noftros cogitare. seKediãus Abevntem Regulus fuisliterisfecuritatiscaufapro- fit? rnZ fèeutus eft, & cum de illius nomine ageretur,qua ratione fibi apponi vellet infcribi, quaefiit vellétne Chriftiani nomen apponi. {n'puer't Volo, inquit ille,nam hoc Jfai nomineappellatus vniuerfum bus. iter hue vfque decurri, cum eodem certum eft terminare. Audiit hoc fortè è Saracenis Sacerdotibus fenex veneran- dus, qui ereptum capiti pileum in terrain abiiciens,exclama- uit:Ita planè oportet, hic fidelis eft legis fuç obferuator; nam ecce in tua ipíius pnefentia, qui aliam legem profiteris, & in caeterorum conípeèfcunihildubitat Iesvm fuumconfite- ri. Noftri aliter planè fe geruntrnam vnàcum Regione Reli- gionem mutare perhibentur: inde ad Noftrum conuerfus, eum inufttato honore prolecutus eft. Ita fplendet etiam in tenebris virtus, & ab inuitis etiam hoftibus honoratur. A biit igitur tandem cum focio fuo & aliis paucis,& diebus viginn Vmciun cf- iter in Pucian eiufdem Regni oppidum promouerunt, vbi pdur», humaniftimè ab loci Praefe&o excepti, neceftario ex eius * domo
Apvd Sinas Liber V. 54^ domo commeatu honorabantur. Hinc, in Turphan munitam vrbem peruenientes men sé vnurn fubftiterunt. Inde in muth: hinc in Camu I munitum quoque locum deuentum eft: lnc,alium menfem fe ac iumenta refecerunt, quoniam intra regni Cialis ditionem funt habiti perhumanè, cuius in hoc oppido termini claudebantur. E Camul diebus nouem ad Boreales iillos Sineniis regni muros deuenerunt, ad locum, qui Chiaicmon appellatur: ibi dies quinque fupra viginti Pro- regis eius IProuincia: refponsu expedarunt. Ergo tande intra muros adrmiíli diei vnius itinere in vrbem ingrefli funt, vbi de Pecchino multus fermo, aliífque iam notis nomini- bus, omni denique fcrupulo Fratrem noftrumexemit, nihil inpofterum dubium Cataienfe regnum à Sinenfi , vt mo- do dixi, folo nomine difcrepare. Quidquid Cialis inter ac Sineniis regni términos iacet, Tartarorum incuriionibus in- \Zrum m- fame eft; ideo Negotiatores magno per licec loca metu pro- cedunt, interdiu enim explorat è vieinis montibus,sitne ali- qua Tartarorum excurfto ,ac ft fecurum iter iudicent, no- durnis tentebris ftlentióque tuti ire pergunt. varios in itine- re Saracencos miferè madatos repererunt, quòd foli pergere minimè duibitaíTent,quanquam rarò Tartari indígenas ipfos Tartarorum madent, aiflercntes eos efle feruos-fuos ac paftores, quibus r""° v"ien' arietum greges,& bourn armenta eripiunt;fed neque frume- to, neque oriza ahóve legumine ipii vefcuntur,dicentes hoc iumentorum efle non hominum pabulum: fola igitur came vefci folent, nec ab equis, mulis, aut camelis abhorrent, & tamen fama eft eos diutiíflmè viuere, & fere annorum cen- tum excedere fepedutem. Saraceni populi, Sinis ex hac par- te contermini, imbelles funt, & à Sinis hullo negotio fubiici poflent, ft Sina* de fubiiciendis fibi nationibus laborarent.In hoc itinere node quadam Benedidus equo excidit,prareun- tibus Sociis nec aduertetibus, eoq; cafu femianimis in terra iacebat; &: iam comitatus in hofpirij locum deuenerat, cum fentitur abcile Benedidus. Eum iocius Iiaac per obicuram Z z z adhuc
5-46 De Christiana Expeditione adhuc noftem quacrens minimè repericbat, donec vocem feníit, qua: I E s v nomen inuocabat, eius fonum fecutus, Benedi&um reperit, qui iam de aíTequendis Sociis defpera- rat:dixit igitur, Quis te Angelorum hue adduxit, vt me pe- riculo eximeres imminenti? Adiutum igitur Armenius ad hofpitij locum deduxit atque recrcauit. Fratris nojlr 't BenediSti intra Sinenfè , pofl- quam ad ettm excipiendum è No/íris vms Pecbino mtjfus Capvt decimvmtertivm. wtf D Occiduam Sineníis regni parte,qua in Boream fle- Tartares™ lÉUI ditur,celebres illi muri finiuntur, & fpatiu erat ducé- torum ferè miliariorum,quo fpatio Tartari muris excluíi,fç- pe in Sinarum regnum excurrentes tentabantingreíTum, & etiam nunc,fed minore periculo,tentant:extru£be funt enim vrbes dui ad retundendos eorum impetus vrbes duç munitiílimç,& ad contra Tar- praeíidium milites in fuas turmas diftributi íelediores depu- pZZ".'"im' tantur,habentpropriúfuprafeProregé,&aliosMagiftratus, quibus à Regia duntaxat imperari poteftun altera harum vr- bium Prouinciae Sceníi, Canceu appellata,reíidet Prorex cum reliquis praecipuis Magiítratibus: altera Soe eu appellata, pro- prium habet Gubernatorem, & in duas partes diftributa eft: altera Sina:(quos híc Saraceni Camos vocant)altera Saraceni c5morantur,qui è regno Cafcàr,& íimilibus ab Occafu Ne- gotiationum caufa conueniunt:ex iis multi, quòd redire no- litit, iam vxoribus & filiis illigati propè pro indigenis habé- tur,ad eú ferè modú, quo Amacai in Prouinciá Cantonienli confident Luíitani,fed in eo differunt,quòd Luíitani fuis le- saracenisi- gibus viuant,&: proprios habeant Magiftratus:Saraceni à Si- sa™»» fub- njs rrUt>ernantur,à quibus nocturno tépore intra vrbem fuam ttãi legtbui. t> '7 . . clauíi propriis muris continentur,ac in reliquis nihil ab indi- genis
Afvd Sinas Liber V. 547 genis differunt,eorum Magiftratibus per omnia fubie&i.Lex eft,eu qui annos nouem ibi fubftitcrit, ad iuos reditu prohi- bendú. Inhanc vrbé fere ab Occafu Negotiatores adueniut, qui legatione fifta, feptem oftóve regnorum antiquis cú Si- nenii regno padtis impetrarunc,vti fexto quoq; anno duo fu- pra fepruasginta legatorum nomine Regi tributum pendant, marmor illlud pellucidum,adamanrum fragmeta, coeruleum colorem,8k. alia huiufmodi nefcio quae inde, in aula fumptu publico, euintes, fumptu quoque publico reuertuntur, vecti- gal eft horaorarium potius,quàm vtilemam nemo carius hoc Ve£(;gttir,. marmor compact ipfo Rege,qui ab externis quicquam gra- sinarum tis accipere contra magnitudinem fuam efte arbitratur; 8c quidemjtaRegio (umptu excipiuntur,vt omnibus in nume- rum adduftis, certum fit eos die quolibet fupra neceflarios fumptus à íingulis fingulos áureos in lucro reponi. Hinc fit, vt certatim à pluribus hate legatio ambiatur,& magnis à Prç- fedto Negotiator donis, ad quern nominatio pertinet,impe- tretur,curm tempus legationis aduenit,publicas Regum fuo- rum literass effingunt, quibus Sinarum Regi clientelare obfe- quium defiferunt. Similes legationes è variis regnis admit- tunt Sinx èè regnis Caucincino, Sian, Leuchieu, Coriano, & ab aliquott Tartarorum regulis non fine incredibili aerarij publici futmptu, quibus artibus ipfi Sinat (qui fraudem mi- nimè ignorant) Regem fuum ludunt,adulandi ftudio, quafi vero Sinenfi regno vedtigal orbis penderet vniuerfiis, cum è contrario verius iis regnis à Sinis tributa pendantur. I n vrbem Soceu Benedi&us nofter exeunte anno fupra faecularem quinto peruenit, &, quod fatis diuinam proui- dentiam prodit, ex itinere longifiimo copiofus peruene- rumsoui*. rat: iumenta tredecim, fâmulos quinque ftipendio condu- £tos,pueros duos in feruos coemerat,& ipfe pretiofiffimu prç ceteris marmor afferebat, quae omnia aureis bis mille quin- gentis aeftimata dicunturjfupra haec viribus integris non ipfe minus quàm Socius, Ifaac vtebatur. In hac vrbe in alios in- Z 2 z i cidit
D e Christiana Expeditione cidit Saracenos è Regia reuerfos, qui &: ipíi ia audita de No- ftris confirmarunt, &: alia non fupra fidem folum, fed etiam fupra modum hyperbolicè addiderunt, à Sinarum Rege No- ftris quotidie argenteum ftipendium, non pendi, fed certo menfurae generc dicebant effundi:ergo mox Pechinum ad P. BsnedicltM Matthaeum literas fcripfit, quibuseum de fuo aduentu com- ThAtm^c'yi- monebat: has literas tradidit Sinis quibufdam, verum quo- bit Uterus, niam Sinenfe noftrorum nomen ignorabat, &: Regionem,in qua commorabantur,Europais quoque chara&eribus eas in- fcripliíTet,qui deferebant,in Noftros incidere minimè potue- runt:alias addidit anno infequenti fub Pafchalem celebrita- tem, quas detulerat è Saracenis nefcio quis ex vrbe ilia fugi- tiuus:neque enim ipíi vel egredi vel ingredi iniuflu Magiftra- tuum permittuntur: his literis itineris fui rationem & cau- fam commemorabat,rogabatque vti modum quacrerent No- ftri, quo fe huius vrbis ergaftulo eriperent, & Saracenorum confuetudinem cum fuauiflimo Sociorum contubernio per- mutarem,cupere fe in Intjiam nauigatione redire,qua via fo- lent Lufitani. Iam dudum Superiorumex India literis de in- ftituta profe&ione Noftri redditi fuerant certiores: itaque quotannis eum expe6tabant,& li quádo ncgotiatorum men- tito legationis nomine comitatus in Regiam deueniret; de eo Noftri inquirebant diligenter,ied ad earn diem nihil certi fuerat inauditum,íiue nominis ignoratione,íiue quòd reuera fuperiorum annorum legatis ignotus eflet: magnam igitur his literis Socij Pechinenfes conceperunt voluptatem: ha in exeuntem annum dimidiato fere Noitembri reddita fuerant: '*d'* at-^umextcmplò de mittendo ad eumè Sociis vno,qui aummini- quolibet modo eum in Regiam adduceret. Verum id confi- ar in sinus Ji j deinde difplicuit, ne externus externo plus noceret quàm adducedum. j rr--rr i • • • r prodelletrergo miflus eft ex alumnis vnus, qui nuper in oo- cietatem cooptatus tyrocinium nondum incceperat. Ioan- nes Ferdinandus dicebatur, iuuénis iniigni prudentia & vir- tute: cui huiufmodi negotium tutò committi pofte videba- • tur;
Apvd Sinas Liber V. 549 tar; additus eft illi Socius earum regionum peritus Neophy- tus quidam,accepit in man datis vti Bcnedidum,ac Socios in Regiam omni arte adducendos curaret, quòd fi Magiftra- tuum excubix falli,aut facultas impetrari minimè pofíet,ipfe cum Fratire noftro remanerct, datifque Uteris denuo Socios admoneret, non defuturos ex amicorum fauore modos eum adducendii. Satis i importuna videbatur huiufmodi peregrinatio,quo maximè tccmpore vis hycmis maxima in iis regionibus eflc folet,abenat enim fere quatuor meníium itinere ab Regia Pe- chinenfi oppidum illud,in quo fubftiterat Benedidus, &: ta- me P.Matthaus iudicauit,nihil vltrà differendum,ne diutur- niori tepore anceps de Noftrorum ftatione dubitaret, & op- portunum fanè confilium fuit: ii enim dies paucos moram traxiflet, in viuis Benedidum minimè repcriflet: additae funt ad eum P.Matthsei literae,quibus moncbatur,qua ratione iter fuum tutò inftituere deberet,ad eum etiam reliqui Socij duo fcripsêre „ fusè de rebus Noftris in ea Regia cupidum huiuf- modi rerium commonentes. Benedoictvs nofter inhacvrbeinterim plusaliquan- tumà Sarracenis patitur,quam in itinere tolcrarat, & ob an- nonae cariitatem,qux eft in ea vrbc,marmor fuum vilius pro- pè dimidiato diftrahere cogebatur.corrafit igitur aureos mil- le fupra ducentos, è quibus magnam partem ses alienum dif- foluit,ex reliqua ser is fumma familiam vniuerfam anno toto fuftinuit.Interim negotiatorum comitatus cum fuo Prsefedo peruenit.Hic in conuiuis excipiendis labéte tempore et> an- guftiarum redadus eft, vt mutuato viuere fuerit tande coa- dus: quoniam in feptuaginta duorum legatorum nume- ram adledus erat, aliquot marmoris fragmenta comparauit: & libras centum in terra occultauit, ne Saracenorum iniidiis pateret:ecenim fine hoc mármore ab itinere Pechinenii fuif- fet omnimo exclufus. I o a njnes Ferdinandus Pechino exiit eiufde anni De- ; Zzz 3 cembris
jyo De Christiana Expeditions vntu c Sociis cembris vndecimo: & ecce tibi nouum in itinere infortu- Be»t 'dictumn^um- E Mctropoli Prouinciae Scianil , qua: appella- profiafcitur. tur, aufugit famulus, & mediam viatici partem Tecum extu- lit. Inde tamen aliorum duorum menfium itinere in vrbem Soceu magno labore peruenit, anno Tupra fecularem fepti- mo, Martio exeunte. Reperit Benedidum noftrum morbo lethali ledulo afflidum,qui fuperiori node,fomnióne an vi- fo incertum,didicerat,die infequenti è Noftris vnum Peehi- no adueturum,qua ex caufa Tocio Armênio dederat in man- datis,vti in forum pergeret, nefcio cuius rei coemenda: cau- fa,qua diftribueret in egenos,Deum obteftatus, nehoc fom- nium fpem eius eluderet. Armcniusinforo nefcio à quo ad- monituSjSocium Pechino aduenifle, eiq; oftéfus eft Ioannes Ferdinandus, qui Armenium iubfequutus Fratrem noftrum Benedidum Lufitano fermone falutauit, è quo agnoicens quod erat,literas accepit,& eas furfum erigens folatio plenus ac lacrymis,in canticum,Nunc dimttis,ctupiti videbatur enim iam fibi qua: habuerat in mandatis executus, peregrinatio- nem Tuam terminafle: literas deindc legit, & totam earn no- de m apud fe pedori admotas retinuit.Quae dida quaefitaque fuerint facilius erit coniicere, quam fermone longiore pro- fequi^rgo Ioannes Ferdinandus ad eum iuuandum applicuit animum,vt tentaret vtrum recuperatis viribusiteraggredi poflet Pechinenfe,fed vires vnà cum Medico aptifque phar- macis defeeerant, & aliud adhiberi malo remedium non po- tuit prçter cibos Europaeo more conditos,quos illi Ferdinan- senediãM Jus praeparabat, atque ita diebus ab eius aduentu vndecim tbit. Benedidus expirauit,non fine fufpieione inftillati à Saraccnis veneni. Habeb ant illi perpetuos excubitores ad ea rapienda, quae morienti fuperfuiftent; fadum eft hoc ab iis immanifli- mè,& in hac i ad ura nullius rei maior fenfus fuit,quam periif- s trarmiBe. fe itineris diarium,quod minutiífimè confcripíerat, huic vo- inmini Saraceni admodum inhiabant.ex eo quòd debitorum ' chim
Apvd Sinas Liber V. jji chirographis in eo fcriptis multi cogi poteranc ad foluedum quod indignè rapuiíTcnt. Mortuum item Saraceno ritu fe- peliendum volebant, fed Ferdinandus importunos Sacerdo- tes excluíit: & ipfe feretro impofitum loco nitido, &c ad cor- Benedtfttu pus deinde reperiendum accommodato fepeliuit. Vterque deinde, Armenius inquam' cum Ferdinando, pia rofarij re- citatione „ quòd rituales libri deeifent, mortuum profe- quuntur. Bene dictvs Goefius narione Lufttanus(vifum enim eft: aliquidl de eo Elogij loco commemorare) vir erat ingenio acri,& animi magnitudine prseditus, primo in Societaté in- grcífu ad miifionem Noftrorum in Mogoris regnum volens amandatur: in ea expeditione muitos annos ftrenuè Socios adiuuit, & ipfos etiam Saracenos, Ethnicos, Neophytófque pro inftituti fui ratione promouit: vulgò amabatur ab omni- bus,& tametíi Sacerdos non eifet,a:ftimabatur tamen ab ani- mi prudentia cseterisqj dotibus vel partis, vel innatis: hinc etiam Mogoris Regis intimus amicus fuit, & cum legatio- nem Goaim ad Proregcm adornaret,vna cum legato fuo Be- nedi&um i etiam legati nomine ablegauit. Huic Regi animus erat ad Incdiam fibi fubiiciendam , verum fua prudentia dici poteft Bemedidus hoc cum potentiífimo Rege bellum auer- tifte: paul'o ante obitum per literas Noftros Pechini admo- nuit,ne Saracenis fiderent,neque hoc iter tanquam inutile &c periculofum tentarent. Celebre eft etiam inter nos, quod ad viri fandimoniam declarandam fpedat, tot iam annis pec- cata confitedo expiare non licuit, En morior,inquit,fine hoc folatio,& tamen,qua; Dei benignitas eft,nihil me confcicntia prxteritorum annorum arguit, quod quidem alicuius efl'c momenti videatur. Tartarea plane confuetudine inter Negotiatorcs il- ífaachs*. los ínualuitjVt moriétium in itinere Negotiatorum bona in- ter omnes diuidantur, hac ex caufa Benedidi Sociumlfaac tracUtur, vinxeruntt,mortem minati,nifi Mahometem inclamaifet. Ferdi
jfi De Christiana Expeditione Ferdinandus autem dato libcllo adProregemin vrbeCan- ccu, ftatuit Ifaac liberare: Pro rex libellum fubferipfit, im- perans vti Soceu oppidi Gubernator caufain ex arquo bonó- que iudicaret: &: patruum adolefcenti fuum cum demortui bonis reftitueret.Initio Gubernator Ferdinando fauebat,fed coniuratione faóta, Saraceni ferè quadraginta Iudicem lar- gitione corruperunt, effecerúntque, vti verbera Ferdinando minaretur, &: in vinculis etiam triduo detineret: nec tamen ab incoepto deilitit, fed cum deeflet ad litem perfequendam fumptus j veffces, quibus carere potuit, diftraxit omnes, &c menfes quinque in hoc negotio detentus, ad colloquendum tamen cum Armênio prohibebatur lingua: Perfica: ignora- tione J neque enim ille Lufitanè vel Latine loqui poterat. In in Tribunal Tribunal vocatur Ferdinandus,Orationem Dominicam re- -jocantur. €jta|;>at- ifaac vero Benedi£ti Goèfij nomen repetebat,& ali- quot Lufítana vocabula pronuciabat, quern fermonem cum nemo intelligeret, arbitrabatur Iudex, eos Cantonienfi fer- mone coIloqui,fefeq; mutuo intelligere-.tandem tamen Fer- dinandus Perficè loqui didicit, duorum ferè menfiu fpatio, atque ita cum Armênio colloquendi facultas inpoíteru fup- petcbat. Si quando Saraceni ob'iicerent, oris lineamenta ita difcrepare, vti fine dubio hie Saracenus, ille vero Sina efle proderetur, refpondebat Ferdinandus; parente fuam Regni Sinenfis indigena fuifle, & fe ab ea oris totius fimilitudinem accepiflè,nihil tamen seque Iudicem permouit, quàm quod quadam pro Tribúnali dixit Ferdinandus,eum Saracens racen& in 't- legis inimicum efle capitalem, cuius fi eflet profeflor, fuilla Htemrfr°' cert^ abftineret, & proferens è manica fuilla: carnis fruftum, vterque non fine adftantium rifu Saracenorúmq; explofio- ne fuilla comederunt,qua re vifa ipfi Saraceni in Armenium expuentes, è Tribunali abfeeflerunt, causámq; defperantem reliquerunt, aderentes Armenium ilium ab impoftore Sina delufum, neque enim Ifaac aut Benediètus toto itinere fuil- lam carnem comederant,ne Sar acenos comités oífenderent: v id fi
Apvd Sinas Liber V. y y 3 id ti aiiquando fcceranr,occulcè fcciíTe credebantur.His per- Sententm moras Iudex pro Ferdinando fententiam tulit, omnia qua: ^lnd«ep'o'. Bcncdi&o fuperfuerant,reftitui iuifit:nihil tamen aliud reper- «*»«*««■. turn eft,prxter marmoris fragmenta,qux terrx fucrant com- mendata,quo vendito debica diífoluta, &: ad iter Pechinenfe viaticum conflatummondum camen fatis fuit ad immodicos , t tot menifium fumptus. Mutuos igitur aureos viginti fumpfe- runt,&: iin pignus nonnulla,qijx íliperfuerant fragmenta reli- querunt:. Tandem aiiquando follicitis iam de re totaSociis vterq; fuperuenit, & mixtis mcerori gaudiis mortem Benedi- fti luxerant, Armênio libertatem gratulati funt: eúmque vti vnum è Voftris exceperunt(monuerat enim Benedictus It ab eo toto iinere fideliílimè adiutum) Pechinum attulit Ferdi- nandusCrucem inaurata in charta eleganter depi&am,quam folam iner Saracenos illos Benedichis detulerat, tria etiam trium Rtgum diplomata Cafcàr, Quotèn, & Cialis, qua: in Pechineifi domicilio ad memoriam aíferuantur. Sunt etiam literx P. Hieronymi Xauerij patentes, cum aliis eius ad iter mandatiSjitem Archiepifcopi Goani Alexij Meneiij, &c ciuf- dem Hie:ronymiad Socios Pechinenfes literç,quas dederant, fatis certii Cataium Pechino non longè diftare, duo Regna contermina arbitrati. Mensem vnum Armenius Ifaac commoratus Pechini if**e vtebi- vnà cumfchedulis quibufdam Benedicri & memorix fide P. "J™ feru"" Matthxun de his omnibus monuit,qux tribus his capitibus narrauirrus:deinde folito Noftroru itinere Amacaum remit- titur, vbiexceptus eft à Noftris amicifque maxima humani- tate:inde:onfcendit nauim in Indiam rediturus,qux nauis à pyratis Btauis in freto Sincapurano intercepta, Armenium reculis fus fpoliatum in miferam redegit feruitutcm. V erum à Malaceifibus Luiitanis redemptus,iter in Indiam coeptum profecutis eft, vbi audita vxoris fux morte, ab vlteriore ad Mogo res itinere abftinuit,&in oppido Indix Orientalis Ciaul nomine íubftitit,hodiéque cum hxc fcribuntur,eft fuperftes, A a a a T^aaciam f
5J4 ^£ Christiana Expeditione Nanciamgrauijjimus in Noflros tumul tus Capvt decimvmqxartvm. N n o fupra fecularê fexto,& qui proximè fecutus eft, rei Chriftianse progreftum minimè inhibuit Nancia- ni, vel P.Soêrij morbus magis ac magis ingraueicens, vel P .Emanuelis in Sineníi íermone infantía.nam hçc omnia fuppleuit improbus Sociorum labor, adiutus maximè Fratris no$ri Palchalis induftria: na hoc biennio fupra ducentos an- tiquum Neophytorum gregem auxerunt, & vulgo infignem in pietatis exerciciis ardorê praferebant. Itaque in ea metro- poli Chriftianae legis nomen mirum inmodumeuulgatum eft.Interim defperata iam P.Soerij valetudine, vifum eft eum Amacaum ad aérem permutandum morbóque medendum amandare, verum in irritum omnia ceciderunt : Augufto ^cn*m menie anni eiufdem mortalem hanc vitam cum alia commucauit,annosnatus vnumfupraquadraginta,èquibus tres ac viginti in Societate vtiliter collocarat. Conimbri- ca: in Lulltania tyrocinium iniit, eóque vixdum explero, Indicam miilionem impetrauit, ac deinde expeditioni Si- neníi deíignatus eft : annos amplius decern in Nanciana fede rem Chriftianam procurauit , magno virtutum Re- ligiofarum exemplo, quo fiebar, vt ab omnibus vulgo pro viro findo haberetur , multa tulit, fecítque annis etiam aliquot , quibus è Societate folus in medio Ethnicorum degebat: a vicinis, aliifque maleuolis ftepe domefticis an- guftiis ad extremam inopiam reda&us: eo enim, quod fub- mittebatur, contentus, nunquam queftus eft, aut annonam augeri poftulauit:magnus fuit apud Neophytos doloris íèn- fus, qtiem etiam permulti lugubri vefte aífumpta fua iponte teftati funt. ' , , ■' • * * * . . Anno
Apvd Sinas Liber Y. j-jj Anno feptimo fupra fccularem, Auguftó menfe,alia do- T>mm aim mus capacior & commodior aureis mille, opera P.Emanue-tmtuu lis, coèmpta eft, eò quòd prior nimis eífet angufta, &: aqua: eluuioni'bus pateret. Yerumvbi Noftrifefead migrandum accingunt,oritur fubitò grauis in Noftros tumultus: nam li- Tumu{ teratuli aliquot Baccalaurei Legem noftram euulgari non fa- oti- tis xquè íFerebant, rem fcripto libello deferunt ad Pimpitautur £rauU' Gubernattorem, qui vrbanis negotiis omnibus aduigilat: ab eo parum foeliciter auditi funt. Reipondit enim: Si lex ilia quam euulgar, vobis minus probatur, nolite ample&i, non- dum enim audio illos vim intulifle. Si coèmpta domus ma- gna eft,ir earn nihil expendiftis, neque ipfi ludum vobis ve- ftrum erbient. Hoc refponfo infolentiores fadti ad Guberna- torem hiius metropolis proprium fefe contulerunt: is iam annos phres Pechini cum P. Matthazo ardtam inierat necef- litudinen, Lu cognomento: acceptum igitur libellum fepo- fuit, nec adduci potuit à Notariis refcriptum vrgentibus, vt quicquam refponderet: fed neque hanc repulfam tulerunt moderate. Sub meíis initium prascipui Magiftratus vnà cum Baccalauireis in Philofophi fui templum publicè conueniunt, hanc oppiortunitatem na£ti,noua Luna exhibitis in fano riti— bus, nom diuinis illis quidem, fed ciuilibus: ex iis vnus, ca:- terorum nomine, maximum,qui aderat,Magiftraturn, Pucln- stt vocant,ita compellauit: Monemus externos eiTe in hac Regia Sacerdotes,qui inauditam in hoc regno legem propo- nunt, ac domi lua: magnos vulgi coetus cogunt. Ab hoc re- miili funt ad proprium Magiftratum,qui huius Ludimagifter eft,& Ticbao appellatur. Iuflit ille libellum fcribi,recepitque De Scrili fe eifedturum, vd pellerentur. eo ipfo die fcriptus eft, &: à fe-trti" ptem fupra viginti fubicriptus: alterum exemplar Ludi fui Magiftro : alterum fupremo Magiftratui tradiderunt, hu- ius erat hiaecferè fententia: Matthseum Riccium, Ioannem Summit li± Soeriumi,Emanuelem Diaz,& alios quofdam homines c Re- rr'!h - •! • • -r* i ScciQi jcri-■ gms Uccciduis externos,in Regem pcrduelles,in quinquepti. A a a a Prouin
y 5 6 De Christiana Expeditions Prouincias diftributos,continuum inter fe commercium ha- bere , & per flumina paííim latrocinari; ad corradendas,qux in populum eífundantur, largitiones. Eofdem à Magiftra- tibus & primaria nobilitate, militúmque Prxfe&is fxpe vifi- tari, cum his fcedus i&um eíle ad mortem vfque, ab his do- ceri nullo honore profequendas maiorum imagines, quse res in poileris prxceíforum amorem extinguit,ab aliis idola per- fringi,templa iam vacua relinqui, &C miferos Deos nullo pa- trocínio iuuari. Eos ipfos primum in anguftis fedibushabi- taíTe, nunc vero alias capaces atque magnificas coémiífe, legem ab iifdem tartarcam prçdicari,rude vulgus in fraudem induci,in eorum domum perpetuo coire,eamq; legem vrbí- nos muros egreflam per pagos, & oppida vicina euagari:hac ex caufa omncs in his regulis falfis ita detineri *vt neque ilu- di o fi literis incumberent, neque artifices opusfuum cura- rent, neque coloni terram fubigerent> neque foeminx ipfie domeílica negotia curarent. V rbemvniuerfam perturbaram, &: cum initio centum huius legis profeíTores duntaxat nu- merarentur,nunc ad viginti millia excreuiiTe:eos certas ima- gines diílribuere,nefcio cuius Tartari aut Saraceni,quem di- cebant eífeDeum, qui admortales inftruendos liberandof- que è ccelo venerat,ab hoc opes, bonamq; fortunam dumta- xat dari poíTe, quibus promiífis plebecula pelliciebatur: eos cfle orbis contagionem,iuílumqj efle metum,ne tandem ex- tfuclis templis rebellarent, quod annis fuperioribus inFu- chiana Nanchinenfí Prouinciis dicebant accidiíTe:eos igi- tur commodis publicis Regníqtie conferuatione permotos, ad antiquas leges fartas te&áfque conferuandas hunc libei- lum adornaífe:poílulantes totius prouincix nomine,vti daro Regi libello hi externi omnes publica morte comple&eren- tur,aut Regnifinibus pellerentur in defertam aliquam maris iniulam relegati. hxc erat libelli fumma,fed magna facúndia confcripti, allatis etiam librorum fuorum teílimoniis, quod hi literatuli fatis noruntad pcrfuadendú accomodate texere. "Iprpá
ApvdSinas Liber. V. y y 7 Vcerque libellum ita fubfcripflt: Prohibeátur legis Chriftia- nxdilatatio:externi Sacerdotes vrbe pellantur, ii ita Gu~ bernatorijcaufa diícufl*a,videatur, de quo nos oportebit ad- moneri: quotquot huius Regni negotia fe node arbitraban- tur, nihil plane dubitarunt, quin minimum ex ea metropoh pelli Noftros oporteret. • Itaq; amici complures remedium defperanites ab auxilio ferendo fibi temperarunt: fed nihil ea res Socios perturbauit Diuinx prouidentix nixos, cuius in aliis peri cutis prxfens Numenfeliferant adíliiíTe. Maximus labor pene fuit in ftatuendo, quid in re graui primum tenta- rem : amifcis pierifque videbatur intercelTorem qiixrendum, qui largiiione delinitus fententiam Magiftratuum fauore fuo reuocarct.Verum P.Emanuel libellum quo fe purgaret ador- p. nauitjin cuius epilogo Magiftratus etiam atque etiam obte- Apoiogiam ftabatur, vti earn rem accuratè difcuterent,& deprehenfam ai!ornat' culpam ex legum prxfcripto plefterent. Libellum hunc Gu- bernator & ludi etiam Magifter fufceperunt: Supremus ve- ro Magiftratus pofteaquam diu Noftros genibus flexis in • reorum lubitu tenuiftet, tandem in hxc verba erupitiQuid eft, inquiit,caufx, cur Baccalaureorum odio permoti mini- mè vrbe (difceditis? quxnam lex eft illa,quam euulgatisiquid nrali perpetraftis? quorfum maiores venerandos prohibetis? quoríum imaginem tartari colitis? vnde vobis iiimptus ad illas xdes tanti? aliaqj fimilia param vrbanc obiecit. Ad hxc reípondcre, adhibito Fratre noftro interprete, aggrclTus eft. T radidit illi do&rinx Chriftianx cõpendium, oftendit inter legis Diuinç prçcepta,primum fecundumDeu honorem pa- retibus iniungi.Verum ille nihil ncc audire,nec accipere vo- luit, fed pr.xfetulit omnia fe falfa arbitrari. hac repulfa res magisac magis defperata videbatur.ergoNoftri adoratio- num, facrificiorum, corporífque afflicbationum remedia fe- fe acrius retulerunt. Iam Aduerfarij viclores triumphabant: iam de fupellectilis noftrx diftributionc inter feiurgaban- tur,Ô£ ne: iibi dee (Tent,nouis libellis & accuiatoribus accen * 1 £ Aaaa 5 ium
De Christiana Expeditione fum ignem acrius inflammabant; Yrbis primores ad vr- gendos Magiftratus incicabant , ex iis Magiftratibus in- ferioribus , ad quos noui libelli deferebantur, dixit vnus velut adulandi ftudio : Nihil opus eft excutere , vera fit ilia lex necne : fufficit illam ab externis euulgari, vt an- tiquanda iudicetur : fe quidem iimile hominum genus exterminaturum fuifle,nifi ad fuperiores Magiftratus libelli cubernntor perueniflent.Gubernator igitur,quem amicum efle fatis con- Socioru can- n . . . «? . (am suttur. itabat,aauertens pleraque in acculatione contenta, apertam inuoluere falfitatem,Ludimagiftrum admonuit,fciret necne Emanuelem Socium efle Matthiri,quern in Regia maximus quifque colebat, &: aetario Regio propter data muncra fufti- neri conftabat > Sociosiam annos duodecim ita Nanciani vi- xiire, vt nulla de iis querela, quae vera eiTet > aut contra le- ges, audita fit: videret etiam atque etiam maturius, quid in hoc negotio ftatuendu. Ad hçc Ludimagifter refpondit: Cu- pere fe, vti Gubernator ipfe fingula excuteret,& ad fe dein- de referret. Idem à fupremo Magiftratu auditum impera- túmque,& opportune quidem ille ipfe,cum primum P.Mat- thxus Nancianum venit, Gubcrnatoris munus adminiftra- bat, &: Agenda: ea in vrbe fedis Proregis au&oritate fecerat facultatem: deinde per varios honorum gradus fenfim in hac metropoli peruenerat adfummam dignitatem» Publica No- rtrorum repulfa prudenter ab eo facta fuerat, ne perfona: fa- uere videretur,fed deinde,quod ita ftatuiflet veritati,nolebat etiam Literatorum poftulationes omnino reiicere, quorum etiam olim Ludimagifter fuerat. Hoc eodem tempore, ex accufatoribus nonnulli, iam de victoria certi , per Neophytorum domos Chrifti Ser- uatoris imagines conquirebant, & duastréfve facrilegèla- cerarunt, ideo moniti funt à P. Emanuele Neophyti, vti eas tancifper furentium oculis fubducerent, nec in prima au- la de more afleruarent :non negari hac ratione Aclem, fed facrilegorum iniuriam propulfari:fufficere quòd publico fuas coro
APVD Sinas LIBER V. coronas gcftarent, imò neque ad hoc etiam Chriftianis lcgi- bus adftringi. ExcuíTo igitur libello, &: libelli apologia, pro Tribunali Literatos ipfos examini fubiecit,& Noftrorum pa- trociniumJfufcipiens,ipfe feipfo calumnias refutauit:Ait con- ftare fibi externos illos probos viros efle, in ea domo Socios duos,non viginti,quod aiebant,numerari. Refponderunt illi. Sinas illos efíe externoru difcipuios.Tum Gubernator,Quid eft quòcd ab indigenis noftris timeamus'nefcitis fortafleMat- thaum IRiccium ab omnibus Pechini coli,regio ftipendio ali? qua fronte extra Regiam Magiftratus eos eiicient,qui in regia commorari permittuntur ? annis iam duodecim in hac vrbe pacatos commoratos. Pracipiam, inquam, ne magnas illas aides comparent,ne populus eorum legem iequatur. Deinde Gubernatw pro tribunali Noftros humaniflime admonuit, quibufdam in vrbe diíplicuiflè,quòd çdes illas coemiflent,videri fibi angu- ditit. ftiores poíle íuíficere: de lege minimè prohiberi, vt earn ipíè cum fuis obfemet,fed ne ea indigenis traderct: Noftri enim, inquiebat,improbi funt, ac tametfi initio legem veftram fe- quantur,poftea tamen obtre&abunt. Similia dixit complura, qua ommes in fauore repofuerunt. Deinde cum Collega fuo colloqucns, pro tribunali dixit in hunc modum: Lex quam euulgat,ire£ta rationi confentanea eft.-ipfe quoque vitam lcgi fuç confentaneam viuit:fed ideo quòd externus eft,nullo pa- trocínio teftus j aufi fuerunt ilium Baccalaurei accufare. Su- premus quoque Magiftratus Ludimagiftru monuit, ne quic- quam contra Emanuelem ftatueret,iam denique conftare li- bellum vniuerfum Baccalaureorum fuifle commentum, in- uentumque ad largitionem emungendam. Nancianam gen- tem vulgo maleuolam efle,permitteret,vt ades fuo coemeret arbitratu:iam enim olim ie, cum Gubernator eflet, Matthao Riccio adium coèmendarum fecifle facultatem. His auditis, nefcio qui Regij propinqui, quos deco
jòo De Christiana Expeditione ad diripiendam domum fe conferrent: fed hoc vitimo Gu~ bcrnatoris refponfo territi, nihil fupra minas addiderunt. Ad extremum poll: dies paucos fcripta eft pronunciatáque in hunc fere modum fententia, Magiftratus fummi ac Ludi- magiftri íigillis quoquc munita, & in edi&i morem publicè TJiãum pro vrbanis portis propolita. Illius hazc erat fumma: Se exa- fimmi.atU>Irdnata P- Emanuelis ac Sociorum caufa compêriíTe, eos Si- neníis Regni fama permotos, ex Occidente aduenifte, iam annos plures in hoc Regno nulla maleuolentise íigniíícatio- ne vixiífe,poíTe iuxta legis fuse ritus viuere,fed non arque pla- cere, rudcm plebeculam rerum nouarum cupiditate cceli Dominum venerari , in externorum difciplinam tranfire, quod indignum videbatur. Ex Poetic etiam au
Apvd Sinas Liber V. H A C fententia Noftri,quòd peius metuerent,{âtis alacres ;» fuerunt: habita etiam. fuit ab omnibus in fauorem fcripta fauorem s<"> fententia; & legis Chriftianae curfum impeditum perfundo- ctomm' ria vifa eft prohibitio, ne Literati planè negledi viderentur; quoniam Noftri, vt poftulabant, vrbe minimè pellebantur, maximè quòd apud Sinas legem mutare non habetur in gra- ui crirmine, neque hiec prohibitio grauibus poenis negleda puniri ífolet,& ita Neophyti fado fuo demonftrant, nam quo prius arrdore folebant ad facrificia coire, tyrones Chriftia- nx legiis adducere minimè deftiterunt, imò etiam aliquid fupra folitum addidêre, nam ne primis diebus edidum No- ftri neglexiífe dicerentur, Neophytos in tres intra hebdoma- dá dies diuisêre, ne Dominico omnes conueniret, fed ccepe- runt illis ipfis diebus noniecus ac Dominicis conuenire,nec impetrari potuit, ne metum aliquem prattulifle viderentur: imò cumPra:fedi Regionis aliquos terrere aggrefll eífent, largitionis elicicndae caufa , intrepidè refpondebant , eife fe Chriftianos, &: fcripto nomen fuum tradebant, vt ad Magiftratus deferretur, nec fuit vnquam vllus ex iis accu- íãtus. y . . , CLvoid in ceteris Eccleííarum pcrfecutionibus accide- re folet, iid in hac expeditione Chriftiana, & priuatim in hac in- - r r \ n .1.^ _r crementum ípla iede notatum eft accidiile. nam immiifte, Deo audo- re, ad fidei Chriftiana incrementum femper fedato tumul- tu plus aliquantò, quàm pacis tempore perfecutiones attu- lerunt. Contendebantaduerfarij,Noftros vrbe pellendos, & ecce firmius Noftrorum ftatio confirmata eft. nam pri- mo P. Matthad ingreftlij ne ipiius quidem Proregis automa- te facultas domus coèmendac fcripto à Gubernatore potuit impetrari. In hoc euentu, turn ipfe Gubernator , turn alij duo fupremi metropolis Magiftratus Noftrorum ftationem, & domus coémenda: facultatem publico fcripto conceife- runt:vnde nulli videtur inpofterum futurus animus,vt de ea in dubium reuocanda audeat muifitareraccedit etiam ad Di- B b b b uinx
$6% De Christiana Expeditione uinx floria: incrementam notatum à plerifque, legis Diuinx prxcones in Numinis eíTe clientela; &: in Magiftratuum, qui iunt Numinis Vicarij, patrocínio velut vmbra recreari. In- tellectual eft Noftros non ita Magiftratibus ignotos, vt Lite- ratuíi conieótabant: nefciebantur vulgo de Magiftratuum in Regia fauore permulta, nunc etiam pro tribunali cantata funt: & fane non minimum fuit prouidentix Diuinx indi- cium,Cantonicníes calumnias in hanc Metropoiim nondum penetraíTe. Si enim auditum fuiiTet, P. Cataneum è Sociis vnum rebellionis Amacaeníis caput declaratum, maleuolo- rum audacia creuiiret,amicorum decreuiftet.Iuuit etiam non parurn quxdam in libcllo aperte falia obiedra FuiíTc : lixe enim veris aut veriílmilibus autoritatem íuam detraxerunt, quod Noftros dicerent a Magiftratibus nobilibúfque viíita- ri, non íatis cohxrebat cum rcrum nouarum machinatione, cum latrociniis, falsáque doiftrina. P. Matthxum P. Soe- rium nominarunt,alterum feiebant Magiftratus Pechini vi- uere,alterum plerique audierãt iamviuere defiifte: hac etiam perfecutione latius legis noftrx fanótiflimx nomen fparfum eft, Si Noftrorum coníllium de eaeuulganda omnibus pa- tuit. Plurimi deinde rei noux cupiditate inceníi ad earn au- díendam acceíTerunt,qux íi fortaífe non ab omnibus fufeipi- Neofhytorií tur,fcrè tamen probari folet. Neophytorum porro ieruor in- fe/uor. tlies mirum in modum creuit, iam in accufatores libellus apologeticus Noftris infeiis feriptus eratreum P.Emanuel re- pugnantibus eripuit, ne importuno tempore quiequam in- confulto tentarent: multi inter fe agebant, quid refponden- dum,íi Magiftratus fidem eiurare mandarent:nonnulli etiam Sociis, ii forte pellerentur, fubftitui geftiebant ad rem Chri- ftianam vel fouendam vel promouendam. Nunquam in tribunal itabant Noftri, quin ad ianuam improuifo Neo- phytorum circulo cingerentur: ex iis aliqui, ii mora trahe- patur, cibum potúmque deferebant: ingreífum Noftris fa- cilem à ianitoribus impetrabant,&: denique,vt verbo dicam, nihil
A pvd Sinas LIB ER V. $6$ nihil,quod ad officium veri Chriftiani filiiquc pertineret, omiferunt. Pronvnciatam fententiamadNoilrosduotréfve Magiftratuum miniftri detulerunt. & quoniam de more ali- quid nummorum illis erat dandum, in eorum locum poftu- Imaginem larunt imaginem íibi Chrifti Seruatoris ad earn venerandam dari, tametii ipfa quam ferebant fententia grauibus poenis nemndsda- intcrpofitis, imagines huiuftnodi prohiberec. dicebant enim fe velle fieri Chriftianos:fed cum Noftri dare recufarent,for- tè eo ipfo tempore artifex quidam aliquot fuis ftriis exorna- tas domum afferebat: illi vnam per vim rapuerunt, nec alio expedato munere abierunt: ex iis vnus intra paucos dies re- ger Baptifmum petiit, impetrauit, & intra dies quinque ex- pirauit.Summus ille Magiftratus ad alium in Prouincia Can- - tonienii imaiorem eueclus eft, abeuntem P.Emanuel in naui-^?"Wi" e~ gio vifitauit,&: munere profequutus eft,gratéfque retulit, ob aelJ!tm impenfum in fuperiore caufa fauorem, inter csetera P.Mat- thxi de Chriftiana dodrina volumen dedit, & cum aliquid legiftet , adftantibus Magiftratibus dixit: Quàm falso di- cuntur hii parentum honorem prohibere, cum in fux legis prxceptiss contrarium legatur? Iuftit Noftros de fua ftatione lecuros, iiam Ludimagiftrum de innocentia reiciuifte, Gu- bernatorem in protedorem noftrum nominafle; deinde vt munus rependerec, aureos aliquot obtulit, quos P.Emanuel reiecit obftinatè, fed ille per vim interpreti accipiendos in- geflit, quos non oportebat pertinacius reiicere. Ex his con- ftare arbitror, res noftras fedato tumultuin hacmetropoli fuifle meliores, & id amici agnofcentes, magna frequentia gratulati funt, afterueruntq; tantum Magiftratuum pro externis in Literatos indígenas fauo- rem nullo pretio comparari potuiffe, B b b b , a 3fan
y Noftros regni fui magnitudinem fupra Sinenfis Imperij amplitudine euehere,nec inftar caetcrorum externorum fub eius immen- fitate fubmittirimitatione enim Regni fui,quod magni iplen- doris appellant, Noftros etiam Europam noftram magnum -Occi
Apvd Sinas Liber V. Occidentem appellarc ; ex eo quòd Sinarum Imperator cocli filius nuncupetur, Deum fuum cccli Dominum norni- nant, res fuas tantum euehentes, quantum à Parente ac Domino filius fuperatur. Eos etiam annos ab alio nefcio quo, quàm a. Sinarum Regis inauguratione numerare: cha- ra&eres, quibus difcipulorum fuorum sedes contra fpiritus malignoistutantur ( augufta Iesv ac Maria nomina notabanit) fimiles omnes eíTe arcui, íagittis, fccuribus,&: aliis belllicis inftrumentis, qux fine dubio prseiagia funt ma- lorum. Inde concludebant omnino periculofum eflc, gen- tem huius generis apud fe liberam retinere: ncque vlli iu- re mirum videri, quòd Prouinciam fuam huiufinodi pefte purgare laboraflent: id antiquiores feciífe fsepe Literatos, erutáque ex Annalibus hiftoriaram monumenta refere- bant. Nafcenti maio occurrcndum prius, quàmà tempore vires cajiat medicinam refpuendi. In operis epilogo íu- rorem vnuerfum in P. Emanuelcm euomebant, canem, lu- pum appdlabant, eius ventrem infortuniis calamitatibúí- que plenum pronunciabant,aliáq; contumeliofa inteperan- tiiis addiderunt. V i s v m eft Noftris filentio potius rem fepelire,quam fcri- viniitm d„ pta apologia crabrones irritate, Deus enim non multo pòft, !"K*' duos maliincentores inopina morte vindicauit.Eodem quo- que tempore extin&i Hint è tribus Literatorum legis prasdi- catoribusiuo, quorum erat indigna profcílione ília fimu- latio : cun Noftris enim etfi familiariífimè agerent, accufa- tionis tarren ignem accendebant. Alij etiam aliquot variis malis infcrtuniííque afflidi materiam Ethnicis ipfis dcdcre Diuina: mmus agnofcendse, quse furoris fui fulmina in cle- da calumriose capita vibraflet. C v m unpliores sedes Noftri coemiflent, vetcres diftra- n;fault us xerant ea l
j 66De Christiana Expeditione in ardes Noftras immiferat , & de iis emittendis importunè laborabat: quo tempore Noftris nemo accufatorum metu - : deterritus, vel ardes vendere vel elocare volebat. Sub idem tempus feptem è Noftris nouo concurfu aduenerant, &: res eo deuenit, vc Noftris propè in hofpitium publicum fuerit emigrandum, fed tandem ex amicis vnus ardes,quas habe- bat vacuas, anguftiores illasquidem , fed pro tempore ac- commodas, Noftris eft mutuatus, recuperato deniquenon fine labore ardium, quod iam perfoluerant, pretio , aliam conquirebant, qua: non fatis apta reperiebatur, & Noftri iam prxfentis mali fenfu litiuin vbique periculum formida- bant , ac tandem coempta eft domus vna fanè capax, fed quia à duobus pollidebatur, multorum annorum litem ilia - nobis prxbuit. E o ipfo tempore alia: quorundam fadiones de Noftris impugnandis oriebantur, quarum edicto quodam, Diuini Numinis prouidentia, quamprimum finis eft impofitus.Sed neque ille ipfe annus infruduofus fuit: nam Neophytos cx- teris addidit fexaginta. Eadem in vrbe fenem quendam, qui fupremum Colai munus diu geflerat, opibus & reliquo ap- jEmuii No- paratu celebrem in partes fuas xmuli noftri deducere conati Jue"dlm7n írmt:ídquehacartetentabant. Celebre illud fanum , de jhits partes qUO fuperius plura, fortuitis ignibus arferat: ad reparandas nrattretea gammarum iniurjas ele£lus eft fenex ille vel au(ftor vel ad- iutor: cuius auâroritate áureos fupra decies mille corrafa fti- pe compilarunt. Hxc dum corraderentur, Neophyti legis fax fanditate fe ab impio fumptu excludebant: id etiam fe- ciile dicfuntur Ethnici nonnulli legis Diuinae profeifionem mentientes: inde audoribus Literatis ad Colaum quefturi fefe contulerunt exadoresrquibus ille; Eleemofynx nomine collata fponte,non per vim corradi debere,nemini ergo mo- leftiam facefterent. Cum iidem de P.Emanuele fermonem ingeífiíTent, deque lege noua feminari coepta quefti eiTent, reí'pondít:Conftare fibi legem efle fanda, eiusq; prxconem virum nmtur•
I , t Apvd Sinas Liber V, <,6-j virum probum: nee Sinicis legibus Literatorum admodum repugnantem; cúmque externum eife vrgerent:Quid eft,in- quit, quod vobis ab vno externo in hac vrbe timeatis, cum conftet ill vtraque Regia tot Saracenorum millia impune commorari, & ad literarum honorúmque gradus admitti? Cum eo,opera Reguli cuiufdam, amicitiam Noitri contra- xerunt,einmque ad obitum vfque res Chriftiana, multófque alios próceres delebtabat. Totco hoc tempore Noilri ab xde lacra publicè ape- rienda ftudio abftinuerunt , ne Magiftratuum edicla ne - glcxiíTe dicerentur, placuit etiam explorare, quales vici- nos habeiemus, interim domus facellúmque poftmodum referandum concinnabatur, aras duas erigi placuit, in facel- aperitur. lis linguliis fingulas; alteram Chrifto Seruatori, Deipane alteram diedicarunt : earn denique anno fupra fccularem nono , magno apparatu Neophytorúmque concurfu , fed Ethnicorum tamen maiore aperuerunt, ipfo Dominici Na- talis die: ornatus Europxo more concinnatus, fua nouitate Sinarum oculis blandiebatur: ante vtramque aram lampa- des dux , nocturnis xquè ac diurnis horis fplendent , & oleum a Nleophytis certatim fubminiftratur; cum nouo fa- cello , nouius Neophytorum ardor & infolens in fagenam nouorum pifcium conuenientium multitudo , & magno rHm fir nor, feruore pcenitentix facramentum frequentabatur : 11 cui vero cceleftis epuli communio fiebat, is ad Chriftianx pic- tatis apicem fibi videbatur peruenilTe: ad facrificium etiam multis non Dorninicis folum aut feftiuis diebus, fed profeftis etiam quoti- diani concurfus erant. Ccogufhi
De Christiana Expeditions Geographicam orbú defcrip à T.Matthfe intra palatium recudi tubet, (^r ' Techinenjis Ecclefia nouú incre- ment n Capvt decimvmsextvm. N n i s proximè fuperioribus frequentes Noílri in Pa- latium vcl euocabantur, vel fua fponte a d vifendos Eunuchos itabant,maximè E quando,vt di£tum eft alias,ho- rária machina peccaíTet.Cum die quadam eò fe contuliílent PaterMatthasus,ac P.Didacus,Collegij Mathematici Re£to- rem latis perturbatum nuncio quodam Régio inuenerunt. Rex petit Petebat Rex duodecim Geographica: defcriptionis exem- wm'defcri- phnain fcrico paniio excufa,in fex tabulis permaximis,quod ftionem* opus erat P.Matthad non ita multo ante ab amico Magiftra- tu Ligotzum editum, iubebatur is à P. Matthaeo tabulas po- ítulare,quoniam ipíius ibi nomen velut au£toris legerant, id ad Regem peruenerat ab Eunuchis ipíis Regi oblatum,quod à Noítris nuper acceperant, itaque placucrat, vt vellet in fi- lios casterófque intra palatium propinquos Engula Engulis exemplaria diftribuere, vt iis palatinas aulas implerent, fpe- ctaréntque cum voluptate. Hoc opus Noftri, ne Regi ad earn dicm oíferrent, deterriti fuerant vano metu", veriti ne fortafle non creditam orbis amplitudinem Sinenfis imperij contemptum arbitrarentur,quam ipfi orbem vniuerfum ap- pellabant hactenus, & credebant: verum contra res accidit. Rex enim, quo valet iudicio ac folertia, non eft arbitratus, pode Regno fuo à veritate iniuriam inferri. Dixi fuprà hanc cditiouis formam bis excufam fuiífe, neutrius tamen tabulas apud nos rcmanebant: nam alias Ligotzum fecum extule- rat, alias T ypographorum in nobili illa fluminis eluuione pe- rieranc. Ea res Mathematicos Régios angebatme Rex mini- mèvoti
Apvd Sinas Liber V. 5-69 mc voti compos faètus indignationem in Eunuchos con- uerteret, neque fatis credebant tabulas Noftris deeiTe, fed nefcio quo fortaile praetextu celari arbitrabantur,donee qua- tuor Eunuchis domum vifitantibus ipfa, qua: aquis fuper- fuerant tabularum fragmenta monftrata funt: alias tamen oftenderunt à Li Paulo euulgatas amphori etiam defcriptio- ne, nam o£ko tabulis vniuerfa conftabat. Sed Regi fex tabu- las petenti coclo ingerere formidarunt. ergo Noftri alias intra breue tempius fefe fculpturos receperunt , eo coníilio vt rei Chriftianae fxpinsoccaíione quaefita ingererent mentionem: ea editio tota menftruo fpatio confiei poterat. Huius rei feripto libello Regem admonuerunt: fed Noftrorum labori íumptuique pepercit. iuifit enim, vt intra palatium ad fupe- riorum exemplar,tabulas recentes concinnarent,quod etiam perfeóhim eft eo ipfo tempore, quo de hoc ipfo opere varia varij loquebantur: atque in dubium reuocabant ibi confcri- pta fculptáq;, ideo maximè quòd contra fimulacrorum ine- ptias non pauca legerentur, & Chriftianse fidei capita non line ftomacho à quibufdam audirentur: fperamus aliquando fore, vt vel iRex ipfe, vel è fuccelToribus vnus aliquis è fpe- itata tabula,, ledifque ad earn commentariis in cupiditatem veniat de hate ipfa lege inquirendi. hoc faltem fpedftaculum interim Sine:nfes ânimos deprimit, dum Regni lui vaftita- tem Orbis vniuerli angulum non maximum confpiciunt. Interim amicus nofter Ligotzum ad Gubernatoris vrbani dignitatem in Prouinica Pechineii fuerat poll humile tem cmIà- officiu, quod ge/Terat, reuocatus,&: is dum negotia & officijtur- fui literas inRegia expedit,a Noftris auelli non poífe videba- tur,de Chriftiana lege multa didicit, de rebus Mathematicis multa, ex Euclide maximè , quem nondum Sinicè loquen- tem audierat ftupueratquerprope vniuerfos id temporis è fi- tellitio iuo ac família Chriftianis facris imbui permifit, hor- -E'"- f*mi- tatúfq; eft:ex iis duo eius propinqui iuuenes literati Chriftia- a$Z>s' na legem folito ardentius arripuerunt, id ieccrat vel ingenij Cccc bonitate
57° De Christiana Expeditions bonicate D mino lumine colluftrata, vel viri tanti au£toritate permoti, cuius de lege no ft r a continuus erat fermo, afferen- tis, extra earn nullibi falutem reperiri, quam ipfe laudabat magis quàm ample&ebatur veritatem. Exiisvnus Michael appellatus,in idola priíis propeníiílimus fuerat,ab incunabu- lis enim frequenti recitatione, & profana ieiunatione, aliif- que facrilegis ritibus, impia parentum pietate fuerat educa- faster my. tus; hunc ferunt mox in lucem editum in haec verba prolo- mt prop in- cutum: Ego exhacfamília n fum ex tali quam nominabat Vo°t"um co~- profanorum Sacerdoturn propinq: id D am on is opera faff urn uerfio. credi potejl-.fi quidem verumfuijfe arbitramur/vti puerulm in ea pro- penfius educaretur. Is iam diu ftatuerat poft reliótum ex fe fi- lium in aliquod eiufmodi Ccenobitarum fefe luftrum reci- pere:fed auditis le&ifque legis Diuina: capitibus,falfam non pertinácia, fed errore aeftimatam eiurauit vanitatem, & pro- penlionem in odium vertens, in omni fermone atque fcri- ptione eiufmodi nugas confutabat. toto eo tempore,quo in Regia licuit commorari, nullum iam dicendi nunc & fcri- bendi finem faciebat, ne quae de Chriftiana lege audierat,in Doctorum abfentia memoria laberentur, maximè facros fa- ftos defcripíit, feftáque mobilia, quae vocamus, didicit Eu- ropaeo more accuratè inuenire : neque doctrinse Chriftianae - compendio Sinicè recitando contentus fuit,fed Latinè quo- que,quantum Sinis licet ex aliquot litcrarum defedtu recita- re affueuerat: alias etiam addidit orationum formulas, qua: nondu Sinicè leguntur. ante difceffum ipfe cum focio Hie- ronymo de peccatis ritè confeifus eft, inde cum propinquo luoad vrbanum Magiftratum poft dierum decern iter per- ueneruntrdc hoc etiam Michaèle frequens erit infra dicendi locus in Annalibus noftris, qui vnà cum hac hiftoria in lu- cem eduntur:ad hunc etiam dum Pechino abeíTet vifendum venerat iam vetulus parens ab ipfa tot itinerum fpatiis pro- Michaeipa. ujncia Cechianarardenti filij deiiderio commode ceciditad TlUU conucrtit. parentis, vt fpcramus, falutem haec viiitatio: ipfe quippe in- geftis
Apvd Sinas Liber V. 571 geftis deChriftiana lege fermonibus effecic, vt quatn annis iupra qunquaginta fuerat profeflus, abiurarct idolorum va- nitatem,pfeq> de parente fuo fcripiit,eum has ineptias velnt attricos alceos abieciife, cum deinde in patriam reuertiflec, vniuerfan propinquitatem ad fui imicationem permouir. N ondvm abieratc Regia Ligotzum, cum incidit res ad rei Cliriftianae commendationem celebrata. è domefticis famulis quidam infeio héro, Chriftianis facris imbuebatur, eo ipfo tempore in morbum incidit, qui fcetore fuo dome- fticos auertebat, &: iam deiignatus Baptifmo dies aduene- Famuli rat,cumèSociis vnus, expurgatole£tulo,cubiculumodori- fero fuífitu repleuit, ad odorem occurrêre domeílici, Sc ftu- cipunt. puere legis Diuinas fupra natura- honorem, eminere chari- tacem: id audiuit herus, flip ra admiranonem feipfum in— cuíauit, quòd in eo diferimine famulum neglexiífet. vnde multis additus eft animus ad laudatam virtutis imitationem, intra triduum baptizatus expirauit, inuocato,propè conti- nuo,fancHíTimae T rinitatis nomine, fpémque fecit xtcrnx fa - lutis intra edies paucos adeptam.eam rem frequentibus fermo- nibus apudi amicos herus ipíe celebrabat. hoc domefticorum iplius ardoíre, è fatellitibus, aut Curialibus potius eius duo, qui ad eumi non diutius pertinebant, quàm interim dum in Regia commorabatur, permoti Chriftianam fidé arripue- runt, magno deinde rei Chriftianam emolumento,quod fu- íceperant, euulgarunt: Andreas dicebatur alter,tenuior ali—- quanto, qui minori auóboritate rei Chriftianam vtilitatem in- tra domefticos duntaxat parietes,propagauit;alter Lucas ap- pellator,copiofus inprimis, & vniuerfte auhecognitus,varias, quibus opes corraferat,fraudes vitae permutatione refarciuit. Prima ilh parentis cura fuit,quem annorum feptuaginta, cum naturae curíu diu in viuis retinere non poffet, omni ra- cione curauit, vt pro mortali vita ilh procuraret immortale: hocillius intentum cundtantê adhuc toto impetu in Eccleíiç caftra compulit: erat eius parens audiendi facilitate propè C c c c 1 deftitutus.
De Christiana Expeditione deftitutus. Itaque iure veritus eft,ne àNoftris ingefta minus facilè in aures animumq; admitteret. ergo ipfe ad edifcen- dum domum no it ram veniebat,vc quae didicerat,Pareti, qua verbis,qua nutibus,iníinuaret. Vterque hac induftria captus eft,neque enim iudicauit prudentis eíTe alteri falutem fua ne- ffiuidm pel- glecta procurare. Verum obftabant huic eius deliberationi lieu minis permulta,quibus non fine peculianNuminis auxilio feipfum & T'ZÍm expediuit. nam fupra legitimam, pèllicem habebat, qua: vbi contcTftptts r \ /* /~* t * ti • /V* • chrifti le- fe prohiberi a fua confuetudine lntellexilletqmpotentius de- gemfufcipit. bacchatajNoftros mille contumeliis affiecit:minabatur etiã,íi fe dimifiííet,laqueo fe ad eius portam perituram: id Catis fre- quens eft in hoc regno eorum, qui impotentius iniuriam fe- rentes mortem fibi defperatione confcifcunt, eo coniilio,vt aduerfarium Magiitratuum pcenis exponant; folet enim pcc- nas luere,qui mortis caufa fuiífe creduntur,propè ac ii mife- ros illos enecaífenr.verum auftoribus Noftris Diuinóq; Nu- mine pellicis minas amorémque contempíit, paratus etiam quidlibet fubire, ne falutem negligeret, maximè quòd inde vulgandum erat, Chrifti legem à fimilibus nuptiis abhorre- re. Verum importuna mulier volens nolens benefices fere placata, de vita minimè prodigenda, meliora confilia fufce- pit. Prater hanc, etiam puellam pro futura pellice educa- Smnlacr* cam, matri fua: virginem reftituit, & legitimam vxorem ad Hquífaãa. fuam fidem ampleftendam adduxit. Simulacrorum deni- que ingens cumulus extructa fornace, flammis abfumptus eft. In eorum locum fucceflit Chrifti Seruatoris effigies non inelegans,quam exturbatis idolis in renouatam aram elegan- ti ornatu fuffecerunt.ad earn perpetuo lumine lampas fplen- det in Numinis honorem accenfa.Huius viri permutationem in meliora non fatis aequanimiter tulêre propinqui, quorum minas non fpreuit folum, fed etiam amicos rationibus vira- que melioris exemplo permotos plerofque in iententiam ac imitationem traxit. Fuerat hie cuiufdam Sodalitij ad ina- nes Deos honorandos inftituti Prafe&us: inde fparsere qui- dam
APvD SINAS Libeil V. £73 dameum fubductis è Sodalitio nummis compluribus abeo defecifl*e,quod cumaudiftet ille,frequenti Sodalitio fe immi- fit, fafti fui ratione reddita queilus eft, fe immeritò furti notatum,velle igitur ab iis audite,quid maximè fubduxiífet, & in quo Sodalitio iniuriã feciflet vnquam, velle fe pro quo- libet aureo, quern debere probaretur, decern rcfundere. Ne- " mo fuit exc omnibus,qui fparii rumoris inuidiatn voluerit fu- ftinere, feed placate refponderunt: Cuiq; quam vellet legem eligendarm nullo prohibente videri: de nummis non folum. nihil habere quod repetant, Ted etiam conftare inter o nines eum liberaliter de fuo multa olim expendifle.his auditts ab- ceftitiôí quotidie deficiens Sodalitio, nihil in pofterum muf- fitauit. A d pnopinquos ad rem Chriftianam alliciendos,nouum PnaJ™sn"^ adhibuit iinuentum: dixit velle fe in familia monumentum relinquere pofteritati legis nouse à Parentibus fuis primum, deinde à fe fufceptxj nam permagnam Chrifti Seruatoris ef- figiem depingi iuífit, Sc ad vtrumque imaginis latus propin- quorum effigies,qui Chrifti fidem fufcepiflent nixos genibus vnà cum pirecario ferto & appenfa è collo reliquiarum theca, cum exiguia cruce,qua maximè poftet naturx imitatione ap- pinxit: ea res muitos incitauit iam certos fe propinquorum numero excludedos, nifi fidei propinquitate ianguinis com- munionem illuftraíTent. Dici vix poteft, quam liberaliter cos, qui vinculis tenebantur, adiuuerit; litigantes quoties compofuerit} aliáque pietatis exercitia frequentarit. Solum So^litium dicam de Dei Parentis Sodalitio, quod ipfe adhibitis aliquot g virgin fociis, primus in Sinenii Regno inchoauit, anno fupra fecu- larem nono,quo die Virgiliis natalem celebrámusúd tamet- fiNoftrorumfuerit inuentum, noil debuit tamen Lucas in hoc opere Dux & caput innominatus relinqui : ipfe enim cum de ea coniiietudine apud Europxos inaudiflet, coaftis fociis, regulas etiam legesq; fcripferat,quas ad P.Matthxum detulit approbandas: fecit ille additis qux maxime addenda Cccc 3 vifa
574 De Christiana Expeditione vifa funt, è Sodalitij Romani legibus ab annunciata Dei pa- rente nominati. Non vltimum huius inftituti coníilium fuit, Neophytorum funera rica Chriftiano cohoneftare, & cgenis in hoc pietatis generefubuenire, idenim apud Sinas religio- fiilimos funerum curatores habetur in pretio. Hi celebriori- bus per annum diebus aedis noftrae facras curant apparatum: prima quaque cuiuílibet Luna; Dominica in Redloiis domo conueniun t,quem fubitò omnibus fufiragiis prinio coetu Lu- cam appcilarunt. Eo e Sociis vnus íe confert, icrmoncm dc rebus Diuinis habiturus,ÔC diíficultatum nodos interrogan- tibus Sodalibus enodaturus, Sodalitij nomen a Dei Ríatrt. mutuauit, & initio ftatim Neophyti omnino quadraginta conuenerunt, qui quotidianis incrementis Chriftianam pic- tatem augent 6c cumulant. Eo, qui Lucas Baptifmum fub- íecutus eft, anno, fupra centum tyroncs Neophytorum nu- mero acceíferunt, qui magnam partem Lucas vel exemplo vel cohortationi debetur, &c infequenti Natalis Dominici eelebritate omnino quatuordecim ad facrum epulum ad- miífi funt, quae parcitashis initiis magnum íoletefleNeo- phvcis advirtutem incitamentum. ————— n mmtmm m i i a ^ ** Sflei Qm ffian# apud Nanchtnenfes pro- grefus. Capyt decimvmseptimvm. eseteris res Chriftiana fedibus quotidianis, quae vi- l|IfjÍ dimus crefcebat incrementis, id neque Nanchineníis Eccleíia iibi defuit, qua: in annos íingulos non exiguum ty- ronum numerum veteranis adiungebatãmò annis prope íin- gulis numeras numerum duplo fuperabat,6c qui roultiphca- batgentem, magnificabat quoque laetitiam: fed ne multa li- bi íimilia íingulisin fedibus repetantur, fuíficiet monere, ni- hil hos Neophytos casteris inferiores videri: eandem enim , lidem
Apvd Sinas L-iber V. 575 fidem pari pietatis ardore cohoneftabantjfi quae Tint peculia- ria, ea narrabuntur.&: quidem è falfo quodam rumore plus formidinis fuic quam mali. Anno fupra fecularem fexco Ma- giftratus vnum aliquem è plebe perduellionis reum compre- fleftuntur. henderut,& cum eo Socios ferè quindecim fedecimve. hie conuidusfu.it tria perduellium millia in perniciê Magiftra- tuum Natnchinenííum coègiífe.In hac coniuratione liber de- prehenfus dicebatur coniuratorum nominibus adfcriptis,qui publica intter fe ofiicia diuiferant,&T,quern quifque ad necem deftinaftec,eius occupabat dignitatem: ex iis coniuratis,vt fit in minimè fccreta multitudine,quidam fua dignitate non fa- tis contentus, caeteros fufcepit ipfe prodendos.Horum con- íiliu fuiíTe conftitit è confpirationis volumine,madatis Ma- giftratibus antiquorum Regum palatium inuadere, in rarium irrniere anciquis aliquot faeculorum Thefauris inhian- tes, &: fane niii ea res indicio patuiílec, publicam in vniuer- fum Regnum inuehebat calamitatem, coniurati crudcliifi- mo mortis genere ex tormenti mora enedi funt.In collum tabulas imimittunt in circuli formam, eas deinde claudunt, ntts' &fuo poncdere in humeros recidunt; hae tabulae ita funt lata:, vt reus ori rmanum admouere minimè poílit, alienáque ma- nu indigeatt ad vefcendum,coguntur nodurnis diurnisqj ho- ris ftare, domec defluentibus in crura tibiasqj humoribus ca- ro computrefcit, & columnis deficientibus vniuerfum cor- poris aedificium ruit. hoc genere mortis periêre perduelles, & ex iis aliqui dies omnino quindecim in eo tormenti gene- re perdurarunt, ideo quòd fortaife, vt aliquando euenire fo- let,largitionibus indudi carnifices nodurnae ali quid tempo- ris quieti concedant. H je c res miniftris daemonis occailonem dedit, rumorcm SuJP,c" ;,-4* 1 r rr ' tota vrbe fpargendi, Noftros coniurationis huius fuifle au- coniuratio- dores; ea de caufa Neophyti vexati,& fadum vt eorum nu- "n~ merus decrefceret: fed hoc tumultu fedato, duplicatus eft, djfeufta fuipicionum nebula,ferenitatis fplendor. H1 s I
57^ De; Christiana Expeditione His annis fuperioribus, ex quo P. Cataneus valctudinis eaufa petierat Amacaum, P. Ioannes Roccia fedi Nanchi- nenfi prsefuerat: is demum anno nono fupra fecularem ad Nancianam fedem adminiftrandam ex P. Matthaei volunta- te difceifit: P. Emanuel enim Praepoíici Generalis mandato rehauigarat Amacaum. Nanchini remanfit P. Alphonfus Vagnonus Pedemontanus,qui iam annos quatuor in ea fede continuo ftudio Sinenfe idioma egregiè didicerat: habuit Socium P. Petrum Riberium: nam P. Felicianus Siluius ad curandam è graui morbo valetudinem cadi Nanchinenfis- impatiens, in Amacaenfe Collegium mittebatur, is valetu- dine deinde vtcunque recuperata, ad fuam rediit ftationem. ergo folitum curium tenebat fidei euulgatio, Ncophytorum numerus creicebat, Magiftratuum amicitix innouabantur: earn rem promouit aduentu iiio Ciu Paulus, qui patriò fu- nerc in patriad etentus poft biennium bis venit Amacaum: ridere folebat Magiftrum fuum quoties eius coniilia narra- bat, quibus ei reditum ad idolorum fedam perfuadebat.Di- ci vix poteft quantum rem Chriftianam vbique promouerir, Ignatium ante annos aliquot Chrifto adiundum ad ftudia pietatis accendit, aliis multis res noidras ita ingerit, vt pro- pèaliud agens, complures tamen Chrifto adiungat: idem etiam B. P. N. Ignatij piis exercitationibus eruditus, eum fxudum fecit, vt earum vfum in Sinenfes admodum propcn- fos induxerit. vndc fperare licet, his commentationibus mi.- rabilia quiedam in hoc regno perficienda. Itervm rediit Ciu Paulus, cum in Regiam Pechinen- iem expleto Parentis funere ad intermiilam redibat dignita- tem : appulit ipfa Domini Natalis node, & muris exclufus, in fuburbano fano facram nodem triftis percgit. vixdum il- luxerat, ciim Noftros de aduentu fuo moneri iubet, Sz fel- lam geftatoriam ad íe aduehendum conquiri: v cru in , quod loneiorem traheret moram, veritus ne Miifa: facrihcio tar- dior aclucnirct, ipie pedibus per medium hybernitemporis lutum.
• V - Apvd Sinas Liber V, 5-77 lutuni magnam itineris partem confecit. Huius apud 110s mora; coniilium erat, vt Magiftratus omnes, qui ad íê vifen- dum veniilent,Noftris conciliarei; & fane Magiftratus gra- ni ill mi ad Chrifti fidem conuerfionem magnopere promo- uit,de qua paulò infra dicetur. Centenarius ferè fingulorum • annorum concurfus ad Chrifti fidem fuit: & ad Neophyto- rum pietaitem excitandam Pechinenfium imitatione,Deip Hanchini rxSodalittiumetiamNanchinierigitur,èquaíperati fruótus v colleíti fuint. gitm.1 It aqje interim dummortales immortalis Dei hono- rem promouent, ipfe quoque non raram fuse potential figni- ficationem prodigiorum auctontate prodebat; inter qux in- figne eft,quod puellae contigit,quam dçmon importunus ob- feffor variiis figuris terrebat, & ad libidinem incitabat, fsepe lam ebfidet» negotiatoirem,aliás facrificuIum,nonnunquam fenem, íuue- nem aliquando fimulans, ad execranda fcelera hortabatur: aiebat enim nulla alia re, quàm infantili fanguine placadum: profani in eius auxilium vocabantur Exorciftx, fed ludebat quas minimè formidabat deprecationes,ex ara cereos & can- delabra fubducebat. audiit fortaile ex eadem vicinia Neo- phytus quicdam, nefcio cuius opificij artifex, is cum Ethnicis colloquens;, Diuini numinis vim in cseteros seque ípiritus ac homines exponebat:cui ita intulerunt:Quid eft igitur cur vi- cinx puellx definis fubuenire ? Habet, inquit ille, certiifima contra dxmones prsefidia, iis fi placuerit vti, importunus ho- ftis fine dubio vi£tus abfcedet. ergo fimul omnes ad puellse parentem fe conferunt: rogant, velint necne ab importuno vexatore liberari; quod fi voluerint, coeli Dominum fufci- piant venerandum. Annuentibus, fubmiífuseftè Fratribus noftris vnus, qui ad eos Chrifti Seruatoris effigiem & vene- randum I e s v nomen detulit; ex ara dsemonum fimulacra extruduntur,& Chriftianse doctrinse capita ab vniuerfa fami- lia edifcuntur, ex eo ipfo die, res mira, nunquam in sedes in- gredi dxmoni licuit,fed tamen ex atrio minitabundus incla- D d d d mabat:
578 De Christiana Expeditione Dtrnn fel- mabat: verum perado Baptifmo in perpetuum difparuit.qua: Utnr. res mukorum fermonibus celebrata , íatis ftuporis incuífit: quòd tanta facilitate Diuina vis perfeciíTet,quod nulla rituum Sinenfium efficacia perfici potuiífet. Hoc eodem anno Chrifto adiundus eft vir grauiífimus, virfapremi prop£ jn fupremo huius Regia: Magiftratu conftitutus, 6c MaçiftrattM 1 I «n • cC faiem chri-quo maior hadenus nemo in Chrilti gregem conceilerat: jiixneunfro- nam paulus dignkate fuperior eam iam Chriftianus ' ÍE accepit, gerebat officium , quale apud nos vocari poteft fummi Cancellarij : Sina: vero TuncinÇu vocant : ab eo li- belli omnes ad Regem reuidentur , & alia habebat mu- nera : qua: cum è quatuor fummis huius Regia: Colle- gis ftatuebat vnum. Iam ante annos aliquot contraxe- rat cum Noftris familiaritatem die quidem , fed nullam vnquam ad fideí noftrx fanditatem propeniionem often- derat : narrabat potius poft fufcepta Chrifti facra , fe in perlcgendo P.Matthxi Catechifmo nihil reperiífe quod pla- ceiret , id eo maximè quòd ineptias quafdam confutaret, p.Alphonfin quibus ille perditè addiduserat: notauitin eoP.Alphon- chrlflian" ^us^locrerumDiuinarumfalutífque faftidium,ergoefcam crudit. ei iniecit res Mathematicas, quibus mire deledabatur. non alias patuit euidentius,Deum hxc remedia delegiífe ad con- ciliandos fibi huius Regni magnates. Sphxram igitur ac fo- lidum terrx globum ei iulTit ab artiíicibus concinnari: aptas addidit ad inftrumentorum notitiam commentationes: his familiaritas inter vtrumque & amor creuit, quem cum ille die quadam grauiíftmis verbis exaggeraret; refpondit No- fter: Qux hadenus ex me didicifti , quantula funt illa, íi cum fidei noftrx rebus comparentur ? cui non fublimius vi- debitur coeli Dominum venerari, quàm fydera contemplari? cui non magis ncceíTarium de ftatuenda in coelis fede, quàm de fpedanda tradare í cupere igitur fe pro familiaritate tot annorum tantífque beneficiis eius falutem in tuto collocare: poftulare vnum duntaxat,vt qua contentione Mathematicas arn
Apvd Sinas Liber V. 575) arripuerat difciplinas, ea ipfa legis noftrae veritatem explora- ret:viderétq; num ea digna fit, quam Sineníis Regni primo- res complcdterentunac deinde de auditis ftatueret,prout ipfc fua prudentia Diuina luce colluftrata confequeretur. Moue- runt hasc ingenuum hominem didta cordate: ergo recepit fe omnino legem Chriftianam attentius exploraturum, inde commenidat Nofter, ,vci hac noua voluntatis propenfione denuo dee dodtrina Chriftiana volumen leg at attentius,addi- dit illi breeucs commentarios quatuor,quos ipfcmetnuper ad- diderat:dleDeo vnum:de anima immortali alterum: de ori- ginis culpa tertium-.de Deo homine poftremum. Non defuit iincerè legentis voluntati lux Diuina,nam veritatem aiTecu- tuSjíuo quoque exemplo monftrauit, quod iam viu longiore comperimuis,apud Sinas libros aliquantò facilius perfuaderc, quàm infllitutas de lege noftra difceptationes. I a m intelledtus cognitae dederat manus veritati, volun- tas etiam nunc paucis laqueis irretita fefe expedire labora- cupidity bat; è laqueis vnus erat Sinarum ineptillima cupiditas. nam dlU de vita meliore fubdubi], quàm longiifimis poiTunt fpatiis^" *' banc exteindcre laborant, &c hie nofter nouae militiae tyro impoftorees aliquot adhibuerat in Magiftros, quorum nu- gis earn ffidem adhibuerat, vt etiam de vita protrahenda commentarios edidiftet ; &: quoniam has fpes vitas Ion-* gioris fuperftitioíis ritibus procurabat, eos non facilè vnà cum Chriftiana lege dimittebat. Non minus alio fcru- pulo angebatur. Nam -in dierum faftorum nefaftortun- que electione potius verebatur rerum fuarum euentus te- mere perturbare : futura etiam ab vaniilimis coniedta- toribus exquirebat, neque facilè hanc à puero confuetu- dinem dimittebat. Hi diflicultatum nodi aptis refponiio- nibus ita enodati funt, vt fuam ipfe damnaret in his cre- dulitatem, & cascam horreret falfitatem. Ergo magno ani- mo à fe tandem refecat , quidquid Ethnicam fuperfti- tionem redoiebat: huius deliberationis conftantiam in cuen- D d d d 2tis
j8o De Christiana Expe-ditione tis maxime duobus demonftrauit. Audierat in Regiam vc Gonftantuliifle hominem,qui maiorum cuiuílibet familix veras imagi- exetnfium, nes fe depingerc poiTe iadaret, tametfi mortuorum ante ali- quot lvcula nulla memoria íiipereílet, imò nomina etiam abíque errore, vt fidcm priori facerct,edifcebat. Magna igi- tur tencbatur cupiditate, effigies maiorum,qua: in vrbe qua- darn Iaponenfium cxcurfione incêndio perierant,recuperan- di, &: parum abfuit, quin ad fe accerferec impoftorem: ve- rum mentem pupugit exortum dubium, id fibi per leges Chriftianas licerec necne.Ergo per literas id ex Noftro inqui- rir,qui dilemate ita reípòdit: Hunc homine vel fallere opor- tetjVel dçmonis arte vti.prudentcm falli minimè oporter,nec demonis opera vlla in re vti Chriftiano licet.Ea res igitur aut inutilis erat, aut illicita. iatis hoc fuit ad rem propè cceptam cxtemplò dimittendam.De alio conftãtix teftimonio poltea narrabitur. Munere quodam magnifico ad nos cum litcris tranfmillo teftatum elTe volebat, fe in Noftrorum tranfire difciplinam. reie&um eft illud confilio fuprà commemorato, cui accedunt etiam Societatis noftrx conftitutiones, qua: exercitiorum noftrorum premium non admittunt. poftula- bat etiam ad fe mitti Chrifti Seruatoris effigiem pofthac ve- nerandam: eamNofter Sacerdos ad eum detulit,quam ma- gnifico publicarum veftium apparatu infignis excepit : ac deinde folemni epulo Dodorem fuum cohoneftauit.deinde p°^ ^ies a^cluoc Chrifti caftris dato in Baptifmo nomine ag- gregatus eft,in eo nomen Ioannis accepit, & profitcbatur,ie incredibili hilaritate perfufum, vim aquse fentire falutaris:eo expleto ritu, fuperius munus audum aliquot ferieis pannis rcmifit beneficium gratulatus: fed neque tunc admiiTum eft: quem huiufmodi procedendi modum mirè fuípexit atque prxdicauit, poftquam repulia fua donaqueftus, confilij no- ftri rationem approbaifet. Non ita multo pòft decrépita illi Parens occubuit. ergo e Sine nil confuetudine publicum munus di mittens,ad trien- nem
Ap yD Sina S- L I B E R V. 1 nem lu&um do mum fc recepit: &: ante difeefíiun inuer.it modum,quo funeriora muneraminimèreiicerentur. nam cum de extruenaa arde noua ageretur,non minimum argen- tipondusad cxtruclionem inchoandam donauit, quo no- mine recipi fine culpa , reiici non fine offenlionis periculo poil'e videbatur: profequutus cílabcuntcm Noiler dimidia- Document# ti diei itinere, eúmque docuit, quern in Parentis curando fu- tra- nere mocdum è Chriftianis legibus obferuaret, cique cum " ' commenidaret prxceprorum legis Diuine cuftodiam,refpon- dit Ioanmes: Atqui vt videas, quo animo Chriíli legem fu- fceperim , & antiquos errores abdicarim, hie ipfe dies a me ftudio ele&us eft itineri inchoando, quo die per Sinenfes fa- ftos itinere prohibemur: id feci, vt a:grè daemoni facerem, qui me toitannos elufit; atque ita alter ab altero difceílk ma- . gno vtrinque folatio perfufi. Domum cum perueniflet, per literas petiit officiofiifimas, vt quoties commode fieri poíTer. ad cum è Sociis aliquis mitteretur,qui rei Chriftianae myfte- ria minimè nunc occupato per otium ingereret, id vt fieret, fuo tempone procuratum eft. Huius viri ad Chriftum con- uerfio, & ILeonis iam Neophyti exemplum (quern hade nus Ligotzum aappellaui) eius paulò poll ad Chriftum conuerfio- nem, cumi de Pechinenfi fede agetur, fuo loco commemo- rabimus. Hxc, inquam , duo magnopcre Neophytos re- liquos reciearunt, ad imitandos Viros Príncipes pietatis quoque Chriftianae Duces incitarunt, id maximè vifum eft facra Dominici Natalis nocle, quam ipfe cum Neophytis Leo, nullo fua: dignitatis apparatu in facris vel fer- monibus vel colloquiis,vel expiandis quo- que peccatis fundendifque ad Deum precibus vtiliter fanè confumplit. D d d d 5
De Christiana Expeditione In Patria Doffioris Pauli ZJrbe Scianhai nomi- ne rvtiliter biennij T. taneus laborai. Capvt decimvmoctavvm. (pgK V m in Patriam ad Patris funus curandum reuertiífet Ciu Paulus , triennem moram in familix ciuiúmque fuorum falutem, &: commodum delignauit: ímpetrauit ígi- tur àP.Matthxo vnum è Sociis, qui eò fecum micceretur,ad eámque rem P.Cataneus eft deíignatus, qui Nanchini dege- bat recèns Amacao reucrfus^ ceteris minus occupatus vi- debatur. _ Vrhls Sei An- V r b s Scianhai Nanchinenfis eft prouineix, imo etiam hai defcri'Regionis ex infimo vrbium genere, quod Hatcn appellatur: ?í"' abeft à Nanchinenfi Regia cétum quadraginta quatuor mi- liaribus Italicis; habet eleuatum polum gradibus nouem fu- pra viginti: non proeul abeft à mari Orientali, è regione regni Coriani, & Infulis Iaponicis ita vicina eft, vt malit ef- fe remotior. cum enim vento fecundo horis quatuor & vi- ginti fretu illud nauigetur,patet excuríionibus pyraticis fre- quentius, vnde magnis prxiidiis ora marítima & claífibus etiam defenditur.à vicinitate maris nomen accepit: Scianhai quippe fupra mare fignificat.murorum ambitus duobus mi- liaribus continetur, xdes tamen fuburbanx nihilo funt pau- ciores vrbanis. ergo quadraginta fere familiarum millia nu- merat (Focos vocare folemus) hinc tranfiens leftorem rao- neo, nihil mirum videri, íi vrbes nonnullx incredibili nu- mero habitentur incolarum, cum infimum vrbium vel op- pidoru genus ita frequenter incolaturjager vniuerfus planus eft abfq; vllo etiam colle,& verius dixeris totum agrum vici- num,vrbem eífe hortis plenam, quàm agrum fuburbanum, turri
Apvd Sinas Liber V. 585 turribus enim, villis ac pagis ita continuatus eft, vt vicies mille focos prater vrbanos fuburbanófque contineat, ago folum dehuius oppidi ditione, in quo conftat cum ipfavrbe mortaliun trccenta millia numerari. Etfola Irac dicio Regi pendit aniuè centum & quinquaginta aureorum millia, in refilai an* argenti pondere, & eandem fummam in oriza, quae trccenta aureorum millia conficit: hinc etiam incredibile vidcri deft- nit, Sinarum Regem tot annuas tributorum myriades nu- merare, de quibus libro primo. Ager feraciftimus eft orizae maximè ôrgoífipij, vnde plurimi panni texuntur, &: texto- Tc Wr!l!., rum duceita millia numerari volunt. hinc in Regiam Pechi- « nenfem &alias prouincias panni exportantur.gens eft natu- ra viuax, £ nonnihil inquieta, maximè quae vrbem incolit; in bonis ingeniis numcratur, Sc frequentes habet fcholares atqj Literatos,& quod inde iequitur Magiftratus, qui admi- niftrata ol.m Republica partis opibus priuati fruutur; quoru funt magnifica palatia,fed vrbane plateç sut anguftiores:cop- lum clementiiftmum eft,vnde fit, vt incolx diutius aliquan- to viuant, quàm aliis in locis: fcxagenarius apud eos non- dum inter fenes eomputatur: annis odoginta fere aut no- naginta vulgò vitam trahunt, &c centenarij quoque non pauci reperiuntur. I n hocoppido natus eft Dodor Paulus, qui praire vo- luit priufqiam P.Cataneum euocaret,&: prima funeris pom- pa fefe e>pedire. Statuerat ipie Nanchinum ad Patrem adducendim reuerti,vt ei necellariam ad Euagelium cuul- gandum pararet audoritatem, fed xgritudo propinqui Lite- rati, que ipe in eo periculo Chrifto aggregarat, & Baptifmu perfuaferat, impediuit. Mittit igitur Nanchinum extemplò famulorun fuorum primarium, qui P. Cataneum ad fe ad- duceret, firiptisq; literis variè fefe excufabat, quòd ipfe pro voto ftr> non veniret, in iter etiam fumptus liberaliter mifit. Inteim dum Sacerdos nofter euocatur, tyroni fuo minimè deuit Paulus, fed legis noftra myfteriis imbuens,
j8q De Christiana Expeditione Virginis effigiem venerandam dedic, & precatoriorú globu- le rum penfum, quod ille manu nunquam dimittebat, conti- vatitm jba- nuis precibus Deum obteftans, ne fine Baptifmo mori pate- Ttifmi. retur.Magnus erat xgrotantis de peccatis dolor, cuius vi Ba- ptifmíque voto fperari poteft cum falutem confecutum. Ne- que cniin Baptifinum impetrauit,tametfi nulla fuerit euocati mora, nifiquamitineris longitudo neceíTariò trahebat. Id enim temporis nondum Noítri Baptifmi formam ad neceífi- tatis euentus in Sinenfe verterant idioma, fed folum Latina formula Sinicis charafteribus vtcumque exprimebatur, qua Neophyti pauciífimi vti feiebant: fed huic tandem incom- modo occurfum eft. Nanchino difceífit anno fupra fxcularem oftauo propè exeunte: ad eum excipiendum venit Paulus in ipfum nauigium, eúmque domi fuse triduo detinuit maxima amo- ris & beneuolentix fignificatione; dolorem tyronis fine Ba- v.Catan&M ptifmo mortui abfterfit aliquantum P. Catanei fermo, quo ^oppldum "ldeclarauit Baptifmi votum, fi contritionis dolor acccílilfct, scianbaí. vim habere Baptifmi,hoc enim nondum Paulus audierat.Er- go re accurate difeuffa, exequix illi ritu Chriftiano procura- tor funt,quod facrificuli moleftius tulerunt, ereptum fibi tam inligne in primarij viri funere procurando lucrum. Ergo fta- tim initio fparferunt, legem noftram à maioribus colendis pofteros deterrere, fedea calumnia fua facilè corruit falfita- ternam è Diuinis prxceptis contrarium mox honorato Deo legebatur. Triduum in Pauli xdibus in aduentu gratulando v:fit annumcollocatum eft. Plerique vrbis Magiftratus, ac primores eum 'J''c"rjper eos dies viíxtarunt; intellexit admonente Noftro Paulus rei Chriftianx curfum domus fux hofpitio prohiberi , ad quod non nifi viri primores & ipfius quoque Pauli familia- res venturi videbantur: ergo eum in amici domo tamdiu commorariiuífit,donecipfe accommodatas xdes compa- raffet: xdes hx fuburbanx erant ad animi laxationem in- fix uclx , fed non fuit ibi Sacerdoti noftro otium; nam tan tus 1| ||| : v ■ concur r . 1 \
Apvd Sinas Liber V. jSy concurfus fuit, vt omnino folum obrueret: vix illi ad officij Diuini penfum facrificiumque minus ad corporis neceifita- tes temporisaliquid fupererat:propè omnia in horas noctur- nas neceíTariò differebantur: nec laborem frudus fe fell in nam hoc primo concurrentium, ac nouicatis tumulcu quin- CatanH. quaginta Chrifto nomen dederunt: & intra biennium nu- merus creiuit ad ducentos, quod nullibi hadenus intra huius temporis pirimitias vidimus accidiffe. Vt concurfus audior eifet, PauKusades intra vrbem coémit ad vfus Noítrorú ac- commodatas,mulca ad Diuinum obfequium notatu íanè di- gna contigêre: memor tamen inftituta breuitatis feligam illuftriora. Inprimis vrbis Gubernator frequenti vifitatione fermonibus locum dedit,quibus tota vrbe cclebrabatur,eum ad Chriiti facra adfpirare,quod etli falfum fuit,promouit ta- men rem non parum Chriílianam, multófque ad inquiren- dum de ea incitauit. Sandae Crucis effigie mirabilia multa sc/S'l contigerunt.Neophytus in tertianam febrim inciderat vnà rabiiia™- cum filio, íanítam Grucem à Noftro petiit,eaque in domum recepra,extemplò vterque c5ualuit. Cum ipfis etiam Ethni- cis mirabilis erat Deus,non folum cum Sandis fuis:noua nu- pta à daemoitie vexabatur, qui earn fomno cibóque prohibe- bat,ôc aliena multa loquenti ingerebat:Neophytus earn hor- ft^ron tatus eftyvti Deum venerari, eiusque fidem fufcipere propo- nerenannvrit illa,& ab ipfo momento,quo fandse Crucis for- mulam edifcebat, nec darmonem vltrà vidit, nec in fomno ciboque capiendo moleftiam fumpfit, poftea baptizatur, & prima è fuo fexu Chriftum agnofcit.Neophytus quidam an- te Baptifmum idola incenderat, earn iniuriam daemon vlci- fci,Deo permittente,in hunc modum ccepit: Quo ties orizam coquebat,eu.anefcebat illa,& aqua teterrima inftar atramen- ti duntaxat riemanebat> ad Sacerdotem Noitrum venit con- íilij caufa,ab eóque crucem accepit domi collocandam, cuius vim non ferens culinae moleftator, abfcelfit. E Pauli familia famulus fubita aegritudine correptus à P. Cataneo E e e e vifitur,
j86 De Christiana Expeditione cuyM- vifitur, inftruitur, baptizatur,& ipfo momento conualefcere incipit, & intra dies paucos priftinam recuperat fanitatem: in huius beneficij memoriam ab hero fuo impetrauit,vti Sa- cerdoti noftro aedique facrae famulari permitteretur, quod fecit ille accuratè fanè & vtiliter.Ethnici permulti à grauiffi- mis morbis ad Crucis afpedum fola promiffione, fe Chri- ftianam fidem fufcepturos,liberati funt,quos inter adolefces ab inccepto refiliens, die quadam domi colubrum reperit, quem cum occidere parat fuga confulentem minimè affe- quitur, node infequentifomniumhabuit,fortuitúmne,an ad falutem immiíTum, non facile eft iudicare: videbatur audire dicentem fecundo:Vis inme credere nec ne? cum que ille fe- cundo negaftet: eadem vox ait:Si credideris, colubrum oc- cidam: ft nolueris, abftinebo: ille verò turn llbi vifus eft an- nuifle. ea res adolefcentem terruit, &c ad bene ccepta perfe- quenda incitauit. Eadem clemétia vfus eft Deus in Ethnicum,cuius filius erat Chriftianus; quern cum non facilè ab Idolorum vene- ratione auocaret, fufcepit Parentis nomine, quoties ipfe fi- mulacra venerabatur, Chrifti effigiem adorare: node qua- dam,qua in aegritudinem inciderat,vifus eft libi videre ilium ipfum, cuius effigiem filius venerabatur, ex eóque audire, Ego te paululum iuuare volo, & mox melius habere cccpit, viribúfque reftitutis nihil de beneficio dubitans, in eius lege recita- & facra traníiuit. Verum hsec Diuina auxilia claudam vetuli rofin' . -r , i « . • \ fimplicis ac pij exemplo. Is globulos precatórios continue recitando decurrebat, fxpe Chrifti Seruatoris coronam: alias Deipara fertum, quod coronam aut rofarium voca- mus, texebat: is narrabat, fe inter recitandum continuo eo odore recreari, quern facris diebus aedes noftra redolebat, quocunq; tandem in loco verfaretur, & apparet boni fenis pietaté hoc incenfo compenfari, cuius oratio dirigebatur,vt incenfum in confpedu Domini.His maximè prodigiis puiil- lus grex recreabatur,& ipli quoque pietatis ardore pares pro viribus.
Apvd Sinas Liber V. 587 viribus eíTe nitebancur. Iníignis fuic prima: noctis, qua* Do- minum nafcentem excepit, prima feftiuitas, aderant Neo- phyti omnes, & Doctor Paulus prse cxteris: primum officij no ft it fa cr a ^ matutini penfum à P. Cataneo publicè recitatum eft: deinde ad fingulas MilTas fermonem habuit iingulis facrificiis ac- commodatum.In his omnibus pietatis exercitiis pradbat ipfe Paulus, &£. pro fua modeftia Neophytos ignobiliores ita tra- étabat, vt;adconlidendum inuiraret, qui alioqui ne oculos quidem im eum conuercere pro dignitatis magnitudine de- buiflent. P'arenti eius mortuo, quod Pechini fadtum fuerat magno apparatu Ecclefiafticis ritibus eft parentatum, &: ta- metfi íolus erat Sacerdos nofter, tamen rei nouitas, rituúm- que fan&itas fuppleuit maieftatem, & Neophytos maximè recreauit, quòd viderent Chriftianos ritus tanto interuallo Ethnicos ifuperare. Iam quatuor Fratres noftri tyrocinium expleuerant: ergo Socius Patri miftlis eft Francifcus Lageus, qui Patris labores, iam diuifos, eftecit leuiores. Verum non ita multo pòft hanc expeditionem Noftri dimiferunt: neque enim in tanta operariorum paucitatc Noftri minoribus in oppidis occupantur, & quoniam in Hancianam Metropo- lim Cechiainae Prouincise expeditio parabatur, triduo folum ab hoc oppndo diílítam, vifum eft è proximo coli pofte cae- ptum nouale, &: in celeberrimo Regnitotius emporio No- ftrorum induftriam vtilius collocandam. Ergo iplius Pauli voluntate, qui iam expleto triennio Pechinum redierat, fe- des alia commutatur, imò etiam iplx Neophyti, ne adeò in- íignis expeditio deiereretur, in diiceftum Noftrorum è ma- iori Dei obfequio confpirarunt. De hac expeditione ftihil hoc volumine commemoratur: ea enim poft P. Matthasi obitum inftituta eft, in cuius morte primum Sinenfis hifto- rias volumen clauditur:ne tamen poftea geftis leftor fraudê- re, interim dum anni ad fecundum volumen fluunt, Anna- les biennij feparatim damus,è quibus deinde in vnum com- pilatis hiftoria contexetur, Eeee 1 In \
j8S De Christiana Expeditione Jn Sede Xauceana res eo tempore gejl
Apvd Sinas Liber V. retuleruntún his nihil fait, Deo ita volente,quod Sinas alio- qui fufpicaciílimos offenderet, erant cnim domeilica om- nia,& ad Rempublicam Sincnfem parerga, tametfi id publi- ca interpretum fententia conftaret, attamen ne hac indulgé- tia futuris malis aditum aperirent,ipfe, qui literas tulerat, in publicam Regis feruitutem damnatus eft per vitam vniuer- fam, & quii eum miferat P. Longobardus extra Prouinciam Cantonieinfem in Regni interiora relegâtur. hxc fententia, quia à fup>erioribus Magiftratibus confirmari non poterat, non eft eíffedum fuum fortita. de eius euentu fuo loco tra- dtabitur. Hoc ipfo anno fupra faecularem nono moritur in hac fede P.BartholomaeusTedefchius,Italus,exagro Sabi- Bartbol*- no,poftquam in ea fede continuus fuiifet P. Longobardi co- mes fupra feptennium. Hie cum Roma: apud Noftros Uteris tur. operam daret, maximè recreabatur audiendis legendisqj iis, quae ex India in Europam nauigabant, vnde fatebatur fefe hac occaíione à Deo in Indicam meíTem euocatum.Socíeta- tem igitur noftram petiit, & impetrauit, nec minore ardore Indicam expeditionem à Superioribus euicit: magnum do- mi fuit eius femper deíiderium.Morbo febrili,quo vehemen- tius quolibet anno folebat aeftuare,fuit extindus. Cum fen- tiretfead metam vita: perueniíTe, tradidit Socio Sacerdoti fchedularum fafciculum, in quem retulerat, quiequid ípfe vel ab aliis admonitus, vel confcientia tefte accufatus in fe notaífet, vt certius omnes animi latebras aperiret. legit qua: tradita erant Socius, magno innocentiae talis exemplo, ipfe enim feipfum propè anatomicè infpexeratúnde ad eius con- feífionem excipiendam euocatur, quam ab eo tempore re- petiuit, quo Ordinem noftrum inierat: fumpto igitur fa- cri corporis viatico , eo die vitam claulit , quern Eccle- iia Iacobo) Apoftolo colendo defignauit, aegritudinis ve- rb nono. Ad mortuum complorandum Neophyti &r fa- miliares è: ritu Sinenfi conuenêre , exequiae vero Ecclc- fiaftico iruore celebrius inftitutse funt , quod per eos dies Eeee 3 Nan f I
f$o De Christiana Expeditione Nanciano Patres Emanuel & Rodericus rcpetebant Ama- caum j* qui in hac fede traníitus opportunitacem praftola- bantur. externi quippe non fatis tutò abfque Magiftratuum facultate repetunt Amacaum, poft bimeftre fpatium abeun- tes,fecum demortui feretrum ad Sociorum fepulturam cue- hebant. ; : E t quoniam de duobus his Sociis íermo incidit,ad hanc fedem pertincre videtur periculofum fanè iter, quod Ama- caum vfque tenuerunts habet enim non mediocrem Diuinx protedionis iignificationem. Ibat igitur P. Emanuel c man- dato Prarpoíiti Generalis in Amacaenfe Collegium, vt ei de- inde praeficeretur. P. Rodericus grauiílimis morbis nullum apud Sinas remedium reperiebat, ad curandam valetudi- nem eò mittebatur. In P. Emanuelis locum fuífeclus eft P. Longobardus, vt Auftralibus Noftrorum domiciliis tribus fub P.Matthaeo prxeifenabituris vifum eft tutius traníituros, íi feretrum deferrent; nam vel fuperftitiofa formidine, vel in vita fundos reuerentia, Sinae ad feretra non accedunt: abiê- re tandem Xauceo comité vno è Noftris Fratribus, Sc intra dies paucos fecundo Ilumine Cantonem peruenerunt: tota diííicultas eft in fcapha permutanda, vt è Metropoli biduo nauigetur Amacaum. fubftitêre igitur Noftri inportuquo- dam minus frequeti,media quoque ab vrbe leu ca j ne pro ex- tends in frequentia excubitorum dignofeerentur. Inde Fra- ter nofter exfcendit, & cum Nauarchoquodam de mortui feretro Amacaum deuehendo conuenit; cum eodem Colle- gij Redorem de aduentu fuo monuerunt, vti ftatueret, qua maximè modo in Collegium tuti peruenirent, hoc enim vti coniilium caperent, coégit neceíTitas. neque enim Luíitanos Negotiatores in nundinis, vt arbitrabantur, repererunt: eò peruenit feretrum, Sc in communem Noftrorum tumulum immiífum eft.Interea dies abiêre quadraginta, nnllúfque qui externos contra leges eueheret ibi Nauarchus repertus: in tanto igitur temporis fpatio,nihil mirum fuiífe deprehenfos.
Apvd Sinas Liber. V. J91 Ergo die cuadam ante lucem in nauigium Noftrorum repe- te irrueruit exploratores inclamantes fe fubtradas neicio quas muli:res inquirere.Noftri nondum è ledulo aifurrexc- rant; id fahti fuit, nam in tempore perfrigido inter pannos fcfe inuoherunt: fed pedes nonnihil extra veftem ftragulam educentes oftcnderunt,nullam ibi iacere mulierem; nam Si- nenfes fcernina: omnes pedes habent prodigiosè breues,ô£ ne crefcant diiu noduq; colligatos;cuius cauiam alibi iam lege- ris. Ea re:s Noftros non parum perturbauit, conftabat enim - iam excubitoribus quibufdam externos eo nauigio contine- rijarbitrabmtur ergo fe prsetextu mulierum conquiri.Yerum hi Magifttatuum miniftri re vera fugitiuas mulieres quarre- bant, quas cum vidiifent in eo nauigio nullas elfe, fine vlte- riori diiquifitione abierunt,illis etiam videtur Dominus ocu- los occlufiife: nam Ecclefiafticarum precum breuiaria, libri Europaeo more compa£ti,&: alia externa gentis indicia etiam in nolentes incurrebant. * I n hoc igitur euidenti difcrimine Lufitanum,qui ex mc- tropoli reuerfus, Amacaum versus, in alia fluminis parte in fuo nauigio commorabatur, admonendum curant, vt nifi fe perditos velit, qualibet ratione fubueniat.Isad Socios inter- pretem fuiun mifit,qui eos in fuum nauigium, non fine pro- prio difcrinine adduceret, earn enim debemus laudem ani- múmque gratum Lufitanis, quamplurima ab iis adiri ikpe Chriftianxreicaufapericula. Egreifiergo fuo nauigioFra- trem noílrum Xauceum inde extemplò remittunt, veriti,ne affeãm. fiadfe corquirendos aliqui veniflent, Frater nofter omne difcrimen fubiret. Lufitani Nauarchus vifos agnitófq; è vul- tu Socios adduci n5 potuit,vt in nauigium peciperet,tametfi argento nauigium oppleuiifentutaque coadi in ripam exfee- r^.. ^ ^ derunt, ibi arborum vmbris illuftrem nodem fallentes fefe u2cho ex- occultabant:fed cum neque ita fatis tuti efient,Sociorumal- ter in arborem euafit, alter in fpineto delituit: atque ita to- tam no derm, infomnem peregerut, & eft in fimili difcrimine metus
^2. De Christiana Expeditione metus maio peior. Mira fuit Diurnas prouidentiae demon- ftratio, noluifte NauarchumSocios intra nauigium recipe- re,vix enim è confpe&u abierânt:cum ad Lufitani nauigium excubitorum celox adremigat expio ratura/i quidmercium, quas cfferre leges vetant, fortaíTe reperirent, quae fi Noftros in eo nauigio reperiílet, actum crac de re vniuería. N o n defuit in hoc difcrimine Sociis Negotiator Lufi- tanus; quem Noftrorum difcriihen vti proprium acerrimè angebat. Nauarchus, qui Noftros excluferat, ab Lufitano miftus erat, vt aedes aliquas reperirct, in quibus Socijlate- rent, doncc nauigij copia daretur Amacaum nauigaturis, abierat ille quidcm, íed non redibat, itaque -non temcre for— midabatur,nead eos deferendos aliquem adiiíTct Magiftra- tum. Earn no&em partim oratione, partim euadendi índu- ftriis delineandis tranfegerunt, & iam certumeratad ipíos adire Magiftratus,fi fortaíTe aurora nullum melius confílium adduxiífet, nam tutius erat vincula praeuenire, quàm ab iis praueniri,inter im diluculum imminebat, Sc crefcebant an- guftije, hinc enim patiendi defiderium cum expeditions Chriftianae periculo decertabat, fub primam lucem, vbi ni- hil in humanis praefidiis fpei fupererat, ecce tibi fcapha pii- catoria cum vniuerfa, vt folet, familia ad ripam, in qua No- ftri latebant, appellit, cum eo Negotiatoris interpres conue- nerat, vti Noftros vel in priftinum nauigium reduceret, vel, fi iam abiifle comperiretur, deueheret Amacaum. Abierunt igitur ad nauigij locum, Sc Fratrem noftrum abiifle nuncia- tur, ergo difceditur non fine periculo Sc incommodis, nana exígua erat fcapha ,& claflis excubitorum fallenda fupere- rat. nam interdiu,fi quod nauigium confpexiífet, pifcari ag- crediebatur, vbi difparuerat, noâurms horis maxime remos vrgebat; hac ratione nauigantes in defertam infulam deue- nerunt, in qua ftatuerat pifcator totum cum diem commo- rari,& nofturno filentio iter profequi. Inuitat igitur Noftros ftdus pifcator,vti animumnonnihillaxaturi in Infulam ex-
Apvd Sinas Liber V. ypj fcenderent, &c fane fuperiorum dieru fatigatio hoc folaciolo indigebat.Obambulabat è Sociis vnus,& nonnihil ab ripa in interiore Infulam penetrarat,cum eccetibi in cadauer incidit J™funt'?o hominis crudeliííimè mactati, nam caput in duas partes di- mtnis 0CCifi uifum diíTilierat ingenti, vt credibile eft, faxo, quod ad latus vifebaturjid maleficij iudicatú eft à latronibus elfe perfcítú, vnde coliesgerut eum locum non vacare periculo, fed in ripa confiftentilbus nemo fuperuenit. Inde Tub noftem nauigatur Anmcaum Amacaum., eoqj peruentu die Diuse Vrfulx Sodalibus facro, fub hora matutinã.Eo die Batauorú pyratarum nauis in con- fpeftu erat:ea ripas omnes fpectatoribus excubiisq; oppleue- rat,ergo piícator còcurfu deterritus verebatur, ne à quopiam fortè Sinenfi notaretur, deferreturque ad ipfos in Metropoli Magiftratus,quòd è Regno externos euexiíTet:atque ita No- ftros expoftiic prius aliquatò,quàm in vrbe perueniret: vnde itinere terrdlri in collem vrbi vicinum euaferunt, in quo eft pium Deipax facellu, quae ea ex parte fefe videdam prxbes, vnde oneraria in Iaponiam foluit,Dux itineris appellatur,per hanc enirn onerariam vniuerfae fortuna nauigat Ciuitatisabi VirginiDuci gratiis a£Hs,quòd eius fecundú Deum prçfidio, «• è tot periculis in locú tutum deueniifent,miferut ad Collegij fi'j. Re£toie,qui eum de fuoaduentu admoneretma in habitu Si- neníi venerant,nec eos decebat per vniuerfam vrbe,maximè in Sinaru confpeótu ad Collegium penetrare,ac tametii bcl- lico tumultu ciuitas minimè munita trepidaret,quòd fereba- tur pyraticã claifem inter vicinas infulas delitefcerejnon de- fuit tame domi gratulantiú Sociorum beneuoletia,quse prx- teritorum laborum memoriam vel extingueret, vel àtutis no fine grata recordatione commemoraretur;& fimiles anguftiç frequentes ab iis tolerantur,qui fefe facris inter Ethnicos cx- curfionibus, 8c inhac priuatim expeditione, confecrarunt. Verum laborum animofa cupiditas gencrofos pugiles ex Eu- ropa educit,quiad delicias,8c cserera, qux z mortalibus tan- to ftudio exp»etuntur,inacquali ftudio nauigent. Ffff
594 De Christiana Expeditione De foelici T. Matthd Ricclj . J Capvt vigesimvm. B|jS| E g e b a t P. Mattha;us Riccius ín vrbe regia Pequi- |p|jpj neíi,ea hominum de Te opinione concepta,quam Do- niinus ad Euangelij promulgationem ei conciliarat,quç tan- ta fuit támque admirabilis apud gentem alioqui fagaciífima, &: quae externos omnes in barbaris reponebat, vt eam non folum fperare nemo, fed ne optare quidem aufus fuifíet. In- t. Matthtitra paucos illos annos,ex quo vrbem Regiam attigerat, vna propè eáque continua occupatio eum cum hofpitibus,qui ex omni parte ventitabant, detinebat, quibus ex more, quem violari eft nefas, cum viíitationis officium rependebat, hanc occupationem grauiíis etiam duplicabat. Adhaec ad eum ex vniuerfo Sinarum orbe ignoti iuxtà cogniti fcriptitabant, multa de fandiílima lege noftra, multa de vana idolorum facrificuloru feda,multa de reliquis, qua; fcriptis volumini- bus fparferat,fcifcitantes: quibus cum refponderet,na; maxi- mum onus fubibat. Literária quippe apud Sinas fcriptio íu- pra modum folet efle accurata, quam fcriptionem nifi etiam rebus accuratiorem redderet, multum de fidei noftra;, de- que rerum quas tradabat opinione detraxiftet. Prxterea cum vniuerfa; pra;eftet Miílioni, Sociorum literis reípon- dere cogebatur, quos cum ille amaret tenerrimè, faciebat í. mnhú boc fedulò Sc prolixè. Nec idco quòd in tot eflet negotia Ríccij erg a diftradus ,à familiari Neophytorum tenuium collocutio- 7/r.,yt0t ne vnquam abftinuit, quos ille Temper animaduerfus eft in Tummis negotiis eo vultu excepifle, quo maximum aliquem ex iis à quibus interuiíi folebat optimatem.Imò iam hoc erat ei Tolêne,Neophytuifi, àquo vifebatur,quò tenuior eftet ,eò diuturniore ab eo colloquio detineri.His omnibus íi addide- ris libroru quos edebat fcribendoru laborem, Noftris pvxlc-.
Apvd Sinas Liber. V. fgy gendi affiduitate, quam ipfc ad extremu vfq; fpiritum inter infinita negotia nunqua intermifit,verè dicas homini ad ne- ceíTariam quietem vix tantillum téporis fuffeciífe.Sed nimi- Tempw *?- rum ita ingeniofus erat in tépore difpenfando,vt ad exercitia r ■ ■ i- c rrc rj • i i ipirituaha 11011 iolum iumceret,led etiam redundaret,neque tum, enimille ftatis temporibus contentus, Temper inueniebat, quod nece (Tarns alioqui occupationibus fuffuraretur. Hasc omnia atto nitos in eu rapiebant Socios,dubios,quid primum miraretur,an infatigabilem eius animum,an corpus, nam ab illo nullus ino labor aíTumebatur, ab hoc nullus recufabatur. H je c qua: dixi perpetua illi erant,fed in hunc ipfixm annu alia multa prseter ordinem inciderunt,a quibus obrui,fatiga- ri autem nunquam potuerit: nam Tub hoc tempus ftati, ad Regem vifendumMagiftratuum ex omni Sinarum Império Concurfia concurfus,ad quinque millia fiebant.Hoc eodem anno Sini- rVl(6tMÍU})ié1 cus ille Do&oratus, qui folum in aula confertur, fuos item concurfus habebat,nam tametfi n5 amplius trecenti ex om- ni numero feligantur, tamen fupra quinque Literatoru mil- lia in competitorum examen admittuntur. Vnde fiebat, vt hie eorum aaduentus ad Pequinenfem Regiam fiinimè Patris labores auxcerit,eoc[> hie concurfus incõmodioraccidit,quòd in facri temiporis ieiunium inciderit,nam vt erat vir Religio- fiifimus ieiuiniorum Ecclefiafticorum obferuator, adduci ab / Sociis nunquám potuit, vt adintermiíTam Temei refedtione fe referret,aut horam mutaret, aut fibi ipfe vel tantulum in- dulgeret. Accedebat etiam facrx xdis extruóbio,cuius maxi- ma laborum pars, Dodtore Leone aegrotante, de quo fupra egimus, illi incumbebat non fine moleftia. Itaque cum die quadamab hofpitum vifitatione feifus do mum repeti iifet,in ledulum fe abiecit: initio arbitrati fuot Socij, folitam illius eife hemicranij aegritudinem, quam cum ea vexabatur ali- p.Matthias quantula vnius diei quiete dcpellebat. Verum interrogatus, alferuit alia eife omnia, segritudinem c fummo labore ac fatigatione ortam eife lethalem, qua re 11011 folum nihil eft - Ffff 2, turbatus- X
<9s De Christiana Expeditione turbatus: fed non ita multo pòft interrogatus ab vno c ciis, qui haberet, ait fe ea ipfa hora coar&ari è duobus, nec fatis fare quid optaret,an acterna ilia, quae imminebant prx- mia, an diuturniores in hac expeditione Chriftiana labores. Inciderat eius aegritudo in tertium diem Maij, quo die Do- dor Leo Neophytus, qui è morbo nonnihil indies recreaba- tur, medicum , quo vtebacur , ad eum miiit, cuius cum pharmaca iam dies aliquot nihil prodeifent, Socij fex tota rharmac* vrbe celeberrimos conuocarunt,à quibus cum in eande fcn- arãcruet ■ mentiam non iretur, relida funt tria pharmacorum genera, "* dubiis Sociis quod è tribus eligerent,coram Crucifixo fta- tuerunt ( frequentiifimus tuncerat Neophytorumvifitan- tium concurfus) nixique genibus rogarunt, vt ab eo doce- rentur, quam xgro vellet eíTe falutarem > qua in oratione mirum crat, quo íeníii nonnulli Dominum rogarcnt, vt ii~ bi quos annos vellet adimeret ad communis Parentis vitam prorogandam. Denique è pharmacis vnum illi, fed nullo frudu datum, qua: res mcerorem omnibus 5 vni xgro fola- rium adferre videbatur , velut nunc aflecuto fe ad laborum metam deueniífe. Itaque rara femper fuit in eo nilaritas 5 8£ quasSociorumacNeophytorum non parum moeroremle- niebat. Sexto segritudinis die,de vniuerfa prope vita confef- fus, Socium qui audierat tanta fpiritus alacritate perfuditj nullam vt aliam in vniuerfa vita maiorem fe ieniifle prardi- caret 5 tanta fuerat Patris innocentia fpirituique fuauitate delibutus. Die infequenti matutinis horis ad facrum viati- cum fumendum fe comparauit: ac tametii eumvehemens a:gritudo ita afflixerat, vt ledo dimoueri non line periculo polfe videretur 5 vbi tamen audiit adeife Dominum ac Ser- p.Matth&us uatorem fuum,vires collegit,ac folusnullius adminiculo lc- Sturamentit dulo cgreifus in genua prouolutus omnium in fe oculos co- ;'r y' piofa lacrymarú profuiione coniecit, eo ipfo die pomeridia- nis horis vi morbi delirauit; led h.xc ipfa deliria ex abun- dantia cordis (vt ita loquar) egreífa, facilè prodebant,quid animo
Apvd Sinas Liber V. 5-97 ammo feci ipfe trad:aret:nam totum vnum diem ac noctem fsepe de beophytis,de teplo,de Sinarnm ad fidem,atq; adeo ipiiiis Regs conuerfione colloquebatur.Cum die infequen- ti in fe plaiè rediifíet, inungi voluit, ipséque integris etiam- Sacro tUè numfeníibus omnia aduertebat, Ecclefiafticífque orationi- bus per fe ipfe refpondebat. Inde quatuor qui aderant Socij ab eo velut à morituro Parente bene iibi precari poftularut, quibus ille annuens priuatas etiam iingulis addidit ad virtu- teni cohortationes. Et quidem alteri è Fratribus 4ixit, fe illi apud Dominum mortem in Societate I e s v impetraturum, ideo quòdiihil turn occurrerct melius atq; iucundius,quam quod ipfe <0 ipfo tempore fentiebat. Quaefiuit vnus è Patri- bus, aduercret tunc fatis, quo in loco Socios fua ope tanto- pere indigentes relinqueret.Relinquo vos, ait illepn oftio ad magna merita patefado, led non fine multis vel periculis vel laboribis. Rogauit alius, vti ediceret ea potiífimum ho- ra, qua rati»ne amorem ilium fuum poifent remunerari.Re- fpondit,ea >eneuolentia, quam Venturis ex Europa Patribus Temper oftcndetis, &c quidem non vulgarem,fed eum amo- rem toties à vobis duplicari ita decet,vt quern ibi in vniuerfis mueniuntjhic in iingulis inueniant.Quo animorum zelo ar- deret,facilè oftendit quod intermortuis prope vocibus ab eo eft; auditumj Ego P.Petrum Cottonum,qui apud Rege Gal- liç degit,inDomino plurimum amo,ad eumtametfi ignotú, pro eo quod Dei gloriam promouit, hoc anno feribere gratulari ftatueram,eúmq; priuatim de noftrç Miiíionis ftatu reddere certiorem, nunc peto à vobis, vt quoniam mihi hoc omnino praftare no licebit, vti me apud eu excufetis.Quod fi non eft fadum ab eo, cui rem earn Pater commcndauit, hoceius dido hie narrato,fupremam Parentis noftri pro ex- pleta haberi cupimus voluntatem. In eum fere modum íuauiííimè rnodò cum Noftris,modò cum Neophytis collo- cutus,ad vndecimam Maij diem peruenit,qua die Tub vefpe- rum in medio leduli confidens, animam fine vllo motu aut F f f f 3 corpo
598 De Christiana Expeditions corporis contoríione Deo reddidit, & oculos velut fopori permittens, per fe ipfe claudens, in Domino íuauiífimè ob- dormiuit. tuSus neo- j c Neophytos, qui morienti magno numero aderant, pbywum. ^ luau & lacrymis cohibere neceífe fuit, nam verendu erar, ne immoderatior ludus de noftrae fidei veritate, deque Pa- tris gloria nonnihil detrahere videretur. Ergo ij ab inerte lu- du in laudem verfi,heróicas Patris virtutes pro fe quiiq; prx- dicabant: «um virum fanòtunqSinarumqj Apoftolum com- pellantesJndeimportunis precibusextorsêre ab altero è Fr a- tribus,qui pingendi artem vtcumq; callebat, vt viri cffigicra Verem in- ad commune folatium exprimeret. Solent Sinx vita funfto- finditttr. rum cadauera ligneis arcis includere. Eas aicas ex incorru- ptibilibus, quoad licet, tabuhs compaginant, ea in re nulli fumptui parcentes, quern fumptum neque noftra tenuitas, neque re. igioia parfimonia paticbatur.Sed tamen noluit Do minus feruum fuum, quern ornandum non in coclo folum, led in terra quoque tantopere, vt videbimus anno infequen- te , volebat, hac etiam celebritate funeris priuari.Vbi enim audiuit Dodor Leo extremus Patris partus , optimum pa- rentem fibi ereptum , mifit ( nondum enim per aegritu- dinem ipfe poterat ) domum noftram confolatores , qui nunciarent, de feretro ne quidquam noftri laborarent, hoc fe omnino ei curaturum, a quo paucis ante diebus bis vitam accepiflet, neque vererentur,ii qua effet mora,ne Patris ca- dauer grauem de fe redderet odorem; in talis viri cadaucrc folitas naturx leges non feruari. Et quidem ita prorfus acci- dit, nam biduo toto & amplius in fummo aeftu infepultum vultu femper vioido, orisq; totius colore viuo fimilior quam, fundo,vitam,qua iam beatior viuebat,prxferebat. Cadauer itaq; arcae inclufum in xdem facram delatam cffiibiqr fune- • ; bri Miflx, dcfundoruq; officio optimo Parenti ab Socns ac ZZmur-Ncophytis Eccleilaftico ritu parentatum. Inde feretrum Si- nenli ex more in aulam domefticam dclatum, & arx impo. «turn.
àpvd Sinas Liber V. J99 fitum,amicotu vifitationi expofitum eft.Ncfas eft enim Sinis quenquam intra vrbium muros terra: mandare, arque ideo interim, dum fuburbanum agrum coemunt, aut funus pa- rant, cadauera areis ligneis includunt, &: arcas ipfas fuo iilo pellucido bitumine ita illinunt, vt in annos plures cadauera nullum grauem odorem fpirantia poífint afteruari. Sane annis fuperioribus moreis memor, deq; fepulchro íolicitus agrum coêmerat fuburbanum, fed nefeio quomo- do fadum eft,vt interim cum pretium appenditur,orta con- trouerfia venditor refilierit. turn Pater ad Socios conuer- fus ait: Nhil admodum refert, nam breui alium eúmque melioremepulturae locum poífidebimus. quibus verbis vi- fus eft id qiod poftea contigit, prxfenfiíle ; nam ei fepultu- raabRegt ac reliquis Sociis eft attributa. Nec hoc folum, fed illud içfum obitus tempus vifus eft prsenouiííe.Nam illis Mortem pr& ipíis menfnus hiftoriam à R.P.N.Claudio Aquauiua Praepo- finttt. fito Genenli illi impofitã,de vniuerfare Chriftianaapud Si- nas ad ea ifque têmpora perduxit,literas omnes exuifit,fcri- pta fua compofuit, &c duabus fchedulis alera rem domefticã, altera vniuerfam Miiílonem cdcinnauit.Ea porro fchedula, qua: de vniuerfa Miífione agebat,ita inferipta erat: P.N/cclao Longobardo Sinica Mifíionis Superiori j & infra, CMatth&i Riccif quondam ettfdem Mifiionis Superioris. Porro hxc atgritudinis tempore porfiei minimè potuerunt, nam Socios monuit, vti ,v feriniolum fuum poftquam diém claufiífet aperirent, eamq, fchedulam referarent, qua: ad eos attinebat, alteram ad Pa- trem Nicolaum Longobardum deftinarent. Vbi auditum eft ab amicis Magiftratibus,Patrem obiifte, maximi ad eum de more complorandum virorum grauiífimorum fa&i funt concuríus, fuumqj his vocibusanimi dolorem teftati funt: Ovirum fanãum! 0
6 o o De Christiana Expeditione cxceros extulêre ; nam Pequinum ad Patris tumulum fu- nebria dona fubmisêre, & iníignem dc illius laudibus pane- gyricum: cuius aemulatione ftimulati Pequinenfes alteram adiunxerunt, quae vtraque ad vtrumque ara: latus appenfa à Viíltatoribus amicis magna comprobatione legebatur.Cum initio huius operis P.Matthaei Riccij vitam infpiciédam de- derim,funus eiufdem eo fermone claudam,quocum ipfe ex- tremum propè diem claufit. Nam faepe paucis ante obitum meníibus Sociis audientibus repetebat, Cogitanti mihi íae- pius, Patres mei, qua potilfimum ratione rem apud Sinas Chriftianam liceret promouere, nihil efiicacius occurrit mi- hi, quam íi ego diem obiero; cúmque Socij reclamaret,atque dicerent ad earn ipfam rem vitam eius adhuc in muitos an- nos neceflariam viderinpfe contra inftarc, & multis id ratio- qibus confirmare nitebatur. Et fane, fi quae eius obitum con- fecuta funt, cum prioribus temporibus conferamus,re ipfam attigiífe dicendus eft. Nequeadeò mirum eft plus cura per- feciífe ex eo loco,in quo & plus ipfe vclit,& plus etiâ poflit, F.<3iattb
Apvd Sinas Liber V. 6oi Societatecuifquamad earn diem extra Amacaeilfis Colle- gij fines hunatus erat. procuratum enim, vt vel in eo Col- legio moreentur, vel eò mortui ad communem Sociorum fepulturan deferrentur.Id in re prafenti nec porerat,nec vt pofiet,dectbat,quin potius ideo nobis Diuina bonitas com- munem Parentem eripuerat, vteius morte magnum aliquid imperatumq5 perficeret.Quo die iufta ei perfoluta funt,Vnus è Neophytis (qui frequentes adfuerant) vir grauis ac Lite- ratus,idémque aulicorum negotioru peritus, dum sedes fuas repetit, cogitare ccepit, impetrari fortaíTe ab Rege poífe hu- mando Pairi locum fepulturae, quae res praeterquam quòd Patri erat fitura perhonorifica, fidem noftram Patrúmque in hoc Regno ftationem erat confirmatura. Vifa eft ei res Noftn ubd. non indigna, quae ad Socios referretur. Redit igitur, confi- lia fua exponitjfaciléque perfuadet, vt explorent, quern tan- co fepultur*. ta res exitum fortiri poffet.Itaque cum eo, quern dixi, Neo- phyto libellum Regi offerendum delineant, eum deinde li- mandum concinnandumq; Leoni Neophyto (quern P.Mat- thseus Riccius nuper ante obitum facris aquis eluerat) Ma- giftratui grsauiifimo & Sinenfis eloquentiae laude celebri tra- dunt,qui hoc perfecit, & Patrum confilium non probauit folum,fed direxit; & quandiu praefens in aula adfoit, non parum promouit. Inde libellus ille familiaribus quibufdam viris Principibus oftenfus eft eo confilio , vt eorum fenten- tiam Noftn audirent, nec temere quicquam aggrederentur, &: vt fuo tempore, quod iis auftoribus tentabatur, iifdem fautoribus jrocederet. Libellum vno omnes ore comproba- runt, & auiilia fua obtulerunt,quod eò magis mirum videri debet, quòl res temeraria videri poterat: nam externo ad hanc diem nemini fepultura ab Rege fuerat defignata, & quibus indigenis defignatur,eam illi licet potetiifimi, & me- ritis & fupra merita largitionibus vix aflequuntur. Is autem libellus in hanc ferè fententia Latine quoad fieri poteft red- ditut ita fcriptus erat: Jacobus Pantoja (is enim externa cura- totyfon. Gggg bat,
6oz De Christiana Expeditions bat, Pater Sebaftianus Redus domefticis prxcratjregncru ma- grit Occident is chens,libellum offero fuppltie in gratia alterius quoq extemi regni clientis iam vitafunffi. Suppliciter ab infigm tua de- mentia locufepulturapeto, vt Regia tua beneficia fefe ad omnes dantjpsofque remotifimarum regionum aduenas compleffantur.Ego Jacobus Pantoja fum aduena e Regno remotifimo,verum permotus virtute ac fama nobilifimi tui Regni maris fluff us fupra fexies mille leucas decurrens,fine laboribus acpe- riculà.Anno denique offauo & vigeflmo Vanlie{nomen eft Regis à cuius inauguratione Sinse fuos annos numerant) duodécima Luna ego vna cum Mat th ao Riccio aliisq.Sociis in ad aula tuam peruenimusnonnulla terra munufcula mus,ex eótjj tempore Regiu ftipendiu in alimenta recepimus, quod no- bisfuit beneflciufingulare.Internus animi noflrifenfus vix ipfo cor de capitur, necipfa fanguinis noflriprofuflonepar illi redderepoffumus. Anno nono & vigeflmo Vanlie, Luna prima libellum M. T. obttt- limus, vt aliquem nobis viuendi locum deflgnaret, quo tua Regia dementia ac benignitas in aduenas eluceret; annos plures tem tuam prsflolamur, nec vnquam nobis de fuit, licet nullis noftris merit is, Regius commeatus. Denique tric ter lia Luna die 18 .Matthaus Riccius iamfenex ex agritudine diefutí obiit-Ego alterius Regni cliens pupillus remanfi, ac fatis dignus, cuius omnes mifereantur condoleantf meis laboribus. Iter enim adPatriam repetenda longifimum efl,nautici homines funauibusveherecada- uera reformidantjdeoq;mihi omnino non licet feretrum eius accipere, vnatf cum illo patria repetere: per pendens quoq', quo d iam annos plu- res in vmbra Maieflatis tuamoramur, arbitror quod annumerari pof- fumus inter clientes acpopulu,qui Regium tuu currumfequitur/vt tua ■velut Tao clemetiatfuk is Rex Sinarum olim, qui ab omnibus San&us habitus c(\.)nonfolo Sinarít Regno daudatur,fed ad extera quoq-, fefe regnaprotedatfum viui régio fruamur comeatu, cofidimus fore,vt et iam a te mor tui terraglebategamurádfeb magis, quod So- cius meus CMatthaus Riccius, ex quo magnum hoc regnum attigit, fedulo dedit operam, didicitef liter as veflras iis virtutibus exercuit,
Apvd Sinas Liber V. 603 exercuit, quas vefiri libri docent, idémq-, magna animi munditie ternaque corporis compofitione die noctúque Domini accendebat, ctimf rogab at pro M. T. incolumitate ,vt hac ra- tione minimum horum beneficiorum partem porro rum fidelentque animum fummus in aula tua & infimus quifque co- gnofcebat {neque enim audco quod non ejl comminifci)ideo enim om- nes difcendil cupidum appellabant (loquendi modus eft apud Si- nas,ac íi viirum probum appell cs)itáquelibrosplures edidit,& in regnis tranfibiarinis Celebrisfapientu habebatur. Ex quo etiam hoc tuum regnum attigit,ab Magiftratibus colebatur. Ego Iacobus Pantoja& reliqui Sociy clientes fumus externi regni, qui fieri pote ft ut audeamus fierare plus quam deceat no fir am paruitatem? Triftitia nobis magna efi,quod mortuo Socio nostra ne pofiideamus ad cum humandum : ideoque cum mult is mus,vtbanc nobis infigneprfiles hugfi agrtim nobis quem,aut partem alicuius fani afiignes humando cadaueri hominis e regionibus rmot fit mis aduen^ & nos quifuperfiites fumus, ego Ia- cobus Pantoji cum reliquis & viui& fimiles erimus,i& fe- dido vfitatum Socij noftri inftitutum obferuabimus, cceli Dominum venerantes ab eo petemus Parenti tunnul- la funt necftario breuiter praemittenda, fine quibus non facilè, qua; .um narraturus, intelligentur. Ac inprimis ingcf- ferit fortaffe dubitationem aliquam quod in libello diceba- tur ,Patrespermotosregni Sinici fama hue cum Euagelij promulgandi caufa id fa&um iit: fed omnino fciendum eft, ; Gggg 1 aduenas
6o4 De Christiana Expeditione Rerrno aduenas regno Sinico omnes excludi, praeter tria eorum gc- sinico non nera, quae legibus permittuntur. Trimi funt, qui è vicinis re- excluim- gnjs annuum Regum fuorum veftigal fua fponte adferunt, neque enim id admodum Sinae laborant, nulla Imperij pro- pagandi cupiditate flagrantes. Ali j etíi ve&igales efte nolunt, tamen huius regni magnitudine permoti, Regem Sinarum velut Regum caput veneraturi adueniunt: quanquam hi lu- cri ferè cauía aduentantes ab fuis fe Regibus mifl'os mentiú- tur; tales funt qui ab Occafu adueniunt Negotiatores Sara- ceni,in quorum comitatu vnus ante annos aliquot Frater N oiler è Mogorum regno Cataium luftraturus, Sinarum re- gnum petiit. Tertij funt ij, qui huius Regni fama permoti ad virtutis,vt ipfi arbitrantur Sina:, odorem accurrunt, perpe- tuam ineo fedem íigere cupientes: ex iis olim fuêre permul- ti, fed nunc fortafle non ita bene olet,vt ipfi arbitrantur. Ex hoc vitimo genere gerere nos opottet, ne legibus excluda- mur, ideo quòd fuperiores alij ad fua proculdubio regna re- mittuntur, habiti pecorum potius quam legatorum loco, ideo quòd nodum nouit Sinicum Imperium Regem vllum, quicum amicitiae iura velit habere communia. Hie vero ti- tulus etli afcititius elf,retinet nos in hoc regno, & Socios in- pofterum non excludit,neque tamen opinandum ell,nos hie Euangelij promulgandi voluntate aduentus noílri cauiam celare. nemo enim eft, qui nobifcum agit, qui hoc nefciat, fed eo quern dixi prattextu fefe Magiftratus amici tuentur, ad nos in hoc Regno per leges retinendos. ModM re. Altervm, quod prxmittendum duxi, eft modus hoc "Juwadmt- regnum adminiftrandi. Is eft plane monarchicus, vt omnia niftrandt^eft ^ Rege ipfo ftatui liecelfefit. Id fit per libellos, quos cum cus?™' Rex non admittit, feponi iubet; quos admittit, ad fummos Regni Magiftratus bis remittit,vt videant, quid fieri deceat, quod ad Regem denuo redit approbandum,qui vix à Magi- ftatuum fententia vnquam recedit. Sed haec ex ipfa narratio- - nis ferie clarius patebunt. Scriptus erat hie libellus cum fuis I - I i| j figillis,
Apvd Sinas Liber V. 60$ íigillis, forma, imò ipfo chara&ere peculiaribus: multi enim ad hanc rem ritus inuiolabiliter obferuantur, Prius hi libelli quàm ad legem admittantur,recognofci eos neceíTe eft,ap- , probaríqve à quoda grauiffimo Magiftratu, qui eos aut craf- recognofci mitcic, aut retinet pro arbitratu, prseter eos, qui ab Syndicis ci,r,rtcm- Regiis proficifcuntur: i) enim quoties volunt;,abfq; vllius ap- probatione Regi libellos fuos mandãt.Veritus itaq; Pater,ne hoc in limine obex obiiceretur,qui rem omnino difturbaret, effecit au&oritate Syndicorum Prseiidis,de quo fuprà memi- ni, apud luellorum Cancellariur^ vt libellum noftrum ad- mitteret,aiem eo quo accepit di^ft propè momcto ad Re- gem cranfniftt. Moris eft,vt libelli omnes qui Regi ofFerun- tur,fazpiusab eo quioffert,exfcribantur eo eonfilio,vt fmgu- la exemplaria ad eos Magiftratus deferatur, ad quos id quod petitur ex officio ipectare poteft. Id Pacer prxftitit, libellum- que prime detulit ad duos, qui hoc tempore máximo Colai Magiftrati funguntur. Alter eorumè Fuquiana prouincia oriundus,priufquam ad hunc Sinica: dignitatis apice cotin- geret,Nanquini cumgereret Magiftratum,Noftris familiari- ter vtebatur,Pequini quoq; cum in hoc effiet Magiftratu c5- ftitutusjdcmi fuse P.Matthseum Riccium bis familiariter ex- ceperat. Iscum hunc libellum infpexiífet,magno fenfu vifus eft excipee Patris obitu, eúmq; fsepius perhonorificis nomi- nibus copliauitj fed,quod ad prsefens negotium pertinebat, refpondit ;antum virum plus etiam ali quanto mereri, quàm quod petoatur,cum etiam templo, in quo ei ftatua erigere- tur, dignis eifet (quod fieri folet in hoc regno publicè bene meritis) v^rum nullam efte talem apud Sinas vel legem, vel exemplun, quo nixus talem fepulturse locum homo exter- nus impetrare poflet,cogitaturum fe tamen attentius, ecquis modus earn rem procliuem faceret. Hscc omnia renunciari Patri iuffit per vnum è Magiftratibus fibi fubditis,ipfe caufa- tus segritudinem,vifendum fe non dedit.Id autem ftudio fe- cit,quod fauere vellet.Eft enim in hac aula poiitum in more, Gggg 3 vt quo
6o6 De Christiana Expeditione ve quo quis impeníius alteri patrocinari cupit, eò ftudiofius cius colloquia coníuctudinémquc deuitet, ad tollendam omnem largitionum fufpicionem.His perfolutis officiis, do- mi res impensè Deo commendabatur, dum Regia voluntas, quod tertio ferè die lit, innotcfceret. Ad Regem cum peruc- niíTet libellus, effecit fine dubio is, qui Regum corda manu tenet, vt permotus fortè Rex memoria noftrorum quondam munerum &c horologij portatilis confpe&u, quod ab eius confpcctu nunquam recedit, fefe ad annuendum inclinaret. Itaque libellum noftrum cum aliis ad Colaum, quern dixi, miilt, vt ex more refponiténet; fecit ille, negotium remittens ad tribunal,cuius erat de ea re iudicare. Exiit igitur die tcrtia libellus cum hac approbatione, redditúíque eft ei Magiftra- tui, qui ad Regem tranfmiferat, cuius eft etiam fententiam ^nenfisccn ^elre'a<^ ftuem quaelibet cauia pertineat Magiftratum. Ref- tinetur fex publica quippe Sinenfis vniuerfa fex tribunalibus contine- tribunali- tur; videlicet Magiftratuum, rituum, quseitura;, operum pu - blicorum,rei militaris, ac denique criminum puniendorum. Is fententiam tulit, earn caufam, quòd munus eflet regium, ad tribunal qujcfturae pertinere, quo etiam libellum mox trail! milit, vti reípondcret. Non arriiit hoc admodum Patri- bus, quòd in eo tribunali nullus eflet admodum familiaris Magiftiatus, à quo fauorem fibi poflfent polliceri. Pater earn rem retulit ad amicum ilium Syndicorum Praefidcm, qui operam íuam obtulit ad eum libellum à Quaefturx tribunali, fd'b 'cnauT rituum tribunal, in quo plurimi Noftris impensè fauebat, beiius de- auocandiun. nam ad illud quoque,cui externi omnes fubditi fertur. (lint, iure poterat pertinere: nec minus fecit, quàm promife- rat,quare prxter auxilia diuina,humanam quoque opem fpes 'xiit non defuturam : in eum finem contulit fe Pater ad duos, quibus hoc negotium àTribunalisPrxfide nominatim fue- rat demandatum, adeos detulit tenue librorum,quos Noftri iam Sinicè fecerant,munufculum, fimul cum orbis terrarum Coi'mographica defcriptione. Vterquetametfi Noftris non erat 1
Apvd Sinas Liber V. 607 erat notus, & poftulata noftra comprobarunt, &: opem fuam quamliberaliífimè obculerunt, eorumque alter cum vifita- tionis ofticium de more rependeret, recepit fe refponfum ex animi noftri fententia Regi redditurum, idque 11011 folum ex propenia in nos animi fui voluntate, fed quod ea res unpen- sè ab ipfo Colao propinquo fuo fibi eíTet commendata: qua: verba Noiftros 11011 parum de rei fcelici fucceífu fecuros red- diderunt. Leo qu oque Neophytus nofter ad rituum Tribu- nalis fummuun Prafidem fe contulit, is vir erat grauiifimus vel officij imaieftate, velhterarumfamavitarque integritate venerabilis. Cum eo is velut cum Magiftro quondam fuo multis egit de re noftra, adquam ille opem fuam, quoniam nunc in eo res tota vertebatur,& promifit liberaliter3&; exol- uit poftea cumulate. Interim du Patres hoc rituum tribuna- ls refponfum taciti praeftolantur, 11011 defuit vnus aliquis ex codem tribunali, qui perfuadere conaretur, fufficere ft No- ftris pars aliqua Coenobij profanorum coenobitarum affigna- retur,in qua vnà cum illis Noftri morarentur. Hoc ipfum ex itinere, duim ad munus fuum gerendum ex aula recedit Do- ctor Leo P'atribus fcripto renunciat: idem addit ad eum il- ium,qui hare fpargebat, literas, quibus rogabat vti Noftris in hocnegotiofauerenegrauaretur, necverò inanimumíibi induceret, poífe Noftros aliquid cum profanis illis idolorum miniftris habere commune,quorum educatio, vita, lex, eru- ditio tantopere ab eorundem inftitutis difcreparet. Perculit ea res Noftros, quod fatis per fe procliuis videretur, qua: ii contingeret,non erat noftris inftitutis perincommoda folum rutura, led etiam ían&iíhma: legi noftra: minus honorifica. Verumpaulòpòftrefcitumeft, eum inanem fuiífe metum, alia omnia.multum ex animi noftri iententia comparari. quo audito Noftri non parum refpirarunt. Id fecundum refpon- fi.1111 intra rmenfem ad Regem rediit, quod pro Sinenfium negotiorunn cunctatione properum inprimis videri poteft, quod refponfum Tribunalis rituum nomine ita fcribebatur. T . . rituum. initio r /
6o8 De Christiana Expeditione Initio ex more libellum fuperiorem ad verbum repetebac, deinde ita profequebatur: vt de bunal ad quod pertinetiudicaret: cum it a que ad me pemeniffet, regni noftri le^es conftitutionéfque euolui, vnam reperiin banc fententiam: Si aliquis ex iis aduenis, qui ad hoc regnumfolent ventitare, in iti- nere moriatur:ft cliens efi (nam ipíi quoque Reges aliquando venere) & nondum ad aulam noft nofter in ea Prouinciajn qua diem fuum obire contigerit , ei locum fepultu- ra dejignabit , ad earn lapidem quis is qui vitafiunttus efi, & quorfum venerat. Alia quoque lex ait -.Por- ro ji mori continent,pojlqua aulam attigeratfinon Regia finer at mu- nificentia ex more donatus 5 vrbis Regia fumptum fuppeditabit\porroft iam fuerat Regia ex more donatm,fiuofibifiumptu comparabit. Nunc vero tametft Matthaus Riccius cliens non erat ab fito Rege hue legatus, e remotifiimis nihilo- minus partibushue aduenit,permotus huius regni fama, etiam annos plures Regiofruebatur commeatu,nuc vero vrgenti atati concept .-iter ad eius regnum remotifiimumjdeoque eiusferetrum in pair iam reue- hi minimip oteft: quid igitur cadauer infumma humo expofitum com- mifieratione dignum non erit ? quodft eft, an non quoque iu- ftum eB,vt ego me Iacobi Pantoja poftulatis accommodem , & ali- quam allatis legibm interpretationem inueniam ? vt denique ei detur ager, quern adJepultura poBulat,vt hac ratione noua veteribus M.T. beneficiis beneficia cumuletur.Jguado hie in mams mens libellus w- nit,vidiplanéqueperfipexi inftgnem vir tut is tuaregiministuifiama adfe pellicereregna terras ft remotiftimas, ex itfque viros,qui nun- quam fuperioribuspculis ad hac regna peruenerunt, nunc vero per- moti alleclique bonis regni tui moribus aclegibus ,huc , proutnobis exemplo Mat th ai Ricctj Sociorumque eius , qui iter immenfumemenfi ad aulam denique tuam peruenerunt, M.T.do- na obtulerunt, tuáque beneficia iam plures annos receperunt, idem quoque Matthaus Riccius fedulus in dificendofiuit,fienftmq? proficiens multa affecutus eftjibrosfi celebres , ac denique eft, cadaucris externe regionibus remotiftimis quis non mifiereaturiNunc eius
Apvd Sinas Liber V. 609 Ci us Soei us Iacobus Pantoja in eiusfiepulturam agri particular petit; cuius licet cm fa non eademfit cum legatisfiuorum ,! cum it a diu uixerit m umbra T. M. ut fie iam pro noslro populari haberi uelit,eidemque viuo ac Sociisfiipendiumin alimenta eius mortuicadauer in fiumma terra fuperficieiacere finat ? Praterea Iacobus Pasntoja cum reliquis Sociis cupit ac mortem fibi cem refifiondere, ut infignis tua dementia mortuos non fitecus ac viuos ccmvlechtiur, ideo me cumprioribus eiusconformando , ut Tua Mane st as iubeat ex hoctribunali ad Gubernatorem huius urbis Regia mantdatum mitti, ut fianum alt quod defertum abfique incolis conquirat, ac fimulagri partem ad Matt hat Iacobi Pantoja ac Sociorum habitationem,uti fiuo gem obferuent,codi Domimtm uenerantes,eúrnquepro T.M.deprecan- tesihacefil res digna tua magnttudine, ar ida ipfia ligna fid eft,cada- uera) compleili beneficiis & aduenas è longínquo benigne humané- que trailart, quod ualebit etiam ad cos magis magi fique • dos, ut fan,a tui regni inperpetuumpropagetur. Cenfieo iutlum ejfie eius annuerepofiulatisiuerum nihil auiloritate propriafiatiiere audeo. ideoque M. T.certiorern reddo, ut idflatuat, quod è refiua magis ejfie iudicarit. Anno Vanlie ociauo actrigcfimo, quarta Luna tertio fiupra •vigefimum. Ha&enus libeJlns. Eum Rex cum accepiiTec,mie- quenti die ad Colaum ex more remifit, vti refponderet: qui íubfcrijMit ita iibi videri faciendum,ac remifit ad Regem,qui fififfifif propria quoque fubferipfit manu,X/,id eft,fiat, vel ita fit, ter- Ut Pat mm tioq; die redditu eft hoc vltimum refp5fum,quo res omnino tranfigebatur.Qua ex caufa ingetes noftri Deo gratias,vt par erat,habuere,cuius numine res tata ad Euagelij in hoc regno promulgations ftabilienda iã perfe&a erat.Porro non in exe- cutione minus quàm in impetratione eius eluxit potetia,cum difficulcaces omnes itarefciderit,ac fi totius aulas Magnatum animos in pauperú aduenarú patrociniu cofpirare madafi'et. His fce.liciter peradtis, Noftri de agendis gratiis cogita- runt iis,quorum beneficio, tantum à Rege bencficium acce- perunt.Pater Iacobus Pantoja,nonnulla pereleganti opere,in Hhhh quo
óio De Christiana Expeditione quo eft fanè admirabilis, conftruxit horologia Solis, Luna:, ac ftellarum íimul vna in lamina ebúrnea, paupercas noftro- rum prseftantiora non paciebatur,qux vt noua,fuêre gratiífi- ma,ac prse cupiditate eorum vfum edifeendi Patrem admiíic in intima horum Primatum penetralia; quod au&oritatem íimul ac facultatem negotij plane cõficiendi dedit. Ipfe Co- laus inprimis Patrem humaniífimè traítauit, in mufatum fuum fanè familiariter admilit, vfum horologij didicit ipfe ita fceliciter, vt mox in ipfo Sole experimentum fecerit ma- gna fua voluptate. Ab eo turn petiit Pater , vt à Pequineníis Prífidis ri- Regia: Gubernatore peteret,vti locum nobis quempiam op- socio', portunum curaret. Recepit ac prxftitit deinde cumulate, vt infra narrabitur: gratias quoque referre verbis ac fimili mu- nufculo non omifit Pater Prxiidi Tribunalis rituum, cuius nomine fecundum hoc regium refponfum fuerat impetra- tum.Is Patrem tanta humanitate excepit,abeuntémque pro- fequutus eft, vt maior antehac ei non contigerit ab vllo Ma- giftratu, nec fperari potuerit, cum ante datum Regi refpon- fum adiít eum Pater, rogaturus vt nonnulla immutaret, qua: videbantur Euangelij promulgationem inpofterum pofle velut è tranfuerfo nonnihil impedire. V erum ille fubfcripíit: Solemnia funt */?<*,inquit ille, verba,& Tribunalium íoquendi mo- dus, qui nihil addit aut demit. íQuod porro eft, ait ille, teta aula Tribunal, quod non intelligat legem tUam qtiam pradicatis iuftam e(fe, vetam eífe? Et fatie negotitim veftrum batfenus frotuli, quo f ammuí fauor poterai peruenire. Nec hoc contenim feribam Guberna- tori Peqtiinenft, cuius nunc in manibus eft , vti locum ex animi veftrifententiaconquirat, hunc fratris loco habeo. Prafidis exemplo adduòti cxteri eiufdem tribunalis Magi- ftratus pro fe quifque Noftros honoribus colere,fauore pro- fcqui nunquam deftitêre. Nec hi folum,fed ipft quoque Cu- riales, qui fa:pe moleftiores funt heris ipiis, nullum noftris negotium fpe alicuius largitionis emungenda: faceilerunt, ita vt res tanta iiullo propc fumptu perfeita fit. Haitenus noftri
Apvd Sinas Liber V. gn noftri Neophyti fefe pra: gáudio vix capiebanc,&: vbi cantam tanti viri in nos humanitatem videre,ftupuerunt, aflerentes, íibi nunc demum exploratum efle, cotum hoc negotium à Deo Optimo Maximo prater ordinem gubernari. His viiitationum officiis hoc euentu expletis,ad Guber- Gubernator natorenn conciliandum applicuit Pater animum. Noftris erat igntotus ille, fatifque metuendum, ne nihil admodum de re noiftra laboraret: fed qui omnium corda manu tenet, hunc pr;a; ceteris omnibus nobis ita conciliauit, vt in cauia noftra niihil dubitauerit maximorum inuidiam incurrere, Noftrófque contra muitos incúrfus deinde tutari. Is prima' Patris vifitatione ita captus eft, vt omnia cumulate fpopon- derit,& opportunè accidie,quo tempore Pater cum eo collo- quebatuir,litcrae ab vno, ab altero preces,vtroque grauiftimo Magiftratu venere, vti Noftris impensè faueret, quod pro- penfum iam eius animum planè in noftram partem impulit, cum vid:ret, quo loco nos haberent maximi aula; Primores. Dieinfequenti magno apparatu domum noftram mifit fe di- gnum munus, ipfe deinde fubfecutus eft, qua ex vifitatione tarn intimus repentè haberi voluit, vt inpofterum in libellis vifitationis eo fe titulo compellaret, qui domefticum fonat. quo non xquales folum, fed intimi quique fe compellant' Fortè ho: ipfo tempore contigit, vnum ex Magiftratibus, li- ne cuius ligillo mandatum Regium intimari Gubernatori non poterat, aliquot menfes nominatum ilium quidem, fed ab Rege nondum confirmatum íigillo carere, quie res no- ftrum negotium vnà cum reliquis retardabat. Eo tempore examiccrum Magiftratuum coniilio noftri locum aliquem íibi comnodum conquirebant, fed nihil inuenêre, quod omni ex parte arrideret. Icaque ftatuerunt rem ipiis Magi- ftratibus permittere, Deo fidentes, quod, vt optimè poftea cellit, ita valuit multum ad eximendos inuidia Noftros,quos conftabat fepulturx locum ab Rege petiifle, ab Magiltrati- bus accepiife. H h h h z Dvm
éi2, De Christiana Expeditione Dvm haec geruntur, réfque in longum abitura videretur, Patribus nec opinantibus , fcripfit amicus quidam è rituum tribunali, tempus effe cum Gubernatore agcdnnam die infe- quenti Regis mandatum in eius manus deuenturum erac, Stupuêre Noftri,cum conftaret eum quem dixi Magiftratum fuo nondum ílgillo vti permiflum, vndenam illis tam repen- tinus fauor adueniíTet. Pater Colaum denuo adit, in memo- riam reuocaturus,íi fortaíTe tot inter negotia noftrum illi ex- cidiflet, vt cum Gubernatore fuam ipfe autoritatem inter- agi fauor ponerct. Is vbi Pattern confpexit, prseripuit ei fermonem: erga Socos. jqeg0t^um Veftrum,ait,minimè excidir,nam cum vere- rer, ne in longum res abiret, prxter reliqua vnum hoc ad me fine ílgillo adferri iuífí, &: ad Gubernatorem deítinaui, cui etiam ipfemet rem commendaui,tametfi nihil erat opusmam & ille propéíiífimo erat in vos animo,magníque omnino vos facit. Idem quoque commendaui alteri cuidam gentili meo ex eodem tribunali,ad quern ea quoque res neceílariò perti- nebit. Haze ille coram complurimis ftupentibus omnibus, maximéque ipfo Patre, qui turn demú intellexit, vnde nobis - tam inopinus fauor aífulíiíTet.Reddat illi Dominus hancbe- neuolentiam fua tandem aliquando luce donato. Ab ipfo quoque quern dixi rituum Prariide literae impetratae funt in eandem fententiam ampliilimae, nec ipfum Gubernatorem rogari à tatis viris pigebat,vel quòd eos hac iibi ratione obli- garet, vel quòd eorum viroru auftoritate faftum fuum tueri aduersus obtrecfatorcs fortaffe aliquos deinde poterat, prout fecit. Eum quoque Pater eodem die cum fuo munufculo vi- iitauit,quod vt ille acciperet,vix tandem perficere potuit.Die inlequenti pro tribunali iuíTit, vti duo alij Gubernatores ei íiibditi,qui propius negotia popularia attingut,mitterent,qui eiufmodi fepulturae locum inueftigarét quàm celerrimè,fibí- que renunciarent.Eos quoque Gubernatores cum Pater vifi- taflet, reperit plane beneuolos: na infimi omnes ad niitu fei'e fuperioru mirè acc5modant:ij quos huic negotio deputarfit,
Apvd Sinas Liber V. £13 iuífi domum noftram venere, vti ex Pacribus intelligerent, cuiufmodi locum vellent,iufli enim eranc Gubernatores Pa- ^ . * 1 • * \ " I' \ crum3quoad fieri poííet?íequi voluntatem^tridui quatnduíve íwr í pátio quatuor ipíi loca defignarunt, rogauerunte uevtiNo- ftri diiliniulanter, quaíi qui locum aliquem fuburbanum 5 in quem ex more Sinico fefe reciperent ítudiorum caufa, eo ieíe coniferrent 5 eleâcuri quodnam e deiignatis potiílimum arriderex I n hiis erat fanum quoddam,prius villa fuburbana,Eunu- chi cuiuiídam è maximis Regi) Palacij, qui cum neício quid tenetur, peccaíTct,ab Rege capitis damnatus,in vinculis viuit, etiarn- num nefeius, qua eum die iubeat Rex extremo íupplicio affici.Is cum fe videret non gratia folum Regia excidiííe, fed in has ainguftias reda£tum, quo hanc fuam villam raptorum manibuis eriperet (Eunuchorum enim in noc regno bona fe rè funt occupantis) earn villam in fanum confecrauit 5 ídque ípeciofo nomine difciplinam bonitatis appellauit. Leges m hoc Regno non finunt priuatum quempiam fana erigerc (etfi cormiuentibus Magiftratibus pcrmulti maxime poten- tiores Eiunuchi erigunt) qua: tamen erefta quolibet modo fuerint „ eo ipfo fub rituum tribunalis recidunt poteftatem. Ita quocl ille meditatus fuerat ad Cux villx coferuationem, id. ei nocuitad iaóhiram, Nefciebant Patres, cum hunc locum luftraruat, Eunuchum ilium adhuc eife fuperftitem; quod ii íciuiíTent,non facilè hunc locum ceteris pratuliiTentud cum refciuêre,iam no erat in eorum poteftate fani alterius ele£tio, Hxc igitur villa erat accommodatiífima ,nec amplius quàm vnú Idoloru Miniftru alebat, quoniã emetitum erat fanu5 re na pro no- auté vera villa fuburbana.Eum noftri locu cceteris cum facilè ^ *#'">*■ prartuliifcnqmox qui miíli erat Gubernatores illos inferiores certioreís reddiderut:quorum alter vt à noftris largitioné for- taífe aliqjuam emungeret,vnu ex iis remifit,vt pretiu eius loci aeftimaret,fcirétque ex ipiis loci cuftodibus, quati eu aeilima- rent. Refpondit qui mittebatur,in munere Regio pretiu non Hhhh 5 fpe&ari,
* 6t4 De Christiana Expeditions fpedari, inquiri verò de pretio omnino non poile; liam ii quid forte poífeíTor fubodoraretur, ccelum ac terram pro- culdubio moueret ad fuam villain conferuandam,quod etiã alio in fano futurum erat, cum nullum eifet plane ab omni cuftode ac pofieílore deiertum. Gubernator nihilominus ille,qui nummos non caufas volebat,imperauic homini face- rec quod iubebatur. Ibat ille parum Lxtus,& ecce Diuino fa- nè coníllio pro foribus amici cuiufdam Magiftratus vnum è domefcicis noitris famulis,quem ille nouerat,confpicatur,ad eum accedic, narrat quo & quorfum, & quàm inuitus eat. Aderat in ea clomo Pater,qui rem curabat, eum, iuilo fubíí- ftere tantifper homine, de re tota certiorem reddir.Non Pa- trem minus quam amicum ea res perculit,à quibus largitio- nis fpem id olere mox intelledum.Itaque amicus ilk,qui lo- ge fuperiorem gerebat dignitatem, iubet eum qui mitteba- tur praeftolari, dum ad Gubernatorem fcribat, fe res noftras habere pro fuis,eas traclet vti fuas, ac fimulore tenus man- dat, de pretio nihil ad eum attinere, vifurum ea de re Gu- bernatorem maiorem, fe iuíTum efle locum, nihiramplius, inquirere.Is vterat inferioris ordinis refpondit quàm mode- ftiflimè, fe iuftafa&urum. Idem Patri qui deinde fubfecutus Tiiia fubur- eft reiponfum dcdit,& mox Gubernatorem fupremum mo— ™it,qui pro tribunalifua manu fcripfit: Dificiphna boni- tatis famam quod 2V, Eumchi capitis ab Rege damn ati fit, nihil opus eft pretio comparari: 1 do lorum mimfter, qui id incolit, ex- pelia; ur, & lacobo Pantoft ac Sotiis illico tradatur. Quan- quam omnia, quàm íecretiífimè fieri potuit, hadenus perada funt, non defuit tamen, prius quàm hate vitima fententia ferretur, è Curialibus nefcio quis, qui Eimuchi propinquos moneret, agi de fuo fano auctoritate Regia ma- gni Occidentis aduenis tradendojfed quia id in animum iibi inducere minimè potuerunt, nihil ante hanc vitimam Gu- bernatoris voluntate mouere.Impetrato hoc mandato inge- tes Deo gratias Noftri retulere,rati nihil ia ad rei Ermita rem - fuper
Apvd Sinas Liber V. 61$ íupcieííc, fed nimirum ignorabant, quantis adíiuc emenda laboribus fupereífet.A&is Gubernatori gratiis,Pater eum to- gat , vti piofanum ilium fani Cuftodem ad fe accitum ipíe amandet:nec mora,Satellites duos deftinat,qui eum in diem craftinum pro tribunali íibi íiftant. Ibat Satellites cum man- dato in tabulis ex more defcripto,vt eum adducerent:& ecce Fam Cufios illum ipílum nihil minus opinantem ex itinere oífendunt, m" moxque albducuntin Gubernatoris^palatium, vbi in fequen- tem diem mirè fufpenfus fubíiftit, ecqua ex culpa infimula- retur. qui vrbi aduenit,nixis coram Gubernatore genibus ab coiuííuseft templum fuum extemplò deferere , in aliud commigrare, quoniam illud ab Rege Iacobo Pantojse ac So- ciiseíletdatum. Eorum lex atua multiim difFert,commu~ nem cum illis vitam agerenullo modo potes. Abiit ille,nec verbum locutus, imo íatis lxtus , Te metum verberum & ali- cuius culp# grauioris cuafiíTe,nec mora, fuam fupelledilem conuafauit, eóque ipfo die abfceífit. Ergo Noftri eodem ipfo die Neophytis comitibus loci pofleflionem adierunt. Ea res facile eft credere, quantum Eunuchum ilium reum iuaeque fadionis cxteios pupugerit. Itaque in villam mox concurrê- re nonnul li, quibus Parres dixêre , fe ab Rege defundo So- cio aliqucm fepulturx locum petiiífe, hunc íibi à Magiftra- tibus fua iponte, nulla íua poftulatione ailignatum: ij cum Regem Magiftratumque audierunt,abiere,nondumfatis cer- ti,quid coufilij in re tam defperata caperent, verebatur enim ne íi quidmolirentur, extremam reo perniciem accerferent: id maxima patuit , cum ad Patrem venit Eunuchus vnus ali- quis,qui dceret,conftare iam íibi Noftros in hanc villam oc- cupandan immiíTos effe ab Magiftratu , feipfos non intru- íillcjcertim tamen íibi eíTe, ius fuum perfequi,petere fe,eam rem Noftri ne grauatè ferrent. Cui refpondit Pater,, fe nihil habere quod molefte ferat, dum ipíi rationis limites ne ex- cedant. Interim tamen tempus illud iaduraque fenfus om- nem exemit metum. Die quadam cxplorato tempore, quo vterque \
616 De Christiana Expeditione zumchiNo- vterque Patrum aberat à villa, 11011 pauci Eunuchuli tur- ftrh abfenti-matim irrumpunt, cutuque vnum è Fratribus noftris cum bu,n 'Irltaliquot Neophytis, qu°s ad loci cuftodiam Patres relique- .nint. rant,reperiilent, nixi genibus, quo cultu Regem &c venera- ri &c appellare folent, aduenas illos loci iam Dominos licet abfentes falucarunt. quid enim illis deerat, aiebant, prarter vnum regnum,quibus fatis fuit virium ad Eunuchos fuis pof- feífionibus exuendos.3 Hsec & iimilia cum in Noftros conie- ciifent, dixerunt; fanum illudquidem ab Rege Magi ftrati- bufque donatum, fed non fani fupellectilem. Itaque qua vo- lentibus qua nolentibus iis qui aderant, mobilia multa ex- tulêre. Fíuius generis fuêre rupium qu sedam fragmenta,quse Sinis ad oblectacionem in pretio funt. Abiêremulti cum fu- pelle£tile quam efterebat,rcliqui cum Fratre noftro ac Neo- phytis collocuturi confedere. Die amabò(ad Fratre noftrum conuerfus ex illis vnus)ifte tuus Magifter ecquod habet phil- trum, quo ilbi hominum ânimos tantorum tarn arótè de- uincit3 Magifter, inquit, meus (ita enimFratres lucnoftri cum de Patribus agunt,loqui folent)virtutem habet, literas, libros, legem Dei fummi., quam in omni confeifu prxdicat, his nullu eft efficacius pharmacu ad Magnatum animos libi adiungédos.Amabò te,ait ille,cum difcipulus eius ils,perfua- de illi etiam atque etiam vti aliud fibi fanum maius ac melius ab Magiftratibus deiignari curet.Sit ifta,inquit Frater nofter, veftra cura; neque enim eum pro fuamodeftia decet maiora melioráque poftulare, quidquid ilbi ab Rege Magiftratibuf- que datur,ille id omne pro magno habet. His Fratris noftri ">rudentibus refponíis,& cuiufdam è Neophytis qui aderant ! onga òí appoiita oratione placati,iine iniuria recefsêre.Cum in exteriorem aulam, in qua erat idolorum ara, peruenêre» ex his vnus nixis genibus ita cum primário íimulacro eft col- Ridiculumlocutus: Vale extremum vale: neque enim ego banc aulam pojlbac hquiwn. meo arbitratuvtiprius tngrediar.Vemm alius ab iracundia col- loquij materiam fumens 3 dignius veriúfque cum eodem ii~ mula
Apvd Sinas Liber V. 617 mulacro eft prxfatus : Maffaftercorea luteáque (ex luto enim inaurato conftabat id monftrutn)Ji anum turn téque ipfum tuendum, ego quid opts a te[perare pojfum? nulla honort digna es, nec vllum tibifigmm memoris & grati ani~ mi exbibebo. Ita ille. alij dicebant, Hocfimulacrum alterius idoli nomenolim gerebat,permutatum ett,alterique , ideo nunc p>rw illud die vfurpatore vindittam fumit. his aliifque contume- his affe&a Tunc fimulacra, fanúmque illi quondam ilium re- liquere. N o n d vm fixais fuit tragoediarum, quas Eunuchi con- cstonrj;» citarunt. Reus ille vbi vidit omnia vndique ita vallata elfe, *'s villa lVi>" vt fuo nomine nihil fine periculo vltrà fibi audendum fuper- flTÍiímT eflct , hanc fuam villam alteri Eunucho è íupremis,qui apudillr' Regis macrem erat inprimis gratiofus, ea lege donauit, vt earn Noftris eripere omni ope atque opera conaretur. Mo- uit is omnem lapidem,per adoleicentes primum Eunuchu- los, metu íc minis domum noftram infeftare conatus eft,fed fruftra.Ctm enim audifletNoftros iniurias apud Regem de- poíituros, nec villam niíi Regis impeilb reliduros, aliquan- tifper acquiieuit. Hie cum Eunucho congreifus, ii non fuftu- lit omnem de villa controueriiam, valuit tamen ad exclu- dendas inpofterum importunorum hominum infolentias. Poft hxc Gubernator i "fe, Rituumque Prxies iinguli fuum Gubematir eelicturn. fupra limen domus erigendum exferipierunt. Et fro Sociis e* Gubernatoris erat in hanc ferè fententiam.Narrabat qua ra- fMit' tione Rex pro fua infigni dementia, qua etiam remotiifima quxque regna comple&ebatur, poft varia fuperiorum anno- rum in nos beneficia, nunc demum velut fui regni incolis ea omnia muxierat, atque confirmarat hac recenti liberalitate, qua hunc Matthaei Riccij íepulturx Sociorúmque perpetuar habitationi locum dabat,vtin eo ritus legis noftrx obferuan- tes,Deum pro Regis eiusq; Parentis vita & falute, proq; pa- ce ac Regum (alute atq; incolumitate rogaremus.Sed quonia vercbatur,ne forte quiipiam nobis aliquid moleftix inferret, Ii i i veta
618 De Christiana Expeditione vetabat ne quifquam cicra Noftrorum voluntatem eum lo- cum ingrederecur, aut moleftus eiTet, qui fecus feciiTet,eum à vicorum excubiis vinciri, & ad fuum tribunal deduci iu- bebat feueriffimè puniendum. Rituum Praefidis edi&um crat in eandem ferè fententiam. Vtrumque hoc ediftum non foliim hominu infolentium petulantiam repreflit, fed magna ex parte Eunuchos competitores fua fpe deturbauit. S e d tamcn duas ad banc arcem expugnandam extre- mas machinas referuarunt. Prior fuit Capitis Eunuchorum fauor. Hoc tempore quo fe nemini Rex videndum prober, in Eunuchorum manibus omnia ferè regni negotia funt po- fita. E quibus vnus eft, qui Regi proximus, alter propè Rex eft. Effecerunt competitores Eunuchi,vt hie ad Gubernato- rem fchedulam mitteret, qua fuperbè nimis & impotenter eum inter cxtcra erroris arguebat, quòd tarn iniignem No- ftris VillainEunuchis ereptam tradidiflet. Gubernator hac fchedula nihil motus,nec refponfo dignatus eft Eunuchmn, folum exferibi Regium diploma,Tribunalifque rituum ad fe mandatum iuflit; qu* vt vidit Eunuchus ille, die infequenti alia fchedula veniam demifsè petiit,caufatus Regij diploma- tis ignorationem. Hcec ipfe Gubernator Noftris narrauit, idemq; n5 ita multo pòft íuaíit,vt ad eum vifendu fe Noftri conferrentjftmul ad eum ferrent libros omnes, quos Noftri Sinicè in hanc die ediderant, ílue de re Chriftiana, virtuti- busq;,fiue de Mathematicis difciplinis.hçc in die infequentc comparata funt, ac iimul perelegans Deiparx effigies, Gno - monicum horologiu eburnum, & alia nonnulla, qua: ambo Patres ad- patres iecum detulerunt. Admilli intra Eunuchi íepta, dum :rr;v-congreffbm pra:ftolantur, Eunuchis aliis fua munufcula vi- fum F.unu- dere cupientibuSjoftendêre, quae omnia, fedmaximè Virgi- r *' nis effigie,admirabantur,qua occaíione de fidei noftrç rebus illatus fermo.Poft diuturna mora mifit qui renunciaret,inte- gru nunc íibi non cíle, fufficere fui ncgotij ratione,qua fcri- ptodederant,fc legiffe. VcrumvrsêrePatres,vtaduenase Regioni
Apvd Sjnas LIBER V. 6i$ Regionibus remotiflimis nunc primum fe videre cupientes ne reiiceret: quo ille audito, admifit Patres Licentiatorum Sinenfium cultu indutos,quos ille cum nixos genibus,vt fere folet reliquos, excipere compararet,confedit. Verum Patres, quos non decebat cum hoc Eunucho aliter,quam cum fum- mis agere IMagiftratibus,nihil fe mouerunt. Sciliit ille quor- fum ha:c tcergiuerfatio, & aifurgens eo ritu eos excepit, quo pares a pairibus excipi Sinico de more folent. Inde ftantes fermonermprofequuturjquerebantur Patres fe per Eunuchos quofdam regia liberalitate Magiftratuum autoritate confir- mata pacificè frui hadenus minimè potuiífe: petebant vti fuam interponeret autoritatem. Is primum fchedula: ad Gu- bernatorem miifa: rationem dedit, fe id Regia: voluntatis ignoratione feciife, pofthac curaturum, vti nemo iis mole- ftus eifet;neque enim decebat fummorum T ribunalium fta- tuta, ex Regia potiífimum liberalitate orta,in dubium reuo- care:fuam fecuri domum incolerent, Socium humo manda- rent,regia denique munificentiafruerentur.gratiis adis eum adducere minimè potuerunt, vt aliquid allatorum munerum acciperet, omnia vidit atque laudauit, Deipara: potiífimum effigiem,fed,vtdixi, accipere recufauit, quod apud Sinas fine vila inurbanitatis nota fieri fiepe folet. Altera quam copetitiores admouerut machina fuit ipfa -Ah* com- Regis Parens,quam ideo in poftremam aciem referuarunt,vt rei iam conclamatas fubueniret. Ha:c,vt horú Annalium ini- tio dixi, vetula eft Idolis addidiífima, &L hie Eunuchus, qui haec mifccbat, ei gratiofus in paucis, earn igitur die quadam adit,quertur ereptum fibi fanum idolorum, quod multis au- reorum nillibus xftimatur,datumque quibufda aduenis, qui cumidoknon venerentur,ea vel aquis mox vel flammis ab- fument, rogabat, vnum vt verbum Regi fuggereret. Yerum ilia fie refpondiife fertur: Yt pluris quam dicis id xftimetur, quid eft hoc ad Regis munificcntiam, cum Rege porro hac de re loqui, omnino ad rem non pertinet:fane fi de Eunucho Ii i i i reo,
6íq De Christiana Expeditione reo,iile quem dicis aduena dato Regi libelIo,queratur,adum eft de eius vita* Tacuit Eunuchus, nec vltrà inftare aufus eft, ibíque fpem fimul artéí que fuás Eunuchi pofuêre. ^ONDVM ^umanigeneris hoftis quieuit, initio dixi tur de villa caufam hanc ad quasfturas regias tribunal pertinere iudican- ccnfirmãítn. dam,ad quod etiam delata, Noftrorum ope ad rituum tribu- nal fuerat auocata. Procuratum igitur, vt à rituum tribunali alteram quasftura? regias tribunal fciret, hoc regium eftc mu- nus ,• petitumquc vt immunis is locus inpofterum decjara- retur, éque tributorum tabulis expungeretur. Res ad eum deuenit,cuiprius fuerat erepta. Is fortè íènferat ereptam íibi fpem alicuius lucelli,nam hoc nomine paílim malè audiebat, ergo procurauit rem fatis periculosè perturbare. Ad eum Gubernatorem inferiorem, qui locum conquiri iuíferat, pu- blicum ícriptum & publico íui muneris íigillo munitum mittit,quo iubet reípõdere,cur Noftris adeò magnificas ardes aflignaííet > Non parum ea res perculit Gubernatorem illum, érgo ad Patrem è fuis Curialibus vnum cum co fcripto mit- tit, petítque ecquid refpondere velit. Refpondit Pater, nihil eífe quod refponderet, fe effeóturum non folum vt refpon- fum non peteretur, fed etiam vt fuum fcriptum ipfe qui mi- ferat reuocaret.Pater ad eum adit,explicat Rege Noftris non fepulturam folúm, fed ardes quoque ad habitandum concef- fiífe,quas fi magnifica*, ideo erant Rege dignas, fi nos indigni. Petebat igitur Pater, vt hoc fuum fcriptum ipfe reuocaret: non parum miratus eft ita confidenter hoc ab fe peti, intulít- que fe die infequenti pro tribunali feífurum, fi quid haberet, libellum daret. Abiens Pater ad amicum noftrum fe contulit eius contribulem,narrat rem totam, monétque, vt audtor fit amico fuo, ne fe vnus tot Magiftratuum fententiis in re iam facta opponeret, nihil inde emolumenti, mali fortaífe non parum íibi poíle ab iis oífenfis acceríere, fecit is quod roga- batur ita accurate, vt die infequenti literas Quarftor ille ad Patrem fcriberet officij plenas, quibus fe omnia ex eius voto fadurum
Apvd Sinas Liber V. 611 factum fpondebat.Cum refponfo mifit Pater leue rerum no- ftrarum munufculu,quod,vt apparet, omnia compofuit,nam intra paucos dies publicum illud fcriptú publicè reuocauit, aedesqs noitras in perpetuu tributo regio exemit. Atq; hie fi- nis fuit, huiius rei, quae tantu ad Dei gloria,vt fperamus,ali- quando vailebit.Cum Noftri quieta adiiftent haereditate, ad agédas Rejgi gratias folitis ritibus c5cefsere,qui ritus cum ii- de íint cu iiis,quibus Patres initio cum in hanc aula veniifent Regi de íttipendio gratiam habuêre, nihil opus eft repetere. Hçc omnia iam tandem aliquâdo pacata, fecuriora quoq; ac firmiora reddita funt tribusaliis diplomatibus triii tribuna- lium,quie quia in Europa inuíitata funt,non nomino: fed in hac aula p.irx cxteris ex feueritatis fama terrorem incutiunt. Vrbiss quoq;Gubernatornondumtot fauoribuscon- tentus,fua fponte ftatuit Patrem Matthaeum Riccium,& in in fcripticne eo Noftrosornare;nam.ex Sinico more,quem in Annalibus in Nanquineníi refidentia fuíius explico,mint magno Curia- lium fuorum comitatu, feftóque tympanorum ac tubarum concentu,jper nobiliores vrbis vicos domumnoftram inferi- ptionem qiuandam cubitalibus literis, in inligni quadro vel opere vel fpictura, quae ad Patris Matthsri Riccij tumulum erigeretur , perpetuum vel amicitiae monumentum,vel tanti viri ornamentum. Ea inferiptio quatuor literis (ita eriim fc~ rè eft in more poiitum) exprefla erat in huncmodum:Mo Y lien Y ê n. quod quatuor fyllabis dubium an breuius an iignificantius hoc fonat , A d Ivstiti^e famamve- NIENTI, LIBROS Q^V E CELEBRES EDENT I. Et ill- frà charabferibus minoribus: Matthio Riccio e magno 3ccidente HoIm K ien. Scí (cogno-- men eftnomenq; eius )vrbis Regia Pe qv i n e n- - sis erexit. Video nunc à nonnullis fortafle deii- derariTypographicam loci delineationem, fed melius erit ípeftandam híc oculis quàm legendam proponere, ex ad- vittlfubu'r- iunfta igitur tabella in xre videri poteft. **"*• I i i i 3
Giz De Christiana Expeditions Hie locuj # Abest hare villa abvnaèporeis vrbanisoètaua leucar parte in agro iita:quem ideo ferè EunuchiRcgij iibi adfepul- chra non tota villa!que delignant, opus eft firmum opere la- tericiojied polito pcreleganter, columnar omnes lignear more Sinico:neque enim ipii lapideas in pretio habent,ne in Regiis t]uidem Magiftratuiimque palatiis :ante annos triginta non amplius extrui ccepta,multam adhuc promittit astatem.Nihil attinet ilngula defcribere,ex ipfo pretio colligere licebit ope- ris maieftatem:fupra quatuordecim aureorum millia Exftru- tSlori conftitifte perhibetur:hoc ii parum Europaris videbitur, apud Sinas Thefaurus eft. Ad extremum percommodus eft Muiis locus,atquc in cum fcopum Magiftratus ij,quorum fa- uore impetratus eft, collinearunt, vtco in loco è Noftris ali- quot ab vrbano tumultu femoti libros Europasos idiomate Sinenil donent, quod à multis expetitur. Ifque mos ftudio- rumcaufa in Tufculum aliquod fecedendi frequentior eft aliquantò Sinis quàm Europacis. sepultura p. S e d iam tandem aliquando ad Patris Matthasi Riccij fe- RtaCCij, pulturam veniamus. Solent Sinas defunctorum cadauera fé- retro inclufa farpe in annos aliquot domi afteruare, dum fe~ pulturar locus quasritur, aut paratur, feretrum enim fuo illo pellucido bitumine illitum fcetorem nullum tranfmittit. Id feretrum, quo Patris Matthari cadauer continebatur, inte- grum ferè annum ab eius obitu in facello noftro ad arae latus afl*eruabatur;quod Noftri, poftquam nullo renitente fecuram iuar villas harreditatem adierant, eò detulerunt ibi afteruan- dum, dum Ecclcfiaftico ritu ccemiterium, & in eo facellum pararetur. Delatumefteò feretrum, nontameneapompa qua Sinas aftolent, quae multo apparatu, triumpho quàm fu- lieri fimilior videturjeam enim pompam neque noftra tenui- tas, neque Religiofa modeftia patiebatur. Delatum eft, in- quam, matutinis horis magno Neophytorum comitatu, qui ■ ' cereos
APVD Sinas LIBER V. 613 cereos manu geftates Crucem geftatorio conoparo infignem fequebantur. Collocatum eft in cubículo quodam ad latus facelli domeftici Sinico apparatu ad excipiendos eos,qui de- finido folitos ritus exhibituri aduenirent.Non ita multò pòft Pequinum peruenit P.Nicolaus Longobardus fuperior totius Miífionis, iin cuius adnentum Socij Patris funus diftulerant. Eius autoricate delineatum eft mox primum in hoc Regno ccemiteriuim. In extrema parte horti hexagonum íacellum extrudum eft opere lateritio, fornicatú, à lateribus è facello parietes duo egrediuntur in hemicyclicam fere figura, & tu- mulis noft orum deputatam aream compleduntur. In area media quaruor cran^CypreiTi (nam etiam Sinis eius generis arbores fliueftae funéreas dudum plantatas diceres,vt futu- ram Patris tumulum contincrent. Ibi excauata humo fére- tro continedo locus extrudus eft,opere lateritio,Diuinóque coníilio fartum eft,vt qui per vniuerfam vitam idola expu- gnarat,mcriens ca fecum fepeliret. nam ex confrado idolo primário (\t mox dicam)carmentum omne tumulo exftruen- do ftudio confedum eft. ínterim dum paratur fepulturae lo- • J 1 r ' t ■ 1, • p . 1 locut para- cus, idoiorum quoque ranum 111 Cliriiti beruatons ardem tur, confecrandum fuis abominationibus expurgabatur. In aula primaria ara erat ingens è lapide lateréque pereleganter la- queato, ribeus aram tingebat color ex more fanorum: pri- uatas enin ardes hoc vti colore fas non eft, fuper mediam «, n. • J 1 1 J 1 I aram morltrum ingens iedebat , horrenda mole luteum, flrofu fed à capire ad calcem inauratum : id Sinar Tt cám vocant, quod telliri thefaurífque prareífe fabulantur. Pluto deni- que Vetenm eft, manu fceptrum,in capite coronam,vtrum- que noftnrum Regum infignibus 11011 abfimile geftabat. Vtrimque ftabant quaterni eadem ex materia Miniftri: ad vtrumque aulx latus poíítas erant grandiores men far duar, lingular quinos habebant inferni régulos.In vtroque paricte pidi vifebantur iidem Reguli pro tribunali confidentes, qui reoru fcelera pro fuo quifq; foro ftygiis poenis damnabant. Ante 'um. Dtmones
(íi4 De Christiana Expeditione Ante cos ítabant daemones permulti, terribiliores vel figura vcl pccnarum inftrumentis iis ipíis quos pingimus, nihil enim mirum, íi íeipíos ad viuum efiingere docuerint. Inferorum, tofZCritm ciuoclue pcena miferos ita torquebant reos,vt viuis horrorcm incuterent,nam alij in ledicis ferreis torrebantur,alij feruen- ti olco frigebantur, alij in fruíta difcerpebantur,alij medij fc- cabantur,alij àcanibus lacerabantur,alij pilis concerebantur, alij tormentis excruciabantur. E Regulis primus fcelera co- gnofcebat,qua illu in obie&o fpeculo cernere fabulabantur. Ab co rei ad catera tribunalia regulorum pro fcelerum va- rietare dimittuntur.Ex iis praerat vnus hominibus illis,quo- rum crimina cranfinigratione plectunmr; nam faui in tygres, fpurci in porcos, pro fcelerum íimURidme demigrabant: nonnulli etiam, quorum leuiores eramt culpa',in pauperum ac plebeiorum forcem traníibant: coto enim hoc Regno Pytha- gorica Metempfychoiis mire recepta eft. Verumenimuerò hac inferorum tcrriculamenta ita damon compofuit,vt non folum fee ler ato s non cohibeant,fed incitent.nam quàm hor- ribilia pingit,tam facilè vicari poífe fingit,íi fceleribus addant Tngraníis maximum Idololatria fcelus. Erat pragrandis bilanx,in altc- hUnx. ra lance homo fceleribus onuftus, in altera, profanai idolo- rum fecta precum libellus,qui tot fceleribus pr.xponderabat, fuúmque recitatorcm pccnis eripiebat. Per médios infero- Tiunitu in- rum Enes cruciatúfque fluebat horribili colore fluuius, quo ^CYilkíLlS J * plurimi rapiebantur. Supra eum fluuium pontes erant duo, aureus alter, alter argenteus.per eos pontes traníibant ij, qui idolorum cultores inprimis fuerant, geftabántque varia ido- lis exhibiti cultus inlignia:hi duces habebãt profanos eorum mimítros,quorum praíidio per médios inferorum cruciatus, demum deucniebant ad lucos latos & amoena vireta. Alia antm>Um 111 Partc depida erant inferorum antra, flammis, ferpentibus, damoniis horrenda, ad aneas eorum portas accedebat ne- feio quis idolorum miniíler, qui matrem inuitis damonibus flammis eripiebat: alia quoque vifebantur huiuímodi. Ra quas /
APVD Sinas LIBER V. 6zf quas poenas Deus Optimus Maximus hominibus notas eile voluit,ad fceleratos eo metu a iceleribus deterrendos, has ipfas impoftor humanique generis hoftis adhibet ad homi- nes in ipfafcelera concitandos, qui plus aliquantò íibi fuíf- que miniílris li cere voluit, quam ipíemet harum peenarum aucloi iuftus Deus,dum vel fcelera fine poena permittit, vel è poenis lèuiílimis ex caufis eripit. Nullum enim apud infe- ros erat poena: genus quod non haberet adfcriptam huiuf- modiinícriptionem. Quifquis talis idoli nomen milhes in- uocauerit, ab hoc pernxgenere liber erit. Ita euadendi faci- litate , pectandi licentiam diabolus inuehit, vnóque verbo hancfalfa»-eligionis faciemobliterat. Idola pulueritradita Ideia de- íunt a nobs, cjuas lutea, erant & lignea* flammis , poftcjua.ni ^rHtintur' fuerunt à Hoftris arx detra&a, qua in re fpeftabiles fefe fa- muli domeftici praebuêre, qui certatim in hac idolorum car- nificina alter alteram fuperare nitebatur,quam ad rem quo- que fpes e
(So6 De Christiana Expeditione in fimulacrorum locum reftituitur. Ipfo die omnes conue- nêre Neophyti, cereis fuis fuffitibúfque ad agendam cele- britatem inftrudi. MifTa, quapotuitpompa,celebrata eft, p.Mxtthttts organo aliifque Muficis inftrumentis-Qua perada Patris fe- datur. retrum è loco vbi afleruabatur in xdem delatum, coeptúm- que recitari officium defundorum, cui altera funcbris Mif- fa fucceífit, hancexcepit breuis & appoiita cohortatio, turn ad fepulturx locum inftitura Eccleiiaftico ritu fupplicatio; feretrum Neophyti primarij geftabant,cxtcri comitabantur, omnes complorabant. Cum ad fepulturx locum ventum eft, feretrum è Regione hexagoni facelluli collocatum, in quo effigies alia Chrifti Seruatoris fuerat quoque collocata, ad earn officium fepulturx celebratum, quo expleto, fere- trum in prxparatum demittitur locum,magno omnium do- loris fcnfu, velut in communis Parentis obitu, fed potiili- mura Dodoris Pauli, qui prxter cum quo nos rémq; Chri- fti,mam compleditur amore, riec fecus ac fi in media Euro- pa natus eflet ac educatus, fingulari Patrem amore femper fuerat profecutus. Is multas lacrymas magnúmque mcero- rem prx fe tulit, nec fe continuit vir in fuma dignitate con- ftitutus, quin funes ipfos quibus feretrum demittebatur, ar- riperet, nihil aliud reperiens,quo fuum vel amorem,vel mce- rorem teftaretur. Expletis Ecclefiafticis ritibus Neophyti políticos fuos minimè omisêre,primum ad Chrifti Seruato- ris imaginem, deinde ad tumulum ex more fuas inclinatio- nes ac genuflexiones perfecêre.Tum deinde Noftris pro ho- nore libi exhibito gratias referentibus, ipíi ad fua rediêre. Muitos deinde dies infequentes amicorum Ethnicorum ad folitos defundo ritus exhibendos concurfus fadi fimt, pari fere doloris fenfu: quam ob caufam vnum è Parribus ibi fubfiftcre ad eos excipiendos necefte fuit. Prxter xdem pu- ArAfrtuata L-,]iCam acque facellulum fúnebre priuatam Deiparx aram r>etp*r*. r ^ r Patrcs alio in loco opportuno ex votoerexere. Nam initio fumhocnegotium fufceperunt, eo fe ad eliciendum eius parroci
Apvd Sinas Liber V. 607 patrocinium obligarant. Nec fine Numine fa&um efle vide- tur, vt quotquot id temporis infigniores ex voto cecidêre fucceíTus, omnes propè in aliqnam ex eiufdem celebritati- bus inciderint. His omnibus ex fententia procuratis, fupra Primarij Jliminis Epiftylium appofita eft duobus Sinicis cha- raifteribuishxcinfcriptio: Regia mvni ficentia:inferiria, quod apuid Sinas eft perhonorificum, &: magis quam in Eu- ropa credli poífit. Inde fenfim fama muitos ad vifendum ex- citabat, qpiibus omnia mirtim in modum arridebant, fimul- que adorato Deo aliquam fui conditoris notitiam ex ima- ginumconfpe
6o8 De Christiana Expeditions nis infcriptio legitur. Denique quàmidè Diuino confilio profedum fueric, arbitror ex ipfa narratione conftare, in qua tot in vno miraculo miracula leguntur, quae non ipli fo- lum agnouimus, qui huius regni iam fenfa penetramus, fed ipii Noftri Neophyti, amici, Ethnici, aduerfarij denique ipii aduerterunt.Nam fummos Magiftratus nullo emolumento, nulla fpe tarn impensè fauere, contra fuos ipfos Collegas in- digenáfque obfiftere, denique nonniii re confeda conquie- fcere,non opis humanae fuit aut induftriae,fed eius qui vt cae- tera,íic hominum corda nutu moderatur. Sed neque omit- tendumeftjP. MatthaeumRiccium primum propè huius ex- peditionis audorem,primum quoque in hoc regno fepultu- rae locum íibi inueniife,ac Sociis aperuifletnam qui hadenus in hac excolenda vinea diem obierant, tametfi intra Regni Sinici fines, in Amacaenfi tamen Collegio, vt fuprà dixi, communem Sociorum fepulturam obtinuerant.Nunc qui fuperftites fumus, non vitam folum , fed ipfum quoque cadauer in teftimonium illis, & gentibus relin- quemus. / • * ' j)\ . • • • ' , . ~ \ m "V. r ♦ iJ V i. «. •**"' i. Vinis libri quinti. INDEX ■ f
INDEX REKVM MEMORABILIVM, QV IN HOC OPERE è CONTINERTVR. A P. Almeida in mor bum incidit. if t Idemmoritur. 2f6 jp^íCcufatoresTatrum. 203.110 ^Alchimia. 97 jgoAccufatio noua. 171 Amacaum Sedes prima So riorum. 138 "^Accujfatorveniampetit, SZS Amue ai coepta dtfeurbantur, \ 44. Sacel- lAttu* Chrififem&legis. 424 lu erigitur3i^. Fama jpargiturde So- Attn* poeniteientU. 465 4 f adifecio defignatur. Adulteramccapita apud Sinas* 7 1 Go.Patres appelhtt9188.Reãor ibid. tAdrmniJlrMUo Trouinciarum* 51 capitur. Aduena. 59 Amacaenfes fe muniunt512 Aduem qumodo trailenw* 4 *0 tini totius celebritas. 8 2 zAEdificia Sinenfeum. 14 Antiquitatis feudiofe Sinenfes. 86 t/Edificium extrmur pro Patribui. i6z ^Appellatio varia Sinenfes regni. 3 181 Argentam. 15 ^AEthiops Sinenfes fugat* 206 Armdinumgenm. 14 «Aira campana. 11 ^Aromata. 17 tAgerSinenfis. 9 Artes liberates,Anes mechanics. 18 P.tAlpbonfm virum erndit. 578 Arma Sinenjes nongeflantó o. Archite- tAlea vfia (& lamnculomm. 87 ftura. 18 tAluarus Frrancifco Xauerio aduerfatur. Arithmetica Sinenfes. 247 X1& Ars memorandi docetur> 19 6.Regi offer- P.tAlexander Valignanm rem Sinicam tur. . 304 feabilihidmmomun 188.J08 Artificiofnmplauftrigenus. 358 KkXk 5 "
