• HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQINGPEDRODIASPEDRODIASHERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQINGCentroCientíficoeCulturaldeMacau,I.P.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃOECIÊNCIA
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING
  • FabricodaporcelanaemfornosdeJingdezheng,gravurachinesaantiga.~
  • PEDRODIASHERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQINGCentroCientíficoeCulturaldeMacau,I.P.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃOECIÊNCIA
  • TítuloHERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQINGAutorPedroDiasMaquetePedroAntónioPublicadoporFUNDAÇÃOMACAUAvenidadeAlmeidaRibeiron.º61-75,CircleSquare7.º-9.ºAndaresMacauTel.(853)28966777www.fmac.org.moinfo@fm.org.moCENTROCIENTÍFICOECULTURALDEMACAU,I.P.RuadaJunqueira,n.º301300-343Lisboa–PortugalTel.(351)213617570www.cccm.ptgeral@cccm.ptExecuçãoGráficaG.C.–GráficadeCoimbra,Lda.Palheira–Assafarge3001-453Coimbraproducao@graficadecoimbra.ptTiragem1000exemplares1.ªediçãoJulhode2014Depósitolegal378833/14isbn978-972-8586-38-6
  • Durantemuitasdécadas,aHistoriografiaPortuguesapassouaoladodaporcelanachinesadeexportação,comocoisadesomenos,comosenãoestivesseintimamenteàHistóriadosDescobrimentosMaríti-moseànossaExpansãoUltramarina,enãotivessenenhumaimpor-tânciaparaaavaliaçãodogostodasclassesmaisricasdasociedadelusa,bemcomodosseuscomportamentos,quernoReinoquernasterrasdeAlém-Mar.Diga-sequeageneralidadedosestudosquelheforamdedicadostiveramcomoobjectivoaHeráldica,ourestringiram-seàhistóriadealgumasfamíliastitulares,nãoultrapassandonormalmenteestepatamarvaliosoeinteressante,masredutor.Naverdade,ostentarobrasãopróprioouodosantepassados,numserviçocompleto,comcentenasdeunidades,ouapenasemalgumaspeçasdeco-rativasdemaioraparato,tinhaumsignificadosocialeprendeu-secomcondicio-nalismoseconómicosdepersonalidadesoudegrupos,ouainda,aquestõesdamaisestrictaesferadapolítica.Estalouçabrasonadapodeserexploradanapers-pectivadeummelhorentendimentodoPassado,concretamente,dogostoedosmodosdeafirmação,etambémdetensõesquesempremarcaramoquotidianodoshomens,masnãopodemosperderdevistaasquestõesestéticas.Seéverdadequeesteestudopartedeobrasdearte,averdadeéqueeleé,fundamentalmente,umtrabalhoqueentrelaçaaHistóriaSocial,aHistóriaPolíticaeaHistóriaEco-nómica,poisusamosaspeçascomodocumentohistóricoque,analisadodetodosestesângulos,permitepercebermuitosobreosseusencomendanteseoouosseususuários.Comestaabordagem,comestaperspectiva,talvezseconsigaresponderaalgumasperguntas,como:Quaisasreaisrazõesparaainclusãodeelementos1. NOTA PRÉVIA
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING6heráldicosnosserviçosouempeçasisoladasdeaparato?Porquerazãoseusa-ram,maisfrequentemente,apartirde1690,doquenasdécadasimediatamenteanteriores?Porqueéqueseencontrammuitosmaispratoseterrinasbrasonadosdanobrezaperiférica,residentenaprovínciaenosDomíniosUltramarinos,doquedanobrezadeCorte?Porqueéqueafidalguiarecenteedemenorrelevofoimelhorclientedosfornoschinesesdoqueanobrezaantiga?Talveznãotenhamosrespostasconcludentesparaestaseparaoutrasper-guntas,masasinterrogaçõessão,porsisó,relevantes,paraaaberturadeumcaminho,paraoentendimentodetodasasfacetasdanossaHistória.ÉdoconhecimentogeralqueaporcelanachinesafoiumdosprodutosorientaismaisdesejadosnoOcidente,mesmoantesdaaberturadoCaminhoMarítimoparaaÍndia,em1498,edocomeçodoscontactosregularesentreaEuropaeaChina,apartirdemeadosdoséculoxvi.Estava,atéaí,restritaaelites,quernaÁsia-Extrema,quernaEuropaenoMédioOriente,masoseufabricojádavatrabalhoamilharesdeartíficesdoImpériodoMeio.Portugalfoioprimeiroimportadorsistemáticodeporcelanasming,foiquemabriuomercadoeuropeue,depois,oamericano,aesteeamuitosoutrosprodutoschineses.EseéverdadequeaporcelanadaChinachegouatodaaEuropadeSeiscentosedeSetecentos,epassouaoNovoMundoemmaiornúmeropelamãodeholandeses,ingleses,francesesedinamarqueses,éumfactoqueissosófoipossívelgraçasàacçãoanteriordosportugueses,dasnossasnavegaçõesedaaberturadasrotascomerciais,paraaÁsia,apartirdadatamágicade1498.SemoprojectodoinfanteD.HenriqueesemapolíticafirmeeesclarecidadeD.JoãoIIedeD.ManuelI,aporcelanaemuitasoutrasprecio-sidadesorientaiscontinuariam,porbastantemaistempo,anãopassarderefe-rênciasimprecisas,naspáginasdosmuitoapreciadoslivrosdemaravilhas.Éóbvioque,maistardeoumaiscedo,acabariamporchegaraosmercadoseuro-peus,mastudoseteriapassadodeformadiferente.Émuitosintomáticoqueamaisimportanteobraatéhojeescritasobreporcelanachinesaarmoriada,olivrodoconsagradoDavidSanctuaryHoward,referênciaincontornávelparatodososespecialistasesimplesamantesdestamatéria,comeceassuas1034páginas,destemodo:“VascodaGama…”.AlgumasbibliotecaseosprincipaisarquivosportuguesesconservammilharesdedocumentosquetestemunhamofecundointercâmbioentredoisdospaísesmaisimportantesnaconformaçãodoMundoModerno.AChinatemigualmenteumacervogigantesco,ondePortugalsedestacacomoseuinterlo-cutorocidentalprivilegiado,pelomenos,desdeasegundametadedoséculoxvi.
  • 1.NOTAPRÉVIA7NãopodemosesquecerqueMacaufoi,aolongodeséculosxvi,xviiexviii,oprincipalpontodecontactodoImpériodoMeiocomoexterior,sobretudocomasterrasemaressituadosmaisparaOcidente.Mas,aHistórianãoselimitaaosregistosescritos,aoscaracteresdepergaminhosepapéis,mastambémavestí-giosmateriais,comoasobrasartísticaseartificinais,emesmoàstradiçõesorais.ÉnestecontextodedocumentoshistóricosqueinserimosasbelasporcelanasbrasonadasfabricadasnaChina,encomendadasporreis,senhoreseinstituiçõesportuguesas.Algumassãobemmaiseloquentesdoquepáginasepáginasdenarrativas.Estetrabalhoqueagoraterminámosnãofoiisentodedificuldades,eumaquetemosquedestacarprende-secomagrafiadaspalavraschinesas,ecomasuapassagemparaonossoidioma.Nemtodososautoressãounânimesnaformadeescrevercertosvocábulos,querosantropónimosquerostopónimos,peloqueoptámosporseguiralgunsespecialistaschinesesqueconhecembemoPortuguêseoInglês,masnemparatodosostermostivemosguiasseguras.CHINAJAPÃOPÉRSIAÍNDIACEILÃOSIÃOARÁBIAÁFRICAMapadaÁfricaOrientaledaÁsia.Principaisrotascomerciaiseprodutos,emmeadosdoséculoxvi(segundoA.H.deOliveiraMarqueseJoãoAlvesDias)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING8Assim,econscientesdasdiscordânciasqueinevitavelmentesaltarãoaosolhosdosleitores,adoptámosocritériodousodoitálico,únicaformademanifestarasperplexidadesedúvidas.Revisitámosasfontesprimáriasesecundáriaseosestudospontuaiseobrasgeraisquejápercorreramos,anosatrás,paradarformaaestelivro,quepretendemosváumpoucomaisalémdoqueaquiloquejáestápublicado,visandoaporcelanachinesadeexportaçãoeaHeráldica.Mas,estelivronãoéumcatálogo,poisnãovamosexplorartodasasformas,defini-las,mostraravariedadedepeçasquecompunhamosserviçosdeencomenda,mastãosóidentificarosencomendantesetentarresponderàsperguntasque,páginasatrás,fizemos.Éporissoqueapenasapresentamos,normalmente,sóumaoualgumaspeçasdecadaencomendante,exceptonocasodaspersonalidadesrégiasedasordensreligiosas,oudosnobresquemandaramfazermaisdoqueumserviço,tentando,então,tê-lostodosrepresentados.Nemtodososbrasõessãofáceisdeidentificar,emesmoosespecialistasnestaáreanemsempreestãodeacordo.Porvezes,aparecem,empublicaçõesouemcatálogosdevendas,comonossos,brasõesquejulgamosseremestrangeiros,emboraidênticosaosdealgunsdenobresportugueses.Noutroscasos,háarmaspessoaisqueandamtradicionalmenteatribuídasadeterminadossenhores,masquealgunsautores,mesmojádecadasatrás,provaramestarmalidentificadas.Tentámosresolverestaseoutrasquestões,masestamoscertodequeaindaficamuitoparafazer,paraescrutinar,paraprovar.Felizmente,cadavezmais,apare-cemespecialistasapublicarobrasnestecampo,dandoumimportantíssimocontributoàHeráldica,àHistóriaArtísticaeàHistóriaemgeral.PublicámosjáumlivrodedicadoàHeráldicaPortuguesanaPorcelanadaChinaMing,peloqueestequetemporobjectoaproduçãodaDinastiaQuing,entreaproximadamente1645e1911,éasuanaturalcontinuação.Estudaremosalgumasencomendascomelementosque,nãosendobrasões,foramexe-cutados,paracomemorarcertoseventosimportantesdavidadePortugal.Depois,seguiremosatravésdasencomendasiniciais,passandoparaoscamposdaHeráldicaRealedoEstadoPortuguês,daHeráldicaPessoale,finalmente,daHeráldicaReligiosa.Desejamosagradeceratodososquetornarampossívelaediçãoeaprepa-raçãodestelivro,enãopodemosesquecertambémacontribuição,jámaislon-
  • 1.NOTAPRÉVIA9gínqua,deLuizFerros,nasnotaseruditasqueacrescentouàreediçãodaobrafundamentaldeCastroeSolla,eostrabalhos,sobretudodeanálisedasprópriascerâmicas,quesedevemaMariaAntóniaPintodeMatose,paraasimportantesquestõesderelaçãocomencomendasfeitaspornacionaisdeoutrospaíses,aTeresaCanepa.Asporcelanasqueapresentamoscomheráldicaportuguesasão,nasuamaioria,pertencentesacolecçõesportuguesas.Noentanto,ecomodesejámosfazerumlivrotãocompletoquantopossível,acrescentámosalgumasporqueasháúnicasequeestãoemmuseus.Paracomplementarestetrabalho,esobretudoparaoenquadramentogerale,particularmente,paraaevoluçãodaporcelana,desdeosprimeirostemposdefabrico,recorremosaosarquivosfotográficosdecasasleiloeirasSotheby’sdeLondreseNewYork,Christie’sdeAmsterdão,BonhamsdeLondrese,muitoparticularmente,dasportuguesasPaláciodoCorreioVelho,CabralMoncadaeAqueduto,decujosproprietáriossomosamigos,hámuito,ecujadisponibilidadeparacolaborarfoitotal.Outrasimagensdepeçasoudocumentosgráficosper-tencemàFundaçãoMedeiroseAlmeida,àFundaçãoCarmonadaCosta,àFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva,àFundaçãoOriente,bemcomoaoBri-tishMuseum,VictoriaandAlbertMuseum,aoAmsterdamsHistorishMuseum,aoWinterthurMuseum,aoMuseuTopkapiSaraydeIstambul,aoMuseuNacio-naldeJakarta,aoMuseuDucadiMartinadiNapoli,aoMuseudelPradodeMadrid,aoMuseoCivicodeBolonha,aoMuseuCastroMayadoRiodeJaneiro,aoMuseuHistóricoNacionaldoRiodeJaneiro,àBibliotecaNacionaldePortu-gal,àBibliotecaNacionaldaAjuda,aoArquivoNacionaldaTorredoTombo,BibliotecadaFortalezadeSãoJuliãodaBarra,àBritishLibrary,àPierpontMor-ganLibrarydeNewYork,aoInstitutoHistóricoGeográficoBrasileiro,aoMuseuNacionaldeArteAntiga,aoMuseuRainhaD.LeonordeBeja,aoMuseuNacio-naldosCoches,aoMuseuMilitardeLisboa,aoMuseudeSãoRoquedeLisboa,eaoPalácioNacionaldeQueluz.OutrasfotospertencemaoarquivodaextintaComissãoNacionalparaasComemoraçõesdosDescobrimentosPortugueses,eforam-noscedidas,quandoaítrabalhámos,entre1989e1997.Atodososres-ponsáveisdestasinstituiçõesagradecemos,poissemasuagenerosidadeesteestudoficariamuitomenosesclarecedorenãocumpririaasuafunçãodidática.
  • NoocasodaDinastiaMing,ocorreuadestruiçãodosfornosdeJingdezhen,apenasreactivados,em1682;em1699oportodeCan-tãofoiabertoaocomércioregularcomoOcidente,estabelecendo--seaífeitoriasdequasetodasaspotênciaseuropeiase,depois,tambémdosEstadosUnidosdaAmérica.Naverdade,aosholandeses,napro-curadeporcelanas,sucederam-seosingleses,comaEastIndiaCompany,cujaimportaçãosecentrounoséculoxviii.Sóem1735,doisnavios,oHarringtoneoGrafton,desembarcaram,emLondres,240.000peças.Nestetempo,asoutrasnaçõeseuropeiasnavegavamparaoOriente,comoantessedisse,fazendo-setambémaexportação,paraaEuropadoNorteeparaoNovoMundo.Usava-seumadecoraçãoderaizocidental,comumariquíssimapolicromiaeumaicono-grafiaquejáultrapassavaaheráldicaeossímbolosdasordensreligiosas;éaestaporcelanaquesechamavulgarmenteCompanhiadasÍndias.Foitambémesteotempodadiversificaçãodosmodelos,queconcorriamcomosdasgrandesmanufacturasdefaiançafinadaAlemanhaedeoutrospaíseseuropeus.Jánãoserviaapenasumtipodepratoouumajarramaisoumenoselaborada.Trêsautorestentaramquantificaraimportaçãodeporcelanaschinesas,pelosdiferentespaísesintervenientesnaregião,desdeoiníciodasviagenspor-tuguesas,atéaoséculoxix1.Apesardaprioridadelusanestecomércio,teremossidodosmaismodestosimportadores,comcercade10.000.000depeças,longeportantodas35.000.000a50.000.000dosholandeses,edas30.000.000a35.000.000dosingleses.Note-seque,nocomptoholandês,seincluemporcela-nasdeoutrasorigensextremo-orientais,nomeadamente,doJapão,daPérsiaedaArábia,masoseunúmero,relativamenteaototal,foidiminuto.Quantidades2. ALEGORIAS E FESTIVIDADESPORTUGUESAS NA PORCELANADA DINASTIA QING
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING12idênticasestimam-separaosEstadosUnidosdaAmérica,ficandoPortugalemparceiradocomaDinamarcaecomaFrança.AprópriaSuécia,sóentre1776e1786,importou20.000.000depeças.Relaçãoóbviatemqueseestabe-lecercomonúmerodeviagensefectuadasaosMaresdaChina:cercade1.200Ilustraçãodoséculoxviii,mostrandoofabricodeporcelanasemCantão.Pinturasobrepapel.(BritishMuseum.Londres)
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING13portuguesas,contrapróximode4.000daInglaterra,daHolandaedosEstadosUnidosdaAmérica,paraondeforammuitasporcelanascomemorativas,atécomoWashingtonMemorialeacasadoprimeiropresidente,emMontVernon.Umadasquestõesmaisinteressantesqueaporcelananospõe,sobretudoemSetecentoseOitocentos,masmesmodesdeantes,jánoiníciodoséculoxvii,ésaberqualasuarelaçãocomoutrosmateriais.Éevidentequeaestimaecon-sideraçãodeumapeçadestaseracompletamentediferente,notempodeD.ManuelIdodeD.JoãoV.Em1520,eraumararidade;em1740,eraumacoisabanal;eassimepassavaportodaaEuropa.Éclaroqueasimportaçõesdeserviçoseramimensas,algunsnobresounobilitadostinhamvários,compostosporcentenasoumilharesdepeças,e,nascortes,aporcelanadamelhorquali-dade,agoracomformasemotivosdecorativoseuropeizados,estavamsemprepresentes.SevirmosaquantidadedeporcelanasqueoembaixadorAlexandreMetellodeSousaeMenesestrouxedaChina,quandodasuamissãorealizada,entre1725e1728,ficamosadmirados.Sãomilharesdepeças,desdegrandestalhasapires,passandoporbules,àscentenas,pratosdetodosostamanhos,animais,frutos,eatéfigurasquejulgamosseremantigas2.Porém,arelaçãodevalorquehojeexisteentreasbaixelasdeporcelanaeasbaixelasdepratanãocorrespondeaoquesepassavahádoisoutrêsséculosatrás.Poderemosconstatarqueosprincipaisclientesdosfornoschinesesdosnossosperíodosbarroco,rococóeneoclássicoforamsobretudo,ecomrarasexcepções,burguesesnobilitadosenobresdesegundalinha.Osquepossuiammaiscabedalcontinuavamaoptarpelaprata,particularmente,pelapratadouradae,excepcionalmente,peloouro.Defacto,inventáriosdepartilhasearrestossãoclarosquantoaestadiferençadevalores,tendodeselembrartam-bémquearelaçãoentreaprataeoouroeramuitodiferentedaquehojeexiste.Nessestemposapratavaliaimensamentemais.Osobjectospreciosos,deaparatoederepresentaçãoeramfundamentaisduranteaÉpocaModerna,ePortugalnãofugiuàregradorestodaEuropa.Aestratificaçãoemqueassentavaoequilíbriosocialexigiamarcasclarasdepoder,quereconómicoquersimbólico,edaíaimportânciadosformalismosconviviais,daetiquetaedocerimonial,àsvezesnumexcessoqueédifícilcom-preender,aquemandamaisafastadodestesassuntos.Acolocaçãodeelementosheráldicosempeçasavulsasouemserviçoscompletosdeporcelanasdeenco-mendaintegra-seplenamentenesteespírito.GonçaloVasconceloseSousaescre-veurecentementeque“ospalácioseascasasdecampo,ashordasdecriadosemnúmeromaisoumenoselevadoeassuasfardas,ascarruagens,entreoutrosfactores,
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING14constituiamelementosdeexteriorizaçãodarelevânciasocialdafamíliaedaspersona-gensemcausa…Mashaviaaindaadecoraçãointeriordospalácios,comastapeça-rias,osmóveis,aspeçasdepratariaeosaparatososserviçosdeporcelanachinesacomousemelementosdepersonalização”3.Porém,ostrajeseasjóias,esobretudoachamadapratadacasa,frequentementetambémarmoriada,eram,intra-muros,oselementosfundamentaisdestamanifestaçãodepoderedaatituderecorrentedeelevaçãonaescalasocialdapróprianobreza.Masoouro,asjóiaseaprataeramigualmenteformasdeentesouramento,investimentosaquesepodiarecor-reremcasodenecessidade,oquejánãoaconteciacomaporcelanachinesa;empenharedesempenharjóiasepratariafoiumapráticamuitocomum.Eramgarantiasreaisdadasaosfinanceirosdotempo,paraobtercabedais,paraempre-endimentoscomerciaisou,simplesmente,parafazerfaceadespesasqueultra-passavamasdisponibilidadesdomomento.Eesterecorreraopregonãotinhaamarcadesfavoráveldosnossosdias,antes,eraumaatitudecorriqueira.Énestecontextocomplexoqueaporcelanabrasonadatemqueserentendida.Aindaquantoaovalordasporcelanas,podemossocorrer-nosdeoutrotextosobreasherançassetecentistas,concretamentenoBrasil.Ocapitão-mordaBahía,GasparÁlvaresdaSilva,quefaleceuem25deJaneirode1805,deixoubensavaliadosemmaisde75contosdereis.Detudo,esóparaexemplificar,anotamosumconjuntodeviagem,umestojocomfrascariadepratacomumvalorde515$360reais,dezvezesmaisdoqueascentenasdepeçascomum-mentedesignadasporCompanhiadasÍndias,queincluiamserviçoscompletosdejantar,dechá,dechocolate,etc.JáasmuitasdezenasdepeçasdeD.ÁguedaMariadoSacramento,quemorreutambémnaBahia,em1808,senhoraquepossuíaserviçosempódepedraeemporcelanainglesa,foramavaliadasem71$700reais,enquantootalserviçoinglêsempódepedrafoiestimadoem201$580reais4.Éverdadequeosmonarcasportugueses,apartirdeD.JoãoV,tiveramserviçosdeporcelana,amaioriafeitosdeencomenda,comasrespectivasarmas,algunsdosquaisoferecidospelosprópriosimperadoreschineses.Noentanto,dasgrandesfamíliaspoucaspeçasrestam,porqueraramenteasmandaramfazer,ouporquenãoasmandaramfazerarmoriadas.Porém,asgrandesbaixelasdepratadeaparatooudeusotinhamumvalorincomensuravelmentemaior.D.JoséI,logoapósoTerramotode1755,emJunhodoanoseguinte,concreta-mente,encomendounovabaixelaargenteaaFrançoisThomasGermain,masapenasumserviçoparausodemesa,apesardagrandiosidadedaspeçasquesubsistem,equenosparecemtudomenosutilitárias.Aobrademorariaaaca-
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING15bar,eviriaapenasaserusadasolenemente,nobanquetedeaclamaçãodeD.MariaI,quetevelugara13deMaiode1777.Asgrandesefeméridesouacontecimen-tosmarcantesnavidadasnaçõesforamcome-moradosemmilharesdeporcelanas,empequenasougrandesquantidades,sónumtipodepeçasouemserviçoscompletos.Conhece-mosexemplaresemváriospaíseseuropeuse,aténaAmérica,ondeépossívelverosrostosebustosdosmonarcas,alegoriasaaliançaspolí-ticasemilitares,emesmorepresentaçõestãoextraordináriascomoadomomentodaassina-turadaDeclaraçãodeIndependênciadosEstadosUnidos.Aindanocampopolítico--social,háquefazeralusãoapeçasdecoradassímbolosmaçónicos,masvamosrestringir-nosaexemploslusos,poissãoosqueverdadeira-mentenosinteressamnesteestudo.OconjuntoportuguêsmaisnotáveléoserviçoencomendadopelomarquêsdeMarialva,paraosbanquetesorganizadospeloSenadodeLisboaepelaCasadosVinteeQua-tro,quandofoiinauguradaaestátuaequestredeD.JoséI,noTerreirodoPaçodeLisboa,a6deJunhode17755.Édetodosconhecidaestaobranotabilíssimadeestatuária,pensadaporSebastiãoJosédeCarvalhoeMelo,mas,defacto,maisparasuaglóriadoquedadomonarca,projectada,eexecutadaporJoaquimMachadodeCastro.Nostrêsdiasfestivos,estiverampresentesosmembrosdaFamíliaReal,omarquêsdePombal,nasuaqualidadedeprimeiro-ministroetambémdeinspectordasObrasPúblicas,oseufilho,queeraentãopresidentedoSenadodaCâmaradeLisboa,alémdoCorpoDiplomático,dosdignitárioseclesiásticosedamaisaltanobrezalusaqueaindaestavanasboasgraçasdePombal.Ascerimónias,postoquenumambientearquitectónicojáclaramenteneo-clássico,revestiram-seaindadeumevidentebarroquismo,afinaloespelhodaEstátuaequestredeD.JoséI,noTerreirodoPaçodeLisboa,daautoriadeJoaquimMachadodeCastro.1775
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING16própriasociedadeportuguesa.QuandoterminarameaCorteseretiroudoespaçopúblico,seafastoudosolharesdopovo,parairassistiràrepresentaçãodaDemofonte,daautoriadeJemmolli,noteatrodoPaçodaAjuda,foramcomeçadasaserviriguariasaoslisboetas,emmilharesdepratos,taçasetravessasdestabelís-simaporcelanadoperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Imagine-seaquantidadedepratosetravessasnecessários,poissóosdocesatin-giramas250arrobas,gastando-seainda4.154dúziasdeovos,24.785bolos,762arrobasdegelo,e13arrobasdainevitávelcanela.Muitaspeçasperderam-se,masconservam-sealgumas,emmuseusecolecçõesparticulares.Éevidentequeaencomendadestemegaserviço,talvezomaiordesempremandadofazerporumaentidadeeuropeia,tevequeserproduzidacombastanteantecedência,baseadanosdesenhospreparatóriosdaautoriadograndeescultorconimbricense.Emtodasaspeçasvê-seomonumento,emqueavultaaestátuaequestre,aouro,estampadasobreofundobranco,sendoasbordadurasdecora-dascomgrinaldasmuitodelicadasemverde,rosaeouro,sendocuriosamenteasfloreseosfrutoseuropeus.Apastaécompactaepesada,eadecoraçãopolicromaéjádegostorococó.Asbordadurasondeadasforamornadascompinturasemverdemuitovivo,entrefiletesdourados.Asabasmoldadasostentamgrinaldasdefolhagemverdecomflorespolicromas.Osfundos,consoanteatipologiadaspeças,sãocontornadoporumfrisocompostoporlosangosdourados.Tambémémuitoimportante,dentrodestegénerocomemorativo,oser-viçoquetradicionalmenteandaatribuído,desdeCastroeSollaeJoséCamposeSousa,aopaláciodosMeninosdePalhavã,edesdeFaustoFigueiredoeNunodeCastro,ouconcomitantemente,consoanteosautores,aoRealColégiodosNobres.JulgamosqueoserviçofoimandadofazerparaaRealFábricadaPólvoradeBarcarena,hipótesequefoiinteligentementelevantadapeloseruditoshisto-riadoreseheraldistasJoãoAlarcãodeCarvalhoBrancoeJorgedeBritoeAbreu,nocapítulosobresimbologiaheráldicaqueMaryEspíritoSantoincluiunoseulivrosobreasporcelanasdoMuseudaFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva6.Noentanto,eapesardosseusbemfundadosargumentos,optaramporchamarapenasaesteserviçodossoldados;nósatrevemo-nosairumpoucomaislonge.Aspeçasqueseconhecemmostrammilitaresprefilados,aoladodeumgrandealmofariz,deondesaiomonogramaRFPsobrepujadopelaCoroaReal,tendoentredoiscírculosnaextremidadedocovodospratosedastravessasalegenda1776SETEBARRO(?)HEOUTROUNICORNIO.Parecepoderafirmar-sequeamodelaçãodestaspeçasteveporbasemodeloseuropeusdeLivrospublicadosemLisboaporocasiãodainauguraçãodaestátuaequestredeD.JoséI
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING17prata,sobretudosetivermosemcontaalgumasdasterrinasconservadas.Éumaporcelanamuitoespessaemuitopesada,decoradasobovidradoemtonsdeazul,castanhoeaouro;osbordosdospratos,dastravessasedasterrinassãoligeiramenterecortados.Aabaédrapejadacomumasanefaazulcontínua,acompanhandooonduladodosrecortescomborlaspendentes.Oserviçoécompostoporpratos,travessaseterrinasedatadoperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing;foiporcertodecoradaapartirdeumdesenhoportuguês.Voltandoàsatribuições,lembremosqueoschamadosMeninosdePalhavãeramnaturaisdeD.JoãoV,quetiveramtratamentoexcepcional,masapartadosdaCorte.ForamelesD.António,nascidoem1704,filhodeumasenhorafrancesacujaidentidadeaindasedesconhece;doutorou-seemTeologia,emorreuemTerrinacomtravessadoserviçocomemorativodainauguraçãodaestátuaequestredeD.JoséI,noTerreirodoPaçodeLisboa.1775.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING181800.D.GasparerafilhodeD.MadalenaMáximadeMiranda,umareligiosa,nasceuem1716,emorreuem1789,vindoaascenderaoaltocargodearcebispodeBraga.D.Josénasceuem1720,filhodeoutrareligiosa,madrePaulaTeresadaSilva,queprofessaranomosteirodeOdivelas;chegouaexercerocargodeinquisidor-mor.Foramtodosdestinadosàvidaeclesiástica,tendofeitoosseusestudosnomosteirodeSantaCruzdeCoimbra.ForamafastadosdaCorte,eopaideu-lhescomomoradaopaláciodomarquêsdoLouriçal,emPalhavã,entãoarredoresdeLisboa,ehojeaPraçadeEspanha,exactamente,oedifícioondeTravessacomemorativodainauguraçãodarenovadaFábricaRealdaPólvoradeBarcarena.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.1776.(Colecçãoparticular)
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING19estáinstaladaarepresentaçãodiplomáticadopaísvizinho.D.JoãoVreconhe-ceu-os,em1742,masodocumentosóveioaserdivulgado,em1752.Nãoseentende,defacto,oqueéqueaiconografiatemavercompríncipesdestinadosàvidaeclesiástica,eadataqueaspeçasostentam,1776,correspondeexacta-menteaoperíodoemqueelesestavamemconflitocomomarquêsdePombale,aviverdesterradosnodesertocarmelitadaSerradoBuçaco.QuantoaoRealColégiodosNobres,sabemosquefoifundadopelomar-quêsdePombal,em1766.Aatribuiçãoaestainstituiçãobaseia-seemvárioscritérios,nemsempremuitoconsistentes,comoofactodaseventuaisiniciaisPFVeJFVpoderemseralusõesaPadroeiraFidelíssimaVirgem,oucorrespon-deremàsiniciaisdonomedeJoséFaroeVeiga,directoreinspectordoRealColégio,queteriaassimsidoapessoaquefezaencomenda.Lembramalgunsautores,ebem,queJoséFaroeVeigasechamavaJoséLuísdeVasconcelloseSousaCaminhaFaroeVeiga,filhosegundodo4.ºcondee1.ºmarquêsdeCas-teloMelhor,enãodeixariaderepresentar,mesmoeminiciais,aascendênciaCaminhaeVasconcelloseSousa.Acresceaindaque,porcasamento,era6.ºcondedePombeiroe1.ºmarquêsdeBelas.Éverdadeque1776correspondeao10.ºaniversáriodafundaçãodestaescola,destinadaaosfilhosdasfamíliasRetratodeMartinhodeMeloeCastro,secretáriodeEstadodaMarinhaeUltramar,quereconstruiuereformulouaRealFábricadaPólvoradeBarcarena.Gravuradaépoca.Cercade1770-1780(Colecçãoparticular)MotivocentraldeumpratocomemorativodainauguraçãodarenovadaRealFábricadaPólvoradeBarcarena.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING20nobres,umadasmaisimportantesiniciativasdomarquêsdePombal,paracriarumaeliteilustrada,eprepararosfuturosgovernantesdoReino.Porém,nãoeraumaescolamilitar,peloque,paraalémdosargumentosjáacimaenun-ciados,ossoldadoseoalmofarizcoroadonãotêmqualquerlógica,nempodemterqualquerrelaçãocomessainstituição.Noentanto,jáemrelaçãoaBarcarena,diga-seque,muitoantesdestadata,notempodeD.JoãoIV,jásefabricavapólvora.Em1651,oreimandoufechartodasasoficinasexisten-tesemLisboaenoutroslocais,deixandoape-nasemlaboraçãoesta.Em1695,depoisdealgumtempodeabandono,asferrariasdeBar-carenaforamrecuperadasporCarlosSousadeAzevedo,quetambémconstruiudoismoinhosdepólvora.Maistarde,jácomD.JoãoV,em1725,AntónioCremerganhouumconcursopúblico,paraaarremataçãodofabricodapól-vora,emtodooReinoe,quatroanosvolvidos,foiinauguradaaentãochamadaRealFábricadaPólvoradeBarcarena.Porém,em1774,houveumagrandeexplosão,quedestruiuaunidadefabrile,logo,MartinhodeMeloeCastro,entãosecretáriodeEstadodaMarinhaeUltramar,tendoporissotambémocomandodoExército,mandouprocederàsuareconstução,comclarasmelhoriasrelativamenteaoqueexistiaantes.Finalmente,noanode1776,oqueapareceinscritonaspeçasdoserviço,BartolomeudaCostatomoucontadaadministraçãodafábrica,eaindaaaumentoumais.Quantoanós,terásidoesteoencomendantedoserviço,parausodosresponsáveiseparaosdiasfesti-vosedasvisitasilustres.IntegradanoMinistériodaMarinha,justifica-seassimapresençadosdoissoldadose,nomeiodeles,ograndealmofariz,omaisimpres-cindíveldosutensíliosparaofabricodapólvora.Asletrasentrelaçadaspodemserlidas,semreserva,comoRFP.Alegenda1776SETEBARRO(?)HEOUTROUNICORNIOnãoretirafundamento,antesoacentua,“…seatender-mosaquepodeserumaalusãoàreconstruçãodaRealFábricaeaonovopoderdefogoemilitarquedelavoltavaasair.”7.RetratodeD.MariaIedeD.PedroIII(MuseuNacionaldosCoches.Lisboa)
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING21Outroeventoquepassouàporcelanachinesafoiacerimóniadocasa-mentodaprincesadadoBrasil,D.MariaFranciscaIsabelJosefaAntóniaGer-trudesRitaJoana.Foiadiado,sucessivamente,sobretudoporacçãodomarquêsdePombal,queseopunhaaospretendentesestrangeiros,comofoiocasodoinfanteD.Luís,irmãodoreiCarlosIIIdeEspanha,edoduquedeCumber-land,filhodeJorgeIIdeInglaterra8.SebastiãoJosédeCarvalhoeMelotinharazãoemacautelarainevitávelingerênciananossapolítica,queestasalianças,inevitavelmente,potenciariam.D.MariaFranciscatevequeesperarpelos25anos,idadejáavançadanoconceitodotempo,paracontrairmatrimónio,eaopçãorecaiusobreoinfanteD.Pedro,quintofilhodeD.JoãoVedeD.MariaAnadeÁustria,portanto,irmãodeD.JoséI,eseutiopaterno,nascidoem1717,futuroD.PedroIII,jáquereceberiaotítulodereiconsorte.AmonarcaD.MariaInasceuemLisboa,a17deDezembrode1734,filhamaisvelhadeD.JoséIedeD.MarianaVitória,quesógerarammulheres.ViriaafalecernoRiodeJaneiro,em1816.Ocasamentofoiamplamentefestejadoe,poressaocasião,foiencomen-dado,pelomenosumserviçodecháecafé,etalvezatéumdejantar,feitoscertamentenasfábricasdeJingdezheng.AdmitimosquesepossatratardeumaofertadoimperadordaChina,maséapenasumahipótese.Adecoraçãoficourestritaaummedalhãocentral,ovaleformadoporfolhasdeloureiro,comosretratosdospríncipes,comdoisanjostenentessustentandoumafilacteraqueocoroa,comainscriçãoMARIAETPETRVS.Possuiesmaltespolícromos,cinzaprateada,eouro.Acircundarasimagens,háumabandadesementesdecorescastanha,vermelhaeverde,quetambémfoipintadanorebordo.Umaoutraencomenda,ouumoutromodelodamesma,temumadecora-çãoligeiramentediferente,comduasbandasconcêntricasformadasporsemen-tesdecorcastanha,vermelhaeverde,adelimitaraaba.Nocentrodaspeças,foipintadafiguraalegóricadaFama,noseucarrodeSol,entrenuvens,susten-tandonamãoesquerdaummedalhão,ondeforampintadososbustosdosprín-cipes.Napartesuperiordobordodospratos,ounatampadastravessas,háummonogramacomartificiosoentrelaçadodeletrasiniciaisdosnomesdeMariaePedro.Foramrecentementereveladaspeçasqueestãoemcolecçõesbrasileiras,queapresentamospríncipesdoBrasil,D.JoãoeD.CarlotaJoaquina,comosretratosmostrando-osaindajovens,peloquepodemuitobemserqueperten-çamaumserviçomandadofazer,quandodoseucasamento,ocorridoem1785,portanto,duranteoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing9.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING22PratocomemorativodocasamentodeD.MariaIcomD.PedroIII.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.Cercade1780.(Colecçãoparticular)
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING23PratocomemorativodocasamentodeD.MariaIcomD.PedroIII.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.Cercade1780.(Colecçãoparticular)
  • TaçaepirescomemorativosdocasamentodeD.MariaIcomD.PedroIII.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.Cercade1780.(Colecçãoparticular)
  • 2.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING25Aspeçassãoconstituídasporporcelanamuitobrancaefina,decoradascomesmaltesdachamadafamíliarosa.Adecoraçãoécompostaporteoriasdegrinaldaspolícromasqueconformammedalhões,ondeforampintadososretra-tosdospríncipes.PlenasdesignificadosãoastaçascomemorativasdaexpulsãodastropasfrancesasdePortugal,em1811,cujotemaprincipaléconstituidopordoisanjosquesustentamoEscudoReal,eque,simultaneamente,pisamabandeiradaFrança.ÉmuitoprovávelqueesteconjuntotenhaidodirectamentedeMacauoudaChina,paraoBrasil,ondeaCorteestavainstaladadesde1808,eondeháváriaspeçasdestas,emcolecçõesparticulares.Apresentamosumapequenataça,pertencentetambémaumacolecçãobrasileira,feitaemporcelanamuitobrancaefina,comadecoraçãopolícromasobovidrado,certamentede1812,oudeumdosanosimediatos,portantoduranteoreinadodeJiaqing.Estataçapertenceaumacolecçãoparticularbrasileira10.OfabricodeveserdasfábricasimperiaisJingdezheng,naprovínciadeJiangxi,noNordestedopaís.NOTAS1R.Picard,J.P.Kerneis&Y.Bruneau,LesCompagniesdesIndes.RoutedelaPorcelaine,pp.33-34.2BPE.CXVI–2/6.3GonçalodeVasconceloseSousa,“Objectospreciosos,aparatoerepresentaçãodeelitesdaCortePortuguesadeSetecentos”,ArmaseTroféus,Lisboa,2002-2003,IXsérie,p.229esegs.4GonçalodeVasconceloseSousa,“Ouro,prataeoutrasriquezassetecentistasnumaherançadaBahía(Brasil)”,RevistadaFaculdadedeLetras–CiênciaseTécnicasdoPatrimónio,Porto,2004,vol.III,p.293esegs.5MariaAntóniaPintodeMatos,“Travessa.PorcelanadeEncomenda”,(CatálogodaExposi-ção)DoTejoaosMaresdaChina.UmaEpopeiaPortuguesa,p.190.6JoãoAlarcãodeCarvalhoBranco&JorgedeBritoeAbreu,“SimbologiaHeráldica”,Porce-lanasdoMuseudaFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva,ediçãodeMaryEspíritoSantoSilva,Lisboa,1999,pp.164-165.7JoãoAlarcãodeCarvalhoBranco&JorgedeBritoeAbreu,“SimbologiaHeráldica”,p.165.8JoaquimVeríssimoSerrão,HistóriadePortugal,2.ªedição,Lisboa,1990,vol.VI,p.293esegs.9NunodeCastro,AporcelanachinesaaotempodoImpério.Portugal-Brasil,2007,p.81;Lou-rençoCorreiadeMatos,“Taçaparachácompires”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.I,p.164,epp.556-557.10NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.203.
  • AparecemdocumentadascomprasmaciçasparaPortugal,nomeada-mente,paraopaláciodeQueluz,nasegundametadedoséculoxviii,querfeitasdirectamenteemMacau,comoasquevieramnonavioBomJesusd’Além,comandadoporJoséDiasdeSousa,destinadasaospríncipesD.JoséeD.MariaBenedita,queradquiridasaintermediários,comoJeanLanfranc,em1756,quetambémforneceuoutrosorigináriasdaSaxóniaedeFrança.Em1758,BentoDiasPereiraChavescomproumaisumaquanti-dadeformidáveldelouçachinesa,paraomesmopalácio,masnessaaltura,noleilãodocondedeSabu-gosa,entreasquaismuitastalhas,algumasdelascomgrandesdimen-sões.Certamente,tambémnãoerambrasonadas,poisaCortenãousariapeçascomarmasdanobreza,eosnobresnãomandavamfazê-lascomasArmasReais.Hánovascomprasregistadas,paraQueluz,em1761e1782,querdepeçasvindasdirecta-mentedeMacau,querdeoutras,novamenteobtidasemhastapública,realizadaemLisboa.3. HERÁLDICA REAL PORTUGUESA NA PORCELANA DA DINASTIA QINGPalácioNacionaldeQueluz.Fachadaprincipal
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING28Mas,osmonarcasportuguesestiveramtambémserviçosdeporcelanafabricadosnaEuropa,isto,naturalmente,depoisdesecomeçaraproduzirnaAlemanha,naFrançaenaInglaterra.D.LuísIteveváriosarmoriados,oucomoseumonograma.Umdelesémuitosimples,comasArmasReaiscobertasporumpavilhão,nocentro,eapenasdoisfiletesnobordoeemtornodocovodospratos,serviçoproduzidopelafirmaP.H.Pillivuyt&Cie,deParis.JánotempodeD.CarlosI,entreoutros,foiencomendadoumoutroserviçodeporcelanadecaráctermaisutilitário,apenascomaCoroaRealnobordo,feitoemLimoges,pelaHaviland&Cie.ContinuouaserutilizadoporD.ManuelII,mesmoquandoestepatriotamonarcaestavanoexílio.NãotemosdúvidasdequeacriaçãodaFábricaRealdoRato,porinicia-tivadomarquêsdePombal,tevecomoobjectivoforneceràselitesportuguesesprodutosconcorrenciais,queremrelaçãoàproduçãochinesa,queràeuropeia,sobretudoalemã,inglesaefrancesa.Noentanto,averdadeéque,nomomentodoseumaioresplendor,jánessespaísessefabricavamporcelanas,enquantoentrenós,talsóviriaatersignificado,jáemplenoséculoxix,comafábricadaVistaAlegre.Durantetodooséculoxviii,ascargasdeclaradas,nomeadamente,noportodaBahía1,omaisbemestudadodetodooEspaçoUltramarinoPortuguês,mos-tramestaconstânciadeactividade,queteriaqueser,forçosamente,muitoren-tável.SemuitaspeçasficavamnoBrasil,amaisdinâmicadasparcelasdoImpério,outraschegavamàEuropa,acomeçarporLisboa.Em1737,anauNossaSenhoradoRosárioeSantoAndréregressavadeGoa,mas,incendiou-se,emfrentedafortalezadeNossaSenhoradeMonserrate,emSalvadordaBahía.Em1975,arqueólogosresgataramaíquantidadesmuitosignificativasdeporce-lanachinesadeexportação,oquenosforneceuindicaçõespreciosasdostiposedasquantidadesqueeramtransportadascomummente.Vejamosagora,porordemcronológica,algumasdaspeçasqueostentamasArmasReaisdosmonarcasportugueses,começandopeloMagnânimo.VistadacidadedeSalvadordaBahíadeTodos-os-Santos.LitografiadeDufourq.1782.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING29D.JOÃOVD.JoãoVfoioprimeirodosnossosreisaterumserviçocompletoostentandooseubrasão,queera,obviamente,odePortugal.Naverdade,julga-mosquetevedois,pelomenos,poisháemváriascolecçõespratoscomdecoraçãodistintaumadaoutra2.Emambos,noentanto,oBrasãoRealfoicolocadoaxialmente,noaltodobordo,emborasejadepequenasdimensões.Nãotemosideiadequandoforamencomendados,nemconhecemosdocumentaçãoqueselhesrefira,masnãoéderejeitarahipótesesdeseremencomendasespecífi-cas,paraqualquergrandeacontecimento,comoocasamentodoprínciperealD.JoséedainfantaD.MariaBárbara,oqueaconteceu,emsimultâ-neo,em1729.Noserviçoqueémaisdecorado,aazuledouradosobovidrado,compratoscomumdiâ-metrode21cm,obordoéonduladoeseccionadoemcatorzeplanos.OBrasãoRealficacentradoemrelaçãoàcomposiçãogeralquedecoraapeça.Estápintadosobreumacartelacomcabeçasderuyi,entrepainéisdepeóniasdouradas.Édebranco,porprata,comcincoescudetesdeazulemformadecruz,combordaduradevermelhocomsetetor-resdeouro,emboradevessemsercastelos,seodesenhofossecorrecto.ACoroaRealéfechada,eoEscudodePortugaldefantasia,insertonumacartelacomvolutasegrinaldas.Esteserviçodevedatardecercade1730,doperíododoreinadodoimpe-radorYongzheng,efeitonosfornosdeJingdezheng,naprovínciadeJiangxi.Nocentrodoprato,podeadmirar-seumjardimchinês,comsebesecomrochedos,eváriostiposarbóreos,comosãoaspeóniaseasbananeiras;étudorodeadoporumafaixafinarecortadaeumalinhadeouro,situadasobabandaentrelaçada,quemarcaocomeçodaaba.ExistempratosdestesnoPalácioNacionaldeSin-traenoPalácioNacionaldeQueluz,comooquereproduzimos,bemcomonalgumascolecçõesparticularesportuguesasebrasileiras.RetratodeD.JoãoV.ObradeJeanRanc.Cercade1730.CasadaLivrariadaUniversidadedeCoimbra
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING30PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasReaisdeD.JoãoVdosseusdoisserviçosconhecidos.ReinadodeYongzhengdaDinastiaQing.Cercade1730.(PalácioNacionaldeQueluz)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING31DooutroserviçoháváriospratosqueestãonoPalácioNacionaldaAjudaenoPalácioNacionaldeQueluzcomooqueexi-bimos,etambémemdiversascolecçõespri-vadas.Temquesedatartambémdecercade1730,dentrodoperíododoreinadodoimpe-radorYongzheng,comodissemosemrelaçãoaoanterior,eapontar,igualmente,osfornosdeJingdezheng,naprovínciadeJiangxi,comoorigem.ApresentaasArmasReais,típicasdoreinadodeD.JoãoV:brasãodebranco,devendosernormalmentedeprata,comcincoescudetesemazulemcruz,cadaumcarregadodecincobesantesdeprata.Bordaduradevermelhocomsetetorresdeouro,emvezdoscastelos,comoeracorrecto.ACoroaRealéfechada,eoEscudodefan-tasiainscritoemcartela.Esteprato,com21cmdediâmetro,édecoradoaouro,alémdoBrasãoReal,comojávimos,queépintadoaesmaltespolícromos.Aabaéplanaedotadadedozemotivosrococó,quecomossegmen-tosdecírculointercalaresconformamobordo.Adecoraçãodofundoéessen-cialmentecompostaporelementosfitomórficos,compeóniasecrisântemos,aparentandoumjardimchinês,ondesevêtambémumasebeerochedos.Todaestacomposiçãoestácercadaporumenrolamentocontínuodeflores,nazonaqueconfinacomaaba.Asconchasdaabaestãotambémdecoradasaouro.MargeretKealingGristinaaventaahipótesedesteserviçotertidocomomodelopeçasdepratadeumabaixelacoeva3,nacionaloufrancesa,mastemosquetornarclaroqueesteestilo,dopontodevistamorfológico,quenãonadeco-ração,eraoque,naprimeirapartedoreinadodeD.JoãoV,eracomum,emtodasasartesdecorativas.Asprimeirasapariçõesdeconcheado,aquepreferi-moschamarrococó,comelementosquenãosãosimétricos,sóaparecemtardia-mente,esóentramplenamenteemusoduranteoreinadodeD.JoséI.Lamentavelmente,nãoconhecemosqualqueroutraespéciedesteserviço,tra-vessas,terrinas,molheiras,etc.,queteveforçosamentedeincluir.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasReaisdeD.JoãoVdosseusdoisserviçosconhecidos.ReinadodeYongzhengdaDinastiaQing.Cercade1730.(PalácioNacionaldeQueluz)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING32D.MARIAANADEÁUSTRIAUmadasmaisdelicadasporcelanaschinesasbrasonadas,datáveisdaprimeirametadedoséculoxviii,éoconjuntodechícaraepiresquefazpartedeumserviçodecháedecafé,ornamen-tadoostensivamentecomobrasãodarainhaD.MariaAna;éaúnicatipologiaqueconhecemosapenascomasarmasdamonarca.AmulherdeD.JoãoVnasceuemLinz,a9deJunhode1708.ErafilhadoimperadordaÁustriaLeopoldoIedaimperatrizD.LeonorMadalena,asuaterceiramulher.FaleceuemLisboa,em1754,sendosepul-tadanomosteirodeSãoJoãoNepomuceno,doscarmelitasdescalçosalemães.Noperíodofinaldoreinadodoseumarido,devidoàdoençadeste,teveumpapelactivoerelevantenapolíticanacional4einternacional.AsArmasdeD.MariaAnadeÁustria,enquantorainhadePortugal,sãoasseguintes:nadireita,Portugal(moderno),comcincoescude-tesdeazulcolocadosemcruz;bordaduradever-melhocarregadadesetecastelosdebranco,dobrasãorégiodomarido.Naesquerda,oprópriodeÁustria,comfundodevermelhocomfaixadeprata.Achávenaeopiressãodecoradoscomriquísimosesmaltesemtonsver-melhoferrugem,comdouradoeazul,dotipoaqueseconvencionouchamarfamíliarosa.TêmasArmasdasoberana,comPortugaleÁustriaemescudetesovais,dentrodeumaamplacartelasobrepujadapelaCoroaRealfechada.Orestodadecoração,deexcepcionaldesenhoefactura,representaumafénixcomacria,sobreumrochedoazul,entrepeóniaseumtroncoarbóreoflorido.Obordoédecoradocomumacercaduradeenrolamentosfloraisefitomórficosemdourado.Éfrequenteler-sequeesteserviçoéumaalusãoaomatrimónio,oquenãotemqualquerrazão,poisapenasapresentaobrasãodeD.MariaAna,anossarainha.OcasamentocomD.JoãoVtevelugar,em9deJunhode1708,masotipodedecoraçãofaz-nosacreditarqueestapeçaéalgomaistardia,RetratodarainhaD.MariaAnadeÁustria.Autordesconhecido.Cercade1729.(MuseuNacionaldosCoches.Lisboa)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING33emboratambémnadaaponteparaquesejaapenasdoperíodoemqueelaestevemaisenvolvidanosnegóciosdoReino,dadaadoençadomarido,ouseja,jánadécadadequarentadoséculoxviii.Existempeçasdesteraroserviçoemváriascolecçõesportuguesas,nomeadamente,nadoMuseuNacionaldeArteAntiga,sabendo-sequeessa,emparticular,pertenceuaoreiD.FernandoIIdeSaxe--Coburgo,segundomaridodeD.MariaII,eumdosgrandescoleccionadoresdeobrasdearte,emPortugal,doséculoxix.TaçadeporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasdarainhaD.MariaAnadeÁustria.ReinadodeYongzhengdaDinastiaQing.Cercade1735.(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING34D.JOSÉIÉbemconhecidaadocumentaçãorelativaàscomprasefectuadas,directamenteouporcomer-ciantesestrangeiroseeuropeus,etambémdaspeçasdeporcelanachinesatrazidasparaPortugalporembaixadores,comoFranciscoXavierdeAssisPachecoeSampaio,atravésdequemoimperadordaChinaQianlongmandoudiversasaonossoreiD.JoséI5.Tudoestádetalhado,numacartaqueseconservanoPalácioNacionaldaAjuda,umroloquemede3,85mdecomprimentopor86cmdelargura,comasbandasensedaamareladecoradacomdragões,osímboloimperial,emotivosestili-zados,alémdelongostextosemChinês,emMan-chueemPortuguês,esteúltimoabreviado.Sabe-sequeforammandadosaquários,jar-ras,bules,bulesparavinho,chávenas,pratospequenosegrandes,taçasecopos,sendotambémreferidaadecoração,talcomo,fundoamareloecincocores,floresazuis,cincocores,floresvermelhas,morcegosvermelhos,etc.D.Joséusouserviçoschi-nesesdeexcelentequalidade,comoochamadoserviçodospavões,queD.JoãoVIlevouparaoBrasil,equeforamguarneceropaçorealnacidadedoRiodeJaneiroeopaláciodeSantaCruz.Existeumaedição,impressaemLisboa,em1754,natipografiadosher-deirosdofamosoAntónioPedrosoGalvão,querelata,pormenorizadamente,essaacçãodiplomática,aRelaçãodaJornadaquefezaoImpériodaChina,eSum-mariaNoticiadaEmbaixada,quedeonaCortedePekim,emoprimeirondeMayode17536.DadoointeressedacartadoimperadorQialongparaD.JoséI,damosdeseguidapartedoseutexto:“CartadoEmperador,queporbeneficiodoCeogovernaoImpériodaChinaaElReydePortugal.Viacartaerecebiascousas,queVossaMagestadedoseuReynomeRetratodeD.JoséI.Autordesconhecido.Cercade1760.(CabralMoncadaLeilões.2009)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING35mandouedeliasentendioseuverdadeiroerectoanimoparacomigo,afamadavirtudedomeuAvoedomeuPaychegouatodasaspartesdomundo,ecomoosReysdePor-tugalmostrarãosempremuitoamoreamizadecomosmeusantepasadosporistoestesderão-lhessempremuytoslouvoreseostratarãocomgrandeaffecto,agoraVossaMages-tadeescolheoemandouhumEmbaixadorpertantosmaresparacorresponderoamorebenevolênciacomqueosmeusantepassadoseeutratamossempreosseusvassallos,queexistemnestemeuimpério,aspalavrasdasuacartasãosummamentecortezasemuyexpressivas,eeuquandoaslifiqueimuyalegreesatisfeito.OEmbaixadorche-gandoaestacorte,admiti-oaminhapresença,eparamaisconsolalloehonralodei-lheemminhapresençahumcombitesolemne,eforadistotratei-ocomhonrasextraordiná-rias,aosvassalosdaVossaMagestadequeestãonestacorteacrescenteitambémhonrasparacomprazeraVossaMagestadequetantodistadestasterras.AgoraqueoEmbai-xadorvoltaparaoseuReynomandoestacartajuntocomalgunsmimosdeváriassedas,vasoseoutras.VossaMagestadeaceiteestemimo,efiquesegurodomeuaffectoparacomVossaMagestadeporistoescrevoesta.”CartaenviadaaD.JoséIpeloimperadordaChinaQianglong,numrolode3.85mdecomprimento(BibliotecaNacionaldaAjuda)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING36D.PEDROIIIContinuandoaverosserviçosqueosmonar-casportuguesesencomendaram,ornamentadoscomassuasArmas,segue-seoqueostentaasdeD.PedroIII,reiconsorte,maridodeD.MariaI.OinfanteD.PedroClementeFranciscoJoséAntó-nio,nascidoemLisboaa5deJulhode1717,che-gouaotrono,atravésdocasamentocomasuasobrinha,D.Maria,aprimogénitadeD.JoséI.TeveotítulodepríncipedoBrasil,esendooúnicovarão,paraalémdofuturoreiD.José,queresistiuatéàidadeadulta,veioaacumulartítulosehonra-rias,comoadeduquedeBeja,senhordaCasadoInfantadoe,porsucessãoaotio,oinfanteD.Fran-cisco,oPrioradodoCrato.Mantevesempreumaposiçãosubalternaemrelaçãoàesposa,emorreuquandoelaaindanãotinhaperdidofaculdades,comoposteriormenteviriaaacontecer,levandoàcabeçadosnegóciosdoReinoopríncipeD.João,depoisregentee,finalmente,rei.Comoreiconsorte,naturalmente,adoptouasArmasdoReino,emchefe,rematadaspelaCoroaReal,masnãodeixouacruzdaOrdemdeMalta,dequeeragrão-pioremPortugal,emqueasdiferenciavadasdarainha7.SãoasArmas:Reais,emcartela,comoescudotambémemcartela;cincoescudetesdeazulemcruz,ecadaumcarregadodecincobesantes,igualmentedispostosemcruz.Aborda-duradevermelho,carregadadesetecastelos.OescudoestásobrepostoàcruzdaOrdemdeMalta,esobrepuja-oaCoroaRealfechada.Opratoqueaquiapresentamos,comoumsimplesexemplo,pertenceaoserviçodejantar,cháechocolatequequeesteveemusonoPaláciodeQueluz,ondeaindahá132peças,sendomuitoprovávelqueasqueestãoavulsamenteemcolecçõestenhamsidoroubadasporrepublicanos,apósosdesacatosde1910,evendidasembenefíciopróprio,comoaconteceucomtantooutropatri-móniodaCoroa,doEstadoedaIgreja.Oserviçofoiexecutadonumaporcelanabrancaemuitofina,comdecoraçãodeesmaltesdotipochamadofamíliarosa,RetratodeD.PedroIII.Autordesconhecido.Cercade1770a-1780.(CabralMoncadaLeilões.2009)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING37sobovidrado.Ospratoseastravessastêmasabasrecortadasecontornadasaouro,comdecoraçãoemrecticuladoarosaecomflores.Ofundoédelimitadoporumacercaduraavermelhoeouro,chamadadepontadelançae,nocentro,avultamasArmasReaisdeD.PedroIII.Quejáestavanopaçoreal,em1775,éumacerteza,poisconstadeumpormenorizadoaditamentoauminventário,ondeéclassificadocomo“HumjogodeloiçadeMacaofundobrancosercaduraderedeencarnadaematizes,filetesdeoiro;emcadapessaduastarjasdeArmasReaisjuntasasdeMalta”,esedizqueentroua22deAgostode1775,porviadeBentoDias8.AreferênciaaMacautemavercomoportodeexpediçãoenãocomocentrodefabricoquefoiJingdezheng.TravessaeterrinachinesadeexportaçãocomasarmasdeD.PedroIII.ReinadodeYongzhengdaDinastiaQing.Cercade1780.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING38PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasdeD.PedroIII.ReinadodeYongzhengdaDinastiaQing.Cercade1780.(MuseuNacionaldeArteAntiga.Lisboa)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING39D.JOÃOVIEm1816,D.JoãoVIsucedeunoTronoàrai-nhaD.MariaI,emborafossejá,haviamuito,quemefectivamentedetinhaasrédeasdoPoder.D.JoãonasceuemLisboa,a13deMaiode1767,eveioafalecer,namesmacidade,nopaláciodaBemposta,a10deMarçode1826.Oseureinado,bemcomojáoperíododeregência,longo,começadoem1792,dadaainsanidadedesuamãe,foicerta-mentedosmaisdifíceiseatribuladosdequantososreisportuguesestiveram.D.João,enquantoaindapríncipeherdeiro,casoucomD.CarlotaJoaquina,filhadeCarlosIVdeEspanha,sendolargaasuaprole,contando-seentreosfilhososfuturosreisD.PedroIVeD.MiguelI.ComachegadadastropasdeNapoleãoBonaparte,numgolpepolíticodegénio,estabeleceuaCortenoRiodeJaneiro,paramanterasoberaniaeintegridadedoImpério,actoquecontribuiuparaodesenvolvimentodessevastoterritório,etambémparaasuaposteriorindependência.Sãováriasaspeçasdeporcelanachinesaqueforamencomendadas,duranteoseureinado,nãoapenasdemesa,mastambémdecorativas,comosãoasfloreiraseostamboretesdejardim.DadoqueestasapresentamasArmasReais,sópodemtersidoencomendadas,depoisdasubidaaoTrono,em1816,quandoaCorteestavanoRiodeJaneiro.Sabemos,atravésdadocumentaçãoconservadaederelatoscoevos,quehaviamuitaporcelanaquenãotinhaasArmasReais.EnquantooGovernoestevenoRiodeJaneiro,nãopararamasencomendasaMacau.Aliás,asrelaçõescomaCidadedoSantoNomedeDeusnaChinacomoBrasilforamintensas,epodemosdarcomoexemplodointercâmbioartísticoaidadedezenasoucentenasdecarpinteiros,marceneiroseentalhadoreschineses,paratrabalharnasobrasdeadaptaçãodasinstalaçõesdeD.JoãoVIedaimensacomitivareal.Igualmente,forammuitososchinesesquepartiramparaoRiodeJaneiro,paraconstruirecultivaromonu-RetratodeD.JoãoVIdaautoriadeAlbertusJacobsFranzGregoriuz.Cercade1790-1800.(PaláciodoCorreioVelhoLeilões.2006)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING40mentalJardimBotânico,umadasmuitasfundaçõesjoaninas,nacapitaldasTerrasdeSantaCruz.Noentanto,nãopodemosesqueceroutrosgrandesserviçosqueeramcompostospormilharesdepeças,comoodospavões,usadanopaláciodeSãoCristóvão,comumadecoraçãodeexcelentesesmaltes,quemisturaosmotivosmaistípicosdafamíliaverdeedafamíliarosa,equetemcomomotivocentralumcasaldepavõesassentesobreumarocha,eaindapeóniasdecorrosaoubrancas.Outoserviçoeraodosgalos,tambémexcepcional,atépelascaracterís-ticasdaprópriaporcelana,delicadíssima,compratosoitavadosdafamíliarosa,comfolhagemefloressobreosramosdebambúquedesenhamacercadura,acrescentando-se,nocentrodaspeças,outroselementosvegetais,demuitoboapintura,ondesepodemverpeóniasecogumelos,ouaindaborboletas,eosgalosquederamorigemàdesignaçãocomumdoconjunto.Nosdiasfestivos,erausadooserviçodospastores,talvezocomadecoraçãomaiseuropeizada,VistadopalácioimperialdoRiodeJaneiro.JeanBaptisteDebret.Cercade1820-1830.(MuseusCastroMaya.RiodeJaneiro)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING41vendo-senasváriaspeçasumpastorvestidoàmaneiraocidental,acompanhadopordoiscarneiros.Defeiçãoinversa,compendorbemmaischinês,éoserviçodascorças,comabordaduraverdeondeforampintadosoitodragões,quedevemrepresentarosOitoImortais.AzonacentraldospratosostentaafiguraçãodeSiWangUm,numbosque,nasmargensdoLagodasGemas,tendoaseuladoumacorçaeumpote,porcertoumaalusãoaoBudismo.Conservam-semuitaspeçasornamentais,algumasdegrandesdimensões,desdepoteseânforasetaças,jarras,etc.HádiversostiposdefloreirascomasArmasReaisdeD.JoãoVI,oquesignificaqueforamenviadosparaaChinaváriosmodelos,ouentãofoifeitamaisdoqueumaencomendadestas.Analisamosaquiapenasduas.Aprimeiraédeformahexagonal,assentasobreseispés,eháváriosexemplaresnopaláciodeQueluz,quevieramdacasa-fortedopaláciodasNecessidades,em19399.Estafloreiraéfeitanumapastapesadaeespessa,comumatexturarugosa.Tam-bémédeanotaraimitaçãodecraquelé,comainclusãodepequenosmiosótis.Emduasdasreservaslaterais,asmaiores,foramapostasasArmasdePortugal;debranco,porprata,cincoescudetesdeazulcolocadosemcruz;bordaduradevermelhocomsetetorres,quecorrectamentedeveriamsercastelosdeouro;VistadaquintaepaláciodeSantaCruz.JeanBaptisteDebret.Cercade1820-1830.(MuseusCastroMaya.RiodeJaneiro)BancoemporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasdeD.JoãoV.ReinadodeJiagingouDaoguangdaDinastiaQing.Cercade1820.(ColecçãoParticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING42CoroaRealfechada.Comopendente,temainsígniadaOrdemdeCristo.Curio-samente,abasenãoévidrada.Tem16,3cmdealturae23,7cmdelargura.FoiexecutadaduranteaDinastiaQing,maisconcretamente,noreinadodeJiaqingoudeDaoguang.Asegundafloreira,redondaecomopratodabase,édemelhorqualidadedoqueaanterior,comumdesenhomaisfino,maismiúdo,ecomumapolicro-miamuitoviva.Osesmaltessãoemtonsdevermelhoferrugem,azul,douradoedafamíliarosa,eostentam,decadalado,asArmasReais;debranco,porprata,cincoescudetesdeazulcolocadosemcruz;bordaduradevermelhocomsetetorres,quecorrectamentedeveriamsercastelosdeouro;CoroaRealfechada.TemainsígniadaOrdemdeCristopendente.Obordoexteriormostraumadelicadafaixadeflores,eointeriorécompostocomestrelasazuisereservasminúsculascomfrutoseoutrosmotivosfitomórfico.Estafloreiratem14,73cmFloreirasextavadadeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasReaisdeD.JoãoVI.ReinadodeJiaqingouDaoguangdaDinastiaQing.Cercade1820.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING43dealturaeumdiâmetrode24cm.Opratorespectivotem23,4cmdediâmetro.Foi,comoaanterior,executadaduranteaDinastiaQing,concretamente,nosreinadosdeJiaqingoudeDaoguang.AindacomestemesmoescudodeArmasReaisexistemostamboretesoubancosdejardimemformadebarril,umdosquaispertenceàcolecçãodeSuaAltezaImperialD.PedrodeOrleanseBragança.Mas,omaisinteressantedosserviçosfoifeitoparaopalácioimperialdoRiodeJaneiro;temporbaseacorvermelhasangueefilamentosdouradosnasbordaduras,dourado,quetambémédominantenasArmasprópriasdoReinoUnidodePortugal,BrasileAlgarves,instituídasporCartadeLeide8deJulhode1817,assinadaemLisboa,naChancelaria-MordoReino,actoqueesteser-viçodevecomemorar.Sãodebranco,porprata,cincoescudetespostosemcruz,cadaumcarregadocompequenospontos.AbordaduraédevermelhocomseteFloreiraredondacompratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasReaisdeD.JoãoVI.ReinadodeJiaqingouDaoguangdaDinastiaQing.Cercade1820.(CabralMoncadaLeilões.Lisboa)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING44torresdeouro,quedeveriamsercastelos.ACoroaRealéfechada;oEscudodePortugalassentasobreaEsferaArmilardeouroforradadeazul.AreferidaCartadeLeiguarda-senaTorredoTombo,enofinalapresentaomodelodesenhadoepintadoacoresmuitorigorosamente,queapartirdeentãosedeveriaseguiremtodasasocasiõesemqueoemblemapátriotivessequeserusado.Nofundodospratosestãocaracte-reschinesescomaseguinteinscrição:“NaPoesiaograndedistingue-sedopequeno.NosClássicos,oantigodistingue-sedomoderno”.Hápeçasdestasemváriascolecçõesbrasileiras,nomeadamente,nadeSuaAltezaImperialD.PedrodeOrleanseBragança.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasReaisdeD.JoãoVI,domodelodoReinoUnidodePortugal,BrasileAlgarve.ReinadodeJiaqingouDaoguangdaDinastiaQing.Cercade1820.(MuseuHistóricoNacional.RiodeJaneiro)CartadeLeiinstituindoasnovasArmasReaisdeD.JoãoVI,domodelodoReinoUnidodePortugal,BrasileAlgarve.1817.(ArquivoNacionaldaTorredoTomo.Lisboa)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING45D.PEDROIVDEPORTUGALEIDOBRASILD.PedroIV,futuroimperadordoBrasil,comotítulodeD.PedroI,queabdicouemnomedesuafilha,D.MariadaGlória,afuturaD.MariaII,parecesóterencomen-dadoporcelanaschinesasarmoriadas,depoisde1822.ApesardaheráldicaseradoImpériodoBrasil,julgamosquepode-mosincluiraquiumapeçaqueomonarcatevecomoBrasãodoReino,entãoinde-pendente,enapartedetrásumaEsferaArmilarsobreacruzdaOrdemdeCristoinscritanumcírculo.Apeçaqueanalisamoséumapequenataça,com4,5cmdealturae8,8cmdediâmetro,emporcelanabrancamuitofina,combomvidrado,certamente,partedeumcon-juntomaisvasto,encomendadoaseguiraorestabeleci-mentoderelaçõesentreLisboaeoRiodeJaneiro,portanto,deentre1825e1830.DatadoreinadodoimperadorDaoguangdaDinastiaQing.D.Pedro,filhodeD.JoãoVIedeD.CarlotaJoaquina,nasceunopaláciodeQueluz,a12deOutubrode1798,recebendoonomedePedrodeAlcântara.Antesdele,orégiocasaljátiveraoutrovarão,D.AntónioPio,nascidoem1795,queaindafoidesignadocomopríncipedaBeira,masfaleceuapenascom6anosdeidade.Comoaleiportuguesaafastavaassuasirmãsmaisvelhas,D.MariaTeresaeD.MariaIsabel,ascendeuaoTrono,em1826,quandodamortedeseupai.ViveulargotemponoBrasil,poisseguiucomaFamíliaReal,em1808,masabdicoudoTronodePortugalemfavordesuafilha,D.MariadaGlória,decla-randoaindependênciadoBrasil,terraquemuitoamavaeondesesentiamuitomelhordoqueemLisboa,tornando-seoseuprimeiroimperador.VoltouaPortugal,em1831,paradefenderosdireitosdajovemmonarcasuafilha,guardandoparasiotítulodeduquedeBragança,mas,amortesurpreendeu-oaindanovo,em1834.ACorteBrasileira,mesmodepoisdofalecimentodoseuprimeiromonarca,continuouausarporcelanachinesadeexportação,querpeçasdeixadasporRetratodeD.PedroIVedesuafilhaD.MariadaGlória,arainhaD.MariaIIdePortugal.Gravura.Cercade1831.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING46D.JoãoVI,querporoutrosquemuitosnobresqueestavamavivernaCorte,entretantofizeramirdaChina,querfinalmentenovasencomendas.NoMuseuHistóricoNacionaldoRiodeJaneiro,porexemplo,guarda-seumacestadepãoeumpratodemaisumserviçoquefoiencomendadoporD.JoãoVI,equecontinuou,averiguadamente,emuso.Mas,foiaFrançaquerecorreuD.PedroII,parasefornecerdelouçafinadeporcelana,tendoatéumserviçoquelhefoioferecidoporNapoleãoIII.TaçadeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasImperiaisdeD.PedroIdoBrasil.ReinadoDaoguangdaDinastiaQing.Cercade1830.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING47D.LUÍSISãováriasaspeçasquepertencemcronolo-gicamenteaoperíododoreinadodeD.Luís.Note--sequesãodiversasasqueconhecemos,quepertenceramaospaláciosdoGoverno,Além-Mar,oqueestádentrodoespíritodasuaacção,dereforçaranossapresençaemterritóriosque,sómuitovagamente,eramefectivamentedetidosporPortugal.Asoberaniaportuguesaestavaemcausa,desde,pelomenos,1815,eosváriosexecutivosdeD.Luístentaraminverterasituação,comimpor-tantesreformas,emAngola,emMoçambique,naÍndia,emMacaueemTimor.Devemosacres-centarqueestemonarcateveserviçoseuropeus,nomeadamenteumarmoriado,executadoemParis,pelamaiorfábricadotempo,queempregavamaisde2.000operários,aC.H.Pillivuyt&C.D.LuíseraosegundofilhodeD.MariaIIedoseusegundomatrimóniocomD.FernandodeSaxe-Coburgo,jáquedoprimeiro,debrevedura-ção,contraídocomD.AugustodeLeuchtenberg,nãohouvegeração.OprimogénitofoiD.Pedro,queviriaasubiraoTrono,quandoamãefaleceu,aindajovem,a15deNovembrode1853.Noentanto,forampoucososonzefilhosquetevequeresistiram.D.PedroV,nascidologoem1837,veioafalecerem1861.Comestafatalidade,abriu-secaminhoparaosegundonalinhasucessória,D.Luís,quenasceraem1838,ecujocasamentocomD.MariaPiadeSabóiaviriaamarcarfortementeavidadaCortedeLisboa,eatéapolíticanacionaleinternacionaldopaís.MorreuemLisboa,em1889.Aprimeirapeçaqueapresentamoséumpratocomdecoraçãofloralpolí-cromaemuitodensa,mascomamplasreservas,ondesepodeveroutrotipo,chamadomandarim,compersonagenschinesaseumadecoraçãocomumnosserviçosdegrandessériesparaexportação,paraaEuropaeparaoBrasil,enco-mendadosqueremCantão,quermesmoemMacau.Temquatrograndesreser-vas,queabrangemaabaepartedofundo,comcenascompersonagenschinesasRetratodeD.LuísIdaautoriadeRodrigues(detalhe).1869.(PalácioNacionaldaAjuda)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING48numjardim,eoutrasduascommotivosfloraisepássarospousadossobreasramagens,emposiçãoalternada,ficando,nocentro,umareservaondeestáoEscudodePortugal,comoeraconformenoreinadodeD.LuísI:Armas:Reais;escudodotipodesignadoporfrancês,comcincoescudetespostosemcruz,ecadaescudetecarregadodecincobesantes.Bordaduracomsetecastelos.Ver-gônteasfloridas.HáalteraçõesàscoresnormaisdoBrasãoReal.Tem25cmdediâmetro,etemquesedatardeentre1880e1890,portanto,daDinastiaQingedoreinadodoimperadorGuangxu.Outrapeçaimportanteéumenormepratocomumapaisagemdemonta-nhasevalesverdejantes,deexcelentepolicromia,típicadaporcelanadeexpor-taçãodaépoca,istoé,decercade1880,masquetemumcírculo,ondeavultaoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.LuísI.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1880.(PalácioNacionaldaAjuda)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING49EscudoRealcoroado,eumareservanabase,ondeseinscreviaumnome.Julga-mosquesetratadeumpratoparaoferta,oudomonarcaoudogovernadordeMacau,emseunome,quemandariacolocaronomedohomenageado,noespaçoqueestavaembranco.EstequeapresentamostemainscriçãoJ.C.Maga-lhães.Mede48cmdediâmetroedatadecercade1880a1890,portantodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorGuangxu,comoosrestantesquevimosanteriormente.Armas:Reais;escudodotipodesignadoporfrancês,comcincoescudetespostosemcruz,ecadaescudetecarregadodecincobesantes.Bordaduracomsetecastelos;vergônteasfloridas.HáalteraçõesemrelaçãoàscoresnormaisdoBrasãoReal.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.LuísI.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1880.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING50DuranteoreinadodeD.LuísI,foramencomendadosváriosserviços,parausonospaláciosdosGovernosdaÍndia,deMacauedeTimor,nummomentoemquesereorganizaramessesterritóriosdoExtremoOriente.Houvenovasconstruçõese,naturalmente,foramrenovadaseenobrecidasasinstalaçõesdosrespectivosGovernos.UmfoifeitoparaMacau,cujopalácioestavasituadonaAvenidadaPraiaGrande,quefoiprofundamenteremodelado,nestaépoca,sendolouvado,em1887,pelocondedeArnoso,quandoovisitou,peloseuele-vadonívelegrandiosidade10.Asváriaspeçasqueconhecemospossuemainscri-çãoPALÁCIODOGOVERNODEMACAU,edevemtersidoencomendadosporHugoLacerdaCastelo-BrancoouporAugustoCésarCardosodeCarvalho,governadoresentre1878e188211.Seleccionámosumaterrinaeumachávenaeorespectivopiresdeumserviçodecafé.Aterrinaédetamanhomédio,jáopirestem13cmdediâmetroeachávena6,8cmdealtura,edelargura9cm;sãodoperíododaDinastiaQing,edoreinadodoimperadorGuangxu.VistadaBaíadaPraiaGrandeedopaláciodoGovernodeMacau.LitografiadeW.Floyd,apartirdedesenhodeW.Purser.Cercade1835.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING51AsArmasReaisqueostentamostramoescudodotipodesignadoporfran-cês,comcincoescudetespostosemcruz,ecadaescudetecarregadodecincobesantes.Bordaduracomsetecastelos.Vergônteasfloridas.OGovernodeMacauteveoutroserviçofeitonamesmaaltura,doqualfazumpratocobertoquepertencehojeaoMuseudaFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva.Temaformaoval,com26,8cmdecomprimentoe9,4cmdelarguramáxima,comaabarecortadaeligeiramenteviradaparabaixo.Atampatambémtemrecortes,parapermitiroencaixe,emborasejam,naturalmente,menospronunciados.Apegatemaformadeumapinhadou-rada.Adecoraçãoécompostaporplantas,floresdiversas,pavõeseborbo-letas,tudodebruadoaouro,sendooessencialemcordelaranja.Decadaladodatampa,temumareservacircular,embranco,naqualfoiinscritooEscudodePortugalealegendaPALÁCIODOGOVERNODEMACAU.TerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomarmasdeD.LuísIeainscriçãodoPALÁCIODOGOVERNODEMACAU.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1880.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING52PratoetaçadeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.LuísIeainscriçãoPALÁCIODOGOVERNODEMACAU.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1880.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING53TemosobviamentequedatartambémestapeçadoreinadodeGuanxu,impera-dordaDinastiaQing,easuafeituraandaráporvoltade188012.AsArmasReaistêmoescudodotipofrancês,comcincoescudetespostosemcruz,ecadaescudetecarregadodecincobesantes;bordaduracomsetecas-telos.Vergônteasfloridas.Outrapeça,novamenteumprato,tambémcomdecoraçãomandarim,comesmaltespolícromosfigurandoelementosvegetalistasestilizadosenaturalistas,comumareservaredondanafrente,ondeestáobrasãonacional,ealegendaGOVERNODETIMOR.Éumaporcelanararíssima,provavelmentemandadafazernamesmaocasiãodasanteriores,comasquaistembastantesafinidades,eque,pelasuatipologiagarantequefoimandadofazerumserviçocompleto,parausonaqueladistanteprovínciadoOriente.Datadecercade1880a1890,portanto,daDinastiaQingedoreinadodoimperadorGuangxu.Foiencomen-dadonamesmaocasiãoemquefoiconstruídoonovopaláciodeGovernodeTimor.PaláciodoGoverno,emDili.Gravura.1887.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING54AsArmassãoasReais;escudodotipodesignadoporfrancês,comcincoescudetespostosemcruz,ecadaescudetecarregadodecincobesantes.Borda-duracomsetecastelos.Vergônteasfloridas.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.LuísIeainscriçãoPALÁCIODOGOVERNODETIMOR.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1880.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING55D.CARLOSIOúltimomonarcaaencomendarserviçosoupeçasdeporcelanachinesaarmoriadafoiD.Car-losI,jáqueoseufilhoeherdeiro,D.ManuelII,duranteoseubrevíssimoreinado,nãoteveoportu-nidadedeofazer,emanteratradiçãodosseusantecessores.D.Carlosfoiumdosmaisnotáveisreisportugueses,eumdosmaisbrilhantesepresti-giadosdaEuropadotempo,nãosópelasuaesta-turacomomonarcaconstitucional,comopolíticointrinsecamentedemocrata,mastambémpeloseutrabalhocientífico,nocampodaOceanografia,ecomopintordeprimeiríssimoplano.NasceunopaláciodaAjuda,em28deNovembrode1863,filhodeD.LuísIedeD.MariaPia.Em1886,casoucomaprincesaMariaAméliaLuísaHelena,anossaraínhaD.Amélia,cujoamorporPortugaledosportuguesesporelaatornaramnumaverdadeiralenda.DesteenlacenasceramospríncipesD.LuísFilipeeD.Manuel,quelhesuce-derianoTrono,alémdeumaprincesa,D.MariaAna,quefaleceucompoucashorasdevida.D.Carloseoseuherdeiroforambarbaramenteassassinados,a1deFevereirode1908,numacon-juraabomináveldaMaçonariaedaCarbonária,actoqueabriucaminhoàimplantaçãodaRepública,eaocomeçodomaisnegroperíododavidadaPátria,queinfelizmenteaindanãoterminou.Omaisimportanteconjuntofeitoduranteoseureinadoéoserviçocome-morativodo4.ºCentenáriodoDescobrimentodoCaminhoMarítimoparaaÍndia,em1498,doqualconstam,pelomenos,garrafasepratosdetrêstama-nhos,com40,33e25cm,comdecoraçãomandarim,comesmaltespolícromos.Armas:Reaisestãorepresentadasdoseguintemodo:Escudoembico,comcincoescudetespostosemcruz,ecadaescudetecarregadodecincobesantes.Borda-duracomsetecastelos,tudosobreaEsferaArmilardedourado,eestaaindasobreacruzdaOrdemdeCristo.AmplaCoroaRealfechadaasobrepujaroBrasão.RetratoequestredoreiD.CarlosI,daautoriadeCarlosReis.(MuseuMilitardeLisboa)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING56Umtipodepratodestasériecomemorativa,queébastantemaisraro,fogeaoesquemaornamentalgeral,emboramantendoomedalhãocentraldetodasasrestantespeças.Sempredentrodochamadoestilomandarim,emvezdeumadecoraçãocommotivosvegetalistasepequenosanimais,aveseborboletas,oumesmofigurashumanas,mostraosOitoImortaisdaMitologiaChinesa.AscomemoraçõesmobilizaramaCoroaetiveramgrandeimpactopopular,tendosidoconstruídaumafeiratemática,emLisboa,dequehágravuraselucidativas,efizeram-sedes-fileshistóricosalegóricos,queatraiammultidões.Eraumtempoemqueosrevi-valismosmarcavamaarquitecturanacio-nal,particularmente,oneomanuelino,aquesejuntavamosrestaurosdealgunsdosnossosmonumentosmaisimportantes.Estegrandeserviço,hojedisperso,fezparteintegrantedasencomendasofi-ciais,paracomemorarofeitodeVascodaGamaedosseuscom-panheirosdeaventura,emqueomonarcaestevepessoalmentemuitoempenhado.Decorativamente,todasaspeçasseguemosformuláriostípicosencomen-dadosemMacaueCantão,mas,nocentrodospratos,enobojodasgarrafas,háumagrandereserva,umcírculoconformadoporumcintovermelho,ondeestáescritoemletrasmaiúsculas:QUARTOCENTENÁRIODODESCO-BRIMENTODAÍNDIA.Dentro,estãoastrêsnausdaesquadradeVascodaGama,emmarchão,acaminhodohorizonte,ondeseimpõeumfortíssimosolvermelho.TudoistoéencimadopelasArmasReais.Nemtodosospratossãoiguais;nãonaessência,quesãooselementossimbólicos,masnadecoração,sobretudodasabas,apresentandograndesreservascomcenaschinesas,noestilomandarim.Nestes,omedalhãocentralétambémmaispequenodoquenasériemaiscomum.DatamdoreinadodoimperadorGuangxudaDinastiaQing,seguramente,deumanomuitopróximode1898.TerminamoscomareferênciaaumoutropratocomasArmasReaisdeD.CarlosI,etambémcomumalegendaalusiva,obradeaparato,certamentesóPratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.CarlosIeainscriçãoQUARTOCENTENÁRIODODESCOBRIMENTODAÍNDIA.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1897.(Renascimento.Leilões.2013)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING57PormenoresdadecoraçãodasabasdospratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.CarlosIeainscriçãoQUARTOCENTENÁRIODODESCOBRIMENTODAÍNDIA.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1897.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING58paraofertas,equejulgamostersidoencomendada,nosprimeirosanosdoséculoxx.Adecoraçãoéatípicamandarim,daDinastiaQing,doreinadodoimperadorGuangxu,comseisreservasentreomedalhãocentraleaaba,ondeforampintadas,alternadamente,cenascomchineses,numjardim,ecomposi-çõesdefloresepássaros,ficandoaaxialinferiorlivre,paraainscriçãodonomedomonarca.OEscudoédeformatofrancês.TemPortugaldepratacomcincoescudetesdeazulpostosemcruz,carregadosdecincobesantesdeprata,emaspa.Abordaduraédevermelho,carregadacomsetecastelosdeouro.Mantorealdearminhodevermelhoe,sobreele,aCoroaRealfechada.TerminacomainsígniadaOrdemdaTorreEspada,pendentesobobicodoescudo.PormenoresdadecoraçãodasabasdospratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.CarlosIeainscriçãoQUARTOCENTENÁRIODODESCOBRIMENTODAÍNDIA.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1897.(Colecçãoparticular)
  • 3.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING59GarrafadeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.CarlosIeainscriçãoQUARTOCENTENÁRIODODESCOBRIMENTODAÍNDIA.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1897.(Colecçãoparticular)
  • NOTAS1JoséRobertodeAmaralLapa,ABahíaeCarreiradaÍndia,SãoPaulo,1968.2NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,Porto,1987,pp.76-77.3MargeretKealingGristina,“Prato”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,p.524.4JoaquimVeríssimoSerrão,HistóriadePortugal,2.ªedição,Lisboa,1982,vol.V,p.264esegs.5SimonettadaLuzAfonso&VicenteBorgesdeSousa,“ACidadedoNomedeDeusdeMacau”,(CatálogodaExposição)DoTejoaosMaresdaChina.UmaEpopeiaPortuguesa,pp.141-153.6FrançoisNewielhe,RelaçãodaJornadaquefezaoImpériodaChina,eSummariaNoticiadaEmbaixada,quedeonaCortedePekim,emoprimeirodeMayode1753oSenhorFranciscoXavierdeAssisPachecoeSampayo,Lisboa,1754.7LuizFerros,notaCIII,inCastroeSolla,CerâmicaBrazonada,reediçãofac-similadadeLuizFerroseJ.A.TellesdaSylva,Lisboa,1992,vol.I,pp.XXX-XXXI.8MariaAntóniaPintodeMatos,“Serviçodejantar,chá,caféechocolate”,(CatálogodaExposição)DoTejoaosMaresdaChina.UmaEpopeiaPortuguesa,pp.196-197.9MariaAntóniaPintodeMatos,“Floreira.PorcelanadeEncomenda”,(CatálogodaExposi-ção)DoTejoaosMaresdaChina.UmaEpopeiaPortuguesa,p.198.10PedoDias,AUrbanizaçãoeaArquitecturadosPortuguesesemMacau.1557-1911,Lisboa,2005,pp.210-211.11NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.243.12MarySalgadoLoboAntunes,Porcelanas,p.58.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomasArmasdeD.CarlosI.ReinadoGuangxudaDinastiaQing.Cercade1895-1905(Colecçãoparticular)
  • Aquantidadedeporcelanabrasonadaqueseconservaequeseconhecebem,nomeadamente,atravésdasuavendaemleilõesedocomércioantiquário,mostraqueforammuitasasfamíliasnobresqueenco-mendaramserviçose,nalgunscasostrês,quatrooumesmomais.Oaugedestamoda,emPortugal,ocorreudurantetodooséculoxviiieasduasoutrêsprimeirasdécadasdoséculoxix,ecorrespondeuaigualfenómenonou-trospaíseseuropeus.Cremosque,entrenós,tambémhaviadebuxadoresespe-cializadosemfazerosprojectos,quedepoiseramenviadosparaMacau,edaíparaavizinhacidadedeCantão.Hádocumentaçãoquecomprovaestefactoe,paranãonosalongarmos,veremosapenasalgunsdosexemplosrelevantes.Foiamanutençãodesseporto,quenospermitiucontinuaraencomendarasporce-lanas,jáqueoseunúmeronãorefleteoparcocomérciogeralqueentãomanti-nhamoscomoOriente.Nãoéhojefácilsaberqueobraseramespecíficasparaonossomercado,quandoapenasostentamdecoraçãofloralougeométrica,maisoumenosmar-cadapeloOcidente,dostiposaqueseconvencionouchamar“famíliaverde”e“famíliarosa”,aqueváriasvezesaludimos,naspáginasanteriores.Noentanto,querumaqueroutra,queramaisantigafamíliaazulming,ostentaramtambémbrasõesouescudosdefamíliasnacionais,oudeoutrasque,sendoestangeiras,aquiviverameexerceramrelevantesactividadescomerciaisoudiplomáticas.UmnúcleonotávelqueseconservanoseulocaldeorigeméodopaláciodeSantos,oupalácioAbrantes,emLisboa,dailustríssimaCasadosLencastre,emcujasveiascorresanguereal,localondeestáagorainstaladaaEmbaixadadeFrança.Oquesepodeverdoedifícioéfrutoderestaurossucessivos,mascon-4. HERÁLDICA DA NOBREZA NA PORCELANA DA DINASTIA QING
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING62servam-sealgumasdependênciasanterioresaoTerramotode1755,nomeada-mente,ochamadosalãodasporcelanas.Destadependência,talcomoédescritanoperíodobarroco,ficouapenasotecto,dequatropanos,totalmenterevestidocompratoschineses,hoje261,quasetodosdaDinastiaMing.Sabemos,atravésdeuminventárioque,em1704,haviamais200pratosnasparedes,incluídosnumaestruturadetalha,alémdejarõesepeçasdeaparato.ForammuitosanosdecoleccionismodeD.FranciscoLuísedosseusdescendentes1.Maspessoasbemdiferentes,comoutrospercursoseoutrasvivências,tambémadquiriramserviçoscompletosemuitaspeçasavulsas.Parailustraroqueacabamosdeescrever,podemosinvocaralistafeita,emAbrilde1822,doespóliodoreitordaUniversidadedeCoimbra,D.FranciscodeLemosPereiraCoutinho.Tinhaquatrojarrasdealtar,queserviamnasuacapela,masograndeBrasãodosCostarepresentadonestespratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoãoeCatarinaMendesdaCosta.Cercade1720-1730.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING63númerodoinventárioeraodepeçasdacopa.Noquetocaalouçaazulebranca,possuía66peçasdeumserviçodechá,alémdechícarasparabebercaféecho-colate;237chícarasdeformasedecoraçãovariada,aqueseacrescentavaumnúmeromuitopróximodepires.Quantoàlouçadejantar,eaindaemazulebranco,sóterrinaseram38,alémde140travessas,pratoscovosechatos,e72pratosredondos,22mostardeiras,20saleiros,84pratospequeninose454outrospratos,desdeosqueserviamparaporosguardanapos,atéaosdesopa.Quantoàspeçascomdecoraçãopolícroma,seguramentedachamadafamíliarosa,haviaduasterrinas,51travessas,12saladeiras,129pratosdediversostipos,20pires,10saleirose15mostardeiras.Émuitocuriosaaindicaçãoexplí-citadeumbuleeumaleiteira“deMacau”,masquenãotemosideiadoqueseja,daquiloqueatornavatãoindividualizável2.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING64Fixando-nosnotempodaDinastiaQing,osexemplaresqueseconhecemsãoobviamentemaisabundantesdoqueosdostemposdaMing.Dolongorei-nadodoimperadorKangxi,entre1662e1722,podemoscomeçarporrecordarospratosqueostentamobrasãodeManuelÁlvaresPinto,umcristão-novo,queparecetersidoumcripto-judeu,quefoiviverparaHolanda,acompanhadodafamília,nosúltimosanosdoséculoxvii;faleceuem17513.Estescripto-judeusmantiveramcontactoscomPortugal,apesardasuafixaçãoemterrasestrangei-ras,participandoactivamentenanossavidaeconómica,financiandoaCorte,eatéasembaixadasqueLisboaenviavaàEuropa,particularmente,apósasubidaaotronodeD.JoãoIV.Umaatitudehojedifícildeentender,masestavampre-sentesnaarmaçãodosnaviosedasarmadasdoBrasil,eaténaexploraçãodocomérciodelongocursocomaÍndia,aChinaeoJapão4.Éumfactoqueman-tiveram,emgeral,usaramaheráldicaportuguesa,mesmoquereconhecidapelosEstadosGerais.DosportuguesesqueemigraramparaInglaterra,tambémporrazõesreligiosas,houvealgunsmembrosdosdiversosramosdafamíliadosMendesCosta,quecolocaramnosserviçosdeporcelanachinesadeencomendaassuasarmasdeorigem.Conhecemosdiversaspeças,travessasepratosoitavados,porcertodasdécadasdequarentaoudecinquentadoséculoxviii,dafamíliarosa,decoradoscomesmaltespolícromossobvidrado,comasarmasassimrepresentadas:escudoemcartela,comseiscostasdebranco,2,2e2,partidas;virol,etimbreformadoportrêsplumas.Porbaixo,estãoasiniciaisJCMDC.Obrasão,parasercorrecto,deveriaserdevermelho,comseiscostasdeprata,postas2,2e2,firmadasnosflancos.Timbre,duascostasdeprata,passadasemaspa5.UmdoshomensdestafamíliaquetevegrandeprotagonismofoiJoãoMendesdaCosta,quenasceujáemInglaterra,em1678,emborafilhodemar-ranosportugueses,ondeveioamorrer,em1756.FoicasadocomumatalD.Catarina,sendoconhecidoscomummente,emLondres,comoJohneCathe-rine.Nalgunspratos,pelomenosdeumdosserviçosconhecidos,ummono-gramaqueestásobasarmasteminiciaisentrelaçadas,emouro,quecorrespondeaosnomesdeJohneCatherine.Adecoraçãotemgrandedelicadeza,claramentedomelhorquesefazianoperíodoQianlongdaDinastiaQing,apartirdosmodelosenviadosdeLondres,paraCantão.DavidHowarddataesteserviçodecercade1700,oquenospareceumanomuitorecuado,aludindoaoutrosdois,umdelesquepoderáserjáenco-mendadeumfilho,concretamente,deIsaacMendesdaCosta6.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING65ÀmesmafamíliapertenciaaindaJohnJacobMendesdaCosta,queman-doufazerumserviçocomasarmasdafamília,cercade1860,noperíododoreinadodeDaoguangdaDinastiaQing.AsarmassãoasdosCosta,comescudodebico,devermelho,comseiscostassoltasdeprata;aquimalrepresentadasnumacorcinzenta.Elmodegrades,frontal,virol,paquife,eotimbrecomtrêsplumasbrancas.OramodafamíliaaquepertenciatinhaemigradoparaBarbados,paraosEstadosUnidoseparaaVenezuela.JohnJacobfoimédiconoHospitaldaUniversidadedaPensilvânia,noiníciodasegundametadedoséculoxix7.ManuelÁlvaresPintofoioprimeiroportuguêsquenãoestevenoOrienteapossuirumserviçochinêscompleto,decoradocomassuasarmasnoperíododaDinastiaQuing.Tantoquantosabemoseramarrano,comercianteecominteressesnosnegóciosdoBrasiledaÍndia,edevidoàsuaorigemtevequefugirdePortugal,nofimdoséculoxvii.Jáoprimeirotitularchefedeumacasaper-BrasãodosCostarepresentadonestespratosdeporcelanachinesadeexportação.Cercade1720-1730.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING66tencenteàaltanobrezaaterporcelanabrasonada,eaindaassimcomasarmasmuitodeficientementereproduzidas,foio5.ºcondedeVilaNovadePortimão,D.PedrodeLencastreSilveiraValenteCastelo-BrancoVasconcelosBarretoeMeneses,casadocomumaLencastre,dosmarquesesdeFontesecondesdePenaguião;aspeçasconhecidasdevemdatardosanosvintedoséculoxviii.Veja--sequantotempotinhapassado.Conhecem-sepotescomtampadoseupri-meiroserviço,com20,5cmdealtura,algumas,aindacomtampa.Adecoraçãoéinteiramenteaazulcobaltosobvidrado,eobrasãoestámaldesenhado.Sóvoltamosateroutrotitularencomendante,napessoado5.ºcondedaEriceirae1.ºmarquêsdoLouriçal,D.LuísCarlosInácioXavierdeMeneses.Depois,éemmeadosdoséculo,queaparecemnovosserviçosdaaltanobreza,do10.ºbarãodoAlvito,do1.ºmarquêsdeAlorna,ejánofimdoséculo,do2.ºmarquêsdeCasteloMelhoredo3.ºmarquêsdoLouriçal.Mas,casasdaaltanobreza–eregressandoaoséculoxvi,evindodaíparadiante–comoadeBragança,Aveiro,Cadaval,Lafões,etc.–parecequenuncaencomendaramserviçosbrasonados,poiscertamenteusariambaixelasdeprataepratadourada,nasgrandescerimó-nias.MesmoomarquêsdeAlornaeocondedeSãoVicentemandaram-nasfazer,quandoestiveramcomovice-reisdoEstadoPortuguêsdaÍndia,eopri-meiro,doqualconhecemosalistagemdetudoquantotrouxe,sómandoupintarobrasãonumdeles.Voltandoàspersonalidadesportuguesas,enumaapreciaçãomuitogeral,devemossalientarqueosmembrosdasgrandesfamílias,normalmentesóusa-ramasarmasrespectivasemserviçosdeporcelanachinesadeencomenda,quandoestiveramadesempenharaltasfunçõesnoOriente,emGoaouemMacau,ouentãonoBrasil.Noentanto,enãonosparecedemasiadorealçarofactodeosburguesesnobilitadoseapequenanobreza,semprequepodia,enco-mendavaobrasdestas,paradarmaiorlustroaosseuscostados,novosnovíssi-mosoumesmofalsos.EsenoReinoestescasoseramdifíceisdefazerpassarsemcrítica,jáomesmonãoacontecianoBrasil.NomanifestodecargadanauSãoJosé,queaportouaoSalvadordaBahía,emMaiode1758,aporcelanaeramuita,edizia-seexplicitamenteque“eraadrogaquemaisfacilmentesevendianestaterra”.Relativamenteaoanoseguinte,detectamosomesmonacargadaSantoAntónioeJustiça.Emuitosoutrosexemplospoderiamosdar.Notamostambémumamuitoelevadapercentagemdereligiososaenco-mendarserviçosbrasonados,sobretudobisposearcebispos,querdasdiocesesultramarinas,querdasdoReino.Lembremosqueeleseramquasesemprefilhos
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING67segundosdanobreza,equeusaramestemeioparaenobrecerasuapessoa,eparavalorizaroseupodersimbólico.Foramcentenasosserviçosimportadospeloseuropeus,masosportugue-sesforammaismoderadosapor-lheosseusbrasõesdoqueoutros,comoosbritânicos,porexemplo.Adocumentaçãocoevaéclara,querrelativamenteàcapital,queraoutraslocalidades,comoCoimbra,mostrandoque,apartirdoséculoxvi,asclassesremediadascomiamemfaiançavidrada,brancaoudeco-radaaazul,eapartirdofimdacentúriae,sobretudo,doiniciodeSeiscentos,queraburguesiaqueranobreza,passaramautilizar,pelomenosemocasiõesespeciais,aporcelanadaChina.Noentanto,apercentagemquetevebrasões,ereiteramosoqueacimadissemos,foidiminuta.Foiapequenanobreza,esobretudoarecente,oscavaleiros-fidalgos,osquerecebiammercêsnovaseosburguesesenriquecidosquemaisserviçosdeVistadoportoedasfeitoriaseuropeiaseamericanaemCantãodotipoconhecidoporChinaTrade.Séculoxix.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING68mesafizeramostentandobrasões.DuranteoconsuladodocondedeOeiras,edepoismarquêsdePombal,muitoshomensdenegóciosafirmaram-senopano-ramapolíticoesocialportuguês,investindoemcompanhiasmagestáticas,armandonaviosoufrotasinteiras,arrematandotratos,abrindofábricasqueromperamosancestraismonopólios,emantendocontactoscomosterritóriosultramarinos,aomesmotempoquenegociavamcomaEuropa,ondetinhamagentes,ouatravésdosagentesestrangeirosquecáseestabeleceram.ForamalgunsdestesquemandaramfazernaChinaserviçoscomassuasarmase,emnenhumcaso,tantoscomoosdosnovissimamentenobilitadosirmãosCruz–ouCruzSobralouCruzAlagoa–comosãomaisvulgarmenteconhecidos.Estesindustriaisecomerciantes,agrupadosouisoladamente,maisfre-quentementeemredesfamiliares,sãoexemplosnotáveisdodesejodeascençãosocialdaburguesia,queteveemSebastiãoJosédeCarvalhoeMeloumapoiante,elequetambémnuncadeixoudedaraosfamiliaresaoportunidadedepartici-paçãoemnegócios.Eramestes,enãoaantiganobreza,quepoderiammudarorumoquePortugalseguiae,emdefinitivo,modernizá-lo.ComoescreveuRuiMarcos,“oreinadodeD.Josécoroaumaevoluçãoqueaceitavaamentalidadedolucrumgaudiumcomdesassombro.Umlucroquenãomaculava,vividocomalegriaesemsentimentosdeculpa,eraprecisamenteaquelequeasCompanhiaspombalinaspropunhamaosseussócios”8.Énestaperspectiva,assimtãobrilhantementesinte-tizada,quetemosqueenquadrarocomportamentodosmelhoresaliadosdotodopoderosoministrodeD.JoséI,edosquemaisaproveitaramasoportuni-dadesqueasdécadasdecinquenta,sessentaesetentaderamaosambiciososeempreendedores,cá,noBrasil,enoOriente.Conseguiammorgadios,reconhe-cimentosocialeatébrasão-de-armas,masaindanãoeratempodeascenderemaostítulosdenobreza,emboravivessemàsualei,efossemimensamentemaisricosdoqueageneralidadedosgrandesdoReino.Rarosconseguiramumtítulo,masaindaassimhouvequem.Aconstruçãodegrandespalácios,ainsistêncianasarmas,aquantidadedeserviçosarmoriados,guarda-portasereposteiros,seguramentetambémaspratas,anumerosacriadagem,omecenatoàsArtes,tudoserviaparadarlustroaocapitalacumulado.Apróximidadecomafonteexportadoradaporcelana,CantãoeMacau,earelativarapidezdaexecuçãodasencomendas,paraquemestavanaÍndia,emcargosdenomeação,oujátinharaízesdeumaoumaisgerações,potencioucer-tamenteafeituradeserviçosbrasonados.Masháumaoutrarealidadequetemquesertidaemconta,aquantidadedepersonalidades,sobretudoburgueses,comerciantesousenhoresdeengenho,ouseusdescendentes,porvezesinte-
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING69grandojáa“quase-nobrezadetoga”,juízes,desembargadores,etc.,quasetodoscomgrausobtidosemCoimbra,queobtiveramcartadebrasãodearmaseque,deimediato,lhesderamuso,encomendandoaoscomerciantesdaCarreiradaÍndia,variadíssimosserviçoscomelasapostasemesmaltesrutilantes.Mas,comoanotámosnoutrolocal,eraaporcelanaavulsaquechegavaaSalvadordaBahía,aPernambuco,aoRiodeJaneiroeoutrascapitanias,emmaioresquanti-dades,eaíeravendidacombonslucros.Diga-sequeosnobresenobilitadosportugueses,jánosséculosxviexvii,emesmojáséculodeSetecentosadiante,mandarampintarassuasarmasemfaiançadeLisboa,comoaconteceuatécomfigurasderelevâncianaCorte:oscasosdo1.ºcondedaIlhadoPríncipe,LuísCarneirodeSousa;do3.ºcondedeSarzedas,D.RodrigodaSilveiraeSilva;do6.ºcondedePortalegre,D.Manri-quedaSilva;do3.ºcondedeAveiras,JoãodaSilvaTellodeMeneses;do6.ºTerreirodaCompanhiadeJesusemSalvadordaBahía
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING70condedeSãoVicente,D.ManuelCarlosdaCunhaSilveira.Mesmopessoasreaistiveramassuasarmasemfaiançalisboeta.Seocasodagarrafadatadade1641podemuitobemserumamanifestaçãoexpontâneadevitoriaraRestaura-çãodaCasadeBragança,jáparecenãohaverdúvidas,quantoaofactodopotedaantigacolecçãoCastroeSolla,ornamentadocomasarmasdeD.LuisadeGusmão,serumaencomendadestarainha,oudeoutrém,masexpressamenteparaela.NoâmbitodasmedidasdefomentodaIndústriaportuguesaencetadasporPombalesteveafundaçãodeumafábricamodernadefaiança,emLisboa,em1767.ARealFábricadoRatofoiumatentativabemsucedidadeproduçãocerâmicanacional,sobretudoparaaselites,ehouvenobresqueresponderamafirmativamente,enãodeixaramdeseguiramodadeencomendarpeçasbraso-nadas,masagorafeitasbempróximo,nafreguesiadoRato.Lembremos,porexemplo,osCadaval,omarquêsdeMarialva,omarquêsdoAlvito,omarquêsdePenalva,ocondedeVilaNova,acondessadeGalveias,ocondedaCunha,ocondedosArcos,o1.ºcondedeRioMaior,o2.ºcondedaBobadela,etc.,osecretáriodeEstadoFranciscoXavierdeMendonça,opróprioSebastiãoJosédeCarvalhoeMelo,eatéoreiD.JoséI.Mas,tambémestrangeirosaíencomen-daramserviçosdefaiança,oupartedeles,epeçasornamentais,parasalasdejantareparajardins,muitosbrasonados,comoorepresentanteholandêsemLisboa,Weinel,queteveumbaseadoemmodelosdeDelft,queostentavaoseubrasão.OdesenvolvimentodafaiançaportuguesaseguiuamodaqueentãotambémsenotounaEuropa,ouentãoquandoasuautilizaçãosetornouneces-sária,comoaconteceuemFrança.FoioqueaconteceuquandoLuísXIV,em1689,1699e1709,confiscouasbaixelasdeprataeourodosgrandesdeFrança,parapagarasdívidasqueoEstadocontraira,emguerrassucessivas.OpróprioSaint-Simondizque,logoapósoúltimodestesconfiscos,numasemana,todaafidalguiacomiajáemlouçadefaiança,sobretudodeDelftedeRuão.Foinestacidadenormanda,queestaindústriamaisprogrediu,edasduasmanufacturasexistentes,em1703,passaramparadez,em1720,tendoqueserproibidaacriaçãodeoutrasunidades,dadaafaltadelenhaparaosfornos.Mas,portodaaFrança,outrasfábricasforamcriadas:emBordéus,Moustiers,Nevers,Marselha,Estrasburgoe,naturalmente,Paris.Comodissemos,ofenómenoestendeu-seaoutrospaíses,desdeavizinhaEspanhaatéàItália,àAlemanha,esobretudoàInglaterra,comaproduçãodeWedgewood,desde17709.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING71Maistarde,noiníciodoséculoxix,osnobresportugueses,eatéosmonar-cas,começaramamostrargostopelaporcelanaeuropeia,sendováriososservi-çosdequeconhecemospeças,encomendadosporgrandesfamílias.Lembremos,porexemplo,oserviçofrancêscomobrasãodeAntóniodeSousaAraújoeMeneses;odafábricaalemãBaucherWeiden,comasarmasdeJoséAquilesAlbuquerqued’Orey;odeLimoges,quefoiencomendadoporJoséFranciscoCorreia,condedeAgrolongo;odeJoséDiasLeiteSampaio,armoriadotam-bém,feitopelaCopeland&Garret,naInglaterra;eodobarãoecondedoTojal,JoãoGualbertodeOliveira,comamesmaorigem.Voltandoàporcelanachinesadeexportaçãoostentandobrasõesportugue-ses,analisemos,apartirdeagora,algumasespéciesconservadas,seguindoaordemcronológica,tantoquantopossível,jáqueemmeadosdoséculoxviii,esobretudoduranteasegundametadedestacentúria,forammandadosfazermuitosserviços,aomesmotempo,compequenadistânciaentreeles,oquenãopermite,nemcomdadoshistóricos,nemcomanálisesformaisconcluirasuacorrectacronologia.Começaremospordaronomedoencomendanteoudotitulardasarmasapresentadas,asdatasdenascimentoemorte,semprequeconhecidas,oscargosmaisimportantesdesempenhados,easualinhagemetítulosnobiliárquicos,seguindocomadescriçãodasarmaspróprias,paraoquenossocorremosdasobrasbásicasemaiscredíveissobreestamatéria,deautorescomoCastroeSolla,JosédeCamposeSousa,AntónioMachadoFaria,LuizFerros,LourençoCorreiadeMatos,MiguelMetelodeSeixas,etc.Depois,reproduzimosumaoualgumasdaspeçasqueconsiderámosmaisrele-vantes.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING72D.LUÍSDELANCASTRESILVEIRAVALENTECASTELOBRANCOVASCONCELOSBARRETOEMENESES(n.1644,f.1704)4.ºcondedeVilaNovadePortimãoArmas:Lancastre(muitofantasiadas).Temescudoetimbreepelicano.Noescudetefaltamossetecastelosqueodeviamladear.Nocentro,umqua-dradocomquatrocamposdebrancocomcincopontosaevocarbesantes.Ocorrectoé:depratacomcincoescudetesdeazulpostosemcruz,comcadaumcarregadodecincobesantesdepratapostosemsautor.Bordaduradever-melho,carregadadesetecastelosdeouro,eumfiletedenegroemcontra--banda.Portimbre,umpelicanofendendoopeito,alimentandoascrias,domesmo10.Obrasãoqueapareceempelomenosdoisfrascosdechá,umíntegroecomarespectivatampa,etambémnajarraquehojepertenceaoMuseudoOriente,andacomummenteatribuídoaD.PedrodeLencastreSilveiraValenteCasteloBrancoVasconcelosBarretoeMeneses,mascomonotouLourençoCorreiadeMatos,ecomumadataçãoproposta,devecorresponderantesaumaencomendadeseupai,D.LuísdeLencastre,comonosub-tituloenunciámos.Épossívelqueaspequenasdiferençasentreasduasobrascorrespondamaenco-mendasdiferentes,masadataçãodeVarelaSantosedeMargaretKaelingGris-tina,decercade1690,parece-nosacertada,emborasemprecomasreservasqueestescasosrequerem;aceitamo-laapenascomoumahipóteseemuitoválida,masadataçãopropostaporMariaAntónioPintodeMatos,paraapeçadacolecçãodoMuseudaFundaçãodoOriente,deentre1715e1720,temtambémqueserlevadaemconta.Comodissemos,estamosatrabalharnabasedashipótesesenãodascertezas.AlinhagemLencastreentroncanestaCasa–o1.ºcondedeVilaNovadePortimãofoiD.MartinhodeCasteloBranco–atravésdeD.MadalenadeLen-castre,filhado2.ºconde,quecasoucomo2.ºcondedeFigueiró.O4.ºcondedeVilaNovadePortimão,D.Luís(1644-1704),jáusouoapelidoLencastre.Otítulofoi-lherenovadoporD.PedroII,porcartadatadade5deSetembrode1688,acrescidocomotratamentode“sobrinhod’El-Rei”,transmissívelaospri-mogénitosetitularesdaCasa11.Brasãodo4ºcondedeVilaNovadePortimãoebrasãodosLencastredofrascodechádapáginadolado.Frascodechádeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodo4ºcondedeVilaNovadePortimão,D.LuísdeLencastreSilveiraValenteCastelo-BrancoVasconcelosBarretoeMeneses.Cercade1690.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING73Ofrascoqueapresentamoséumapeçadelicada,comapenas20cmdealtura,comdecoraçãoaazul,avultandooselementosheráldicos,noentantomalrepresentados.Aavequesobrepujaoescudoéseguramenteopelicanofendendoopeitoealimentandocomoseusangueascrias,alusãodaEuca-ristia,usadajápeloSenhorD.Jorge,MestredeSantiago,ouapenas“oMestre”,conhe-cidomaiscomoD.JorgedeLencastre,filhonaturaldeD.JoãoII,origemdaCasadeAveiro12.Comocabiaaumfilhoderei,mesmoquebastardo,oescudoeraoreal,masostentavaumfileteanegro,emcontra-banda,notodo.NestefrascoenajarradoMuseudoOrienteestápintadoapenasaazulebranco,ealémdapolicromiadevidafaltamoscastelos,alémdequeasquinastambémsãoapenassumariamenteindicadas.Oartí-ficequepintouestaspeçaspercebeumuitomalomodeloquetevequelheserfornecidopreviamente.Ojarrojáfoiatribuídoaumsegundoeventualserviço,emboraaindacomerrosevidentes,obrasãoestámaisconformecomasleisheráldicas13.Todaarestantedecoraçãoédecaracte-rísticasbemchinesas,querosgruposfloraisdopé,queraspétalaslanceoladasquedelenascem.Emtornodobrasão,enatampa,hánovamentemotivostípicosdafloradotempodoimperadorKangxi,noseuazulcobaltosobumvidradofino.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING74ANTÓNIODEALBUQUERQUECOELHODECARVALHO(n.1655,f.1725)ouANTÓNIODEALBUQUERQUECOELHO(n.1682,f.1745).Oprimeirofoicapitão-mordoParáegovernadordoMaranhão;osegundofoifidalgodaCasa-RealArmas:Coelho.Escudodotipoditopeninsular,comleãorampanteeabordaduracarregadadesetecoelhos.Possuielmodegradesesquemáticoepaquifeetimbre.Aquiapenasemazulcobalto.Ocorrectoé:deouro,leãodepúrpura,armadoelampassadodevermelhoecarregadodetrêsfaixasxadre-zadasdeazuleouro.Bordaduradeazul,carregadadecincocoelhosdeprata,manchadosdenegro.Portimbre,umleãosaíntedepúrpura,armadoelampassadodevermelho,ecarregadodeduasfaixasxadrezadasdeazuledeouro14.Ospratosqueapresentamostantopodemtersidoencomendadospelopaicomopelofilho,poiscronológicamenteintegram-senoperíododoimpera-dorKangxidaDinastiaQing,devendodatardeentre1690e1700,oumesmodealgumdosanosimediatamenteseguintes,tendoporbaseocruzamentodasbiografiasdosprováveisencomendanteseascaracterísticastécnicaseestéticasdasespécies.Têm28,5cmdediâmetroeadecoraçãoéapenasazulcobaltosobvidrado,comobrasãonocentrodoprato,entreadensadecoraçãovegetalista.Onúmerodecoelhosnabordaduradosescudosédeseisesete,quandoonormalseriamcinco,comosevênoLivrodoArmeiro-Mor,cujobrasãoaípin-tadoreproduzimosacima.Éaceitávelahipótesedeteramvariadoonúmero,porerrodosartíficeschineses,enãoporqualquerdiferençaqueosfilhos,even-tualmente,tenhamintroduzidonasrespectivasarmas.EssaseriaumasituaçãoestranhíssimaequevaicontratodasasregrasdaHeráldica.Asdiferenças,nosbrasões,sãocolocadasdeoutraforma,comosepodeconstataremqualquermanual.AntóniodeAlbuquerqueCoelhodeCarvalhonasceu,emLisboa,em1655,eerafilhodeAntóniodeAlbuquerqueCoelhoedesuamulherInêsFranciscoCoelho,dequemeraprima.Afamília,haviamuitoquetinhainteres-sesnoBrasil,ondeestavamradicadosdiversosdosseusmembros.AntóniodeBrasõesdosCoelho(chefe)doLivrodoArmeiro-Mor,edopratodapáginaseguinte
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING75AlbuquerqueCoelhodeCarvalhofoielevadoacavaleirodaOrdemdeCristo,fidalgodaCasaRealemembrodoConselhoReal15.Conhece-seagenealogiadosAlbuquerqueCoelho,cujooriginalseguardanaTorredoTombo16.Foicapitão-mordoParáegovernadordoMaranhão,edascapita-niasdoRiodeJaneiro,deSãoPauloedeMinasGerais.EraumfidalgoqueestevesempreligadoaoReino,onderegressou,temporariamente,parapar-PratoporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodosCoelho(7coelhos),AntóniodeAlbuquerqueCoelhodeCarvalhoouAntóniodeAlbuquerqueCoelho.Cercade1700.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING76ticiparnasGuerrasdaSucessãodeEspanha,equeficoufamosopelamarchaforçadaquefezdeMinasGeraisatéaoRio,em1711,quandodoataquedastropasfrancesasdeDugay-Trouin.Conhecemososeuprocessodehabilita-ção,parafamiliardoSantoOfício,comcartapassadaa7deAgostode171717.Aindateveoutramissãoultramarina,adegovernarAngola,ondemorreu,em172518.PratoporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodosCoelho(6coelhos),AntóniodeAlbuquerqueCoelhodeCarvalhoouAntóniodeAlbuquerqueCoelho.Cercade1700.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)GenealogiadosAlbuquerqueCoelho,donatáriosdePernambuco.(ArquivoNacionaldaTorredoTombo),erostodaJornadaqueAntóniodeAlbuquerqueCoelhofez…(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING77JáAntóniodeAlbuquerqueCoelhoerafilhonatu-raldeAntóniodeAlbuquerqueCoelhoCarvalho.Ser-viunoEstadoPortuguêsdaÍndia,desde1700,eracavaleirodaOrdemdeCristo,habilitadoa31deMarçode1719.Foicapitão-generalegovernadordeMacau,entre1718e1719e,maistarde,tambémdeTimoreSolor19.CharlesRalphBoxerescreveuumextensocapí-tulosobreasuavidaenebulosaorigem,quemereceleituraatenta,poisestebrasileirorepresentabemessapleiadedehomensmarcadospelabastardia,masqueseaventurarammareterrasadentro,limpandoosangueealcançandomesmoanobilitação.DepoisdasuaestadianoExtremo-Oriente,veiomaisparaOeste,estabele-cendo-seemGoa,ondefoiprovedordaSantaCasadaMisericórdia,umcargoaltamenteprestigiante.Aindaviviaem1746,inconsolável,aoqueparece,recolhidojuntodosfradesdaMadredeDeusdeDaugim20.Em1732,foipublicadaumaobra,emLisboa,daautoriadocapitãoJoãoTavaresdeVelezGuerreiro,ondeérelatadaajornadadeAntóniodeAluquerqueCoelho,deGoaatéMacau,ondefoiocuparopostoqueantesreferimos.Istorefletebemoseuprestígioetambémasuafortuna,emambosossentidos,amaterialeaSortequeafinalquasesempreoacompanhou.Umdosfactosmaiscuriososdasuavidadeu-se,quandoregressouaMacau,nofinalde1725,vindodeTimoreSolor,mandandofazerumaurnaparadepositarosrestosmortaisdasuamulheredafilhadocasal,quemorreramuitojovem,eondefezcolocartambémoossodobraçoqueumcirurgiãoinglêslheamputara,em1709,depoisdetersidoalvejado,duranteumaluta,emplenacidadedoSantoNomedeDeus.NunodeCastroatribuiuaJosédeMeloAlbuquerqueCoelho,tambémnascidoemCametá,noBrasil,epresuntivamenteirmãooumeio-irmãodoanterior,equeteriasidomilitaremMacau,umoutropratomuitoidênticoaoquereferimosanteriormente,equetambémdatadecercade1710,vendidonomercadonorte-americano21.Nãoconseguimosdadosqueconfirmemouinfir-memestaatribuição.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING78D.RODRIGODACOSTA(1657-1722)Governador-generaldoBrasilevice-reidoEstadoPortuguêsdaÍndiaArmas:Normalmente,devermelho,comseiscostasdeprata,postas2,2,2,firmadasnosflancos.Timbre:duascostasdeprata,passadasemaspa22.Aquiapenasemazulcobalto.OLivrodoArmeiro-MoreolivrodeAntónioGodinhodão-nosasarmasdosCostacomtodoorigor.D.RodrigodaCostaerafilhodo1.ºcondedeSoure,D.JoãodaCosta,edesuamulherD.FranciscadeNoronha.Nasceuem1657,emorreua16deNovembrode1722.GovernouaMadeira,entre1690e1697e,em1702,rece-beuanomeaçãoparagovernadorecapitão-generaldoBrasil.A25deFevereirode1707,foi-lhepassadacarta,paradesempenharasfunçõesde37.ºvice-reidoEstadoPortuguêsdaÍndia,quegovernouatéàdatadasuamorte.Éprovávelqueovice-reitivesseencomendadováriaspeçasdeporcelanacomasarmasdasuafamília,emboranãofosseotitular.Eraoquartofilhodoconde,poisaCasadeseupaipassounaturalmenteparaoirmãoprimogénito,D.GilEanesdaCosta.Noentanto,apenasconhecemosumaumabaciadebordoprofundamenterecortado,eumprato,jádivulgadoporCastroeSolla,emporcelanabranca,decoradosaazulcobaltosobovidrado,datáveisporrazõestécnicaseestéticasdoperíododoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.AoaceitarmosaatribuiçãoaD.RodrigodaCosta,temosquedataraencomendadecercade1710,entreaidaparaaÍndiaeasuamorte.AbelíssimabaciarecortadapertencehojeaoMuseudoOrientedeLisboa.Abaciatemprofundasreentrânciasemcruz,eosespaçosintermédiossãotambémrecortados.Estácobertadeenrolamentosfitomórficos,separadosporfiletescircularesconcêntricos,quedefinemoespaçodaaba,docovoentreofundoeesta,edofundo,aquicomdoiscírculosconcêntricos,temdoocentralasarmasdoscondesdeSoure,massemacoroarespectiva,poisnãosetratavadochefedalinhagem.Adecoraçãovegetalistaestáexecutadacommuitocui-dado,comenrolamentosconsecutivosefloresdepétalaslongasintercaladas.Obrasão,noentanto,nãotemumaposiçãoaxialemrelaçãoaosrecortes,tendoumavariantedealgunsgraus,oquelheconfereumcompletodesequilíbriodecomposição.Estapeçadevetertidopormodeloumapeçadeprata,eépoucocrívelquefossedestinadaabaciadebarbear,masdevetersidoantesumabaciadelevarBrasõesdosCosta(chefe)doLivrodoArmeiro-MoredabaciarecortadadapáginaseguinteBaciarecortadaporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.RodrigodaCosta.Cercade1710.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(MuseudoOriente.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING79águaàsmãos.Conhecem-seespéciesdepratacomesteformato,nomeada-mente,naFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva,decercade1700,commar-casportuguesas,eoutrascommarcasdeLisboaedoPorto,aproximadamentedamesmaépoca,umacomorespectivojarro,queforamvendidasnomercadointernacional,em1976eem200823.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING80D.MIGUELDEALMEIDA(n.depoisde1640,f.1690)GovernadordoEstadoPortuguêsdaÍndiaArmas:Devermelho,comumadobre-cruzcantonadadeseisbesantes,tudodeouro,ebordaduradomesmo.Comotimbre,umaáguiaestendidadenegro,carregadadenovebesantesdeouro,trêsnopeitoetrêsemcadaasa,oudevermelhotambémcarregadadenovebesantesdeouro24.Nestebrasão,oescudoésobrepujadoporumcoroneldegovernador,decujoforroemergeumpaquifedeourodeverdeedevermelho.D.MigueldeAlmeidaerafilhodeD.LuísdeAlmeida,quefoio1.ºcondedeAvintes,quechegouasergovernadordoRiodeJaneiro,edesuamulherD.IsabeldeCastro.Em1699,partiuparaoOrientee,em1670,foinomeadogovernadordapraçadeDiu,chavedanavegaçãodasmargensdoGujarate.Dezanosvolvidos,erajáconselheirodoEstadoPortuguêsdaÍndia,eestavadesignadoparagovernaraspraçasdeDamãooudeBaçaim,mas,em1686e1687,foiprovidonoprestigiadoedifícilcargodegovernadordeMoçam-bique.EsteveàfrentedosdestinosdaÍndia,durantecercadedoisanos,emBrasõesdosAlmeida(chefe)doLivrodoArmeiro-MoredosjarrõesrepresentadosnapáginaseguinteFortalezadeDiu
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING811690e1691,comoseu58.ºgovernador,masnãoobteveotítulodevice-rei,dadoque,pormortedovice-reianterior,foramabertasasviasdesucessão,eoConselhodeGovernodesig-nava-o,juntamentecommaisdoisnobresqueentretantotinhamfalecido,peloqueficousozi-nhonocargo.MorreunaRomadoOriente,em9Dezembrode1691,sendosepultadonaigrejadocolégiodeSãoTomás.OpardejarrõesquepertencemaoMuseudoOrientetem65cmdealturaeumalarguramáximade22,3cm.Podemdatar-sedoperíododoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing,eageneralidadesdosautoreséunânimeemcolocá-los,cronologicamente,cercade1690,oquedopontodevistahistóricotambémécoerente,deacordocomosdadosbiográficosdeD.MigueldeAlmeida,queelencámosacima.Sãoasúnicaspeçasdestegéneroqueconhece-mos,aoquenãodeveserestranhoopoucotempoqueD.MigueldeAlmeidaesteàfrentedosdestinosdeGoa.Asuararidadeestátam-bématestadapelofactodemesmonoutrospaí-sesdaEuropasóseencontrarumparsemelhantecomasarmasdeVergèzesd’AubussargesedeLaPérierre.Têmumaestruturatubular,queaumentasignificativamentenazonasupe-rior,formandoumcorpoovolado,doqualsaiumgargaloaltocombordoinver-tidonaformadetrombeta.Temumpépequeno,comumàspeçasdoperíodoKangxi.Adecoraçãoéàbasedeesmaltesdachamadafamíliaverde,eoverdeéacorquepredomina,etambémaazul,amarelo,beringela,vermelho,pretoeouro,decoraçãoquecobreinteiramenteoexteriordosjarrões.Conformarama-gensenroladaspolícromasquedesenhamespirais,delimitadaporcercadurasnobordo,nazonasuperiordoalargamentoousecçãomédia,edasecçãodabase.Osmotivosgeométricospolícromosdabocaedabaserepetem-se,umaestreitafaixaverdecomcabeçasderuyi,linhasamarelaseverdesefavosdemel,eumacercaduravermelhoferrocomtriângulos.PardejarrõesporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.MigueldeAlmeida.Cercade1690.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(MuseudoOriente.Lisboa)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING82MANUELÁLVARESPINTO(n.cercade1690,f.1751)FinanceiroportuguêsnobilitadonaHolandaArmas:Pinto.Escudodebico.Cincocrescentes(numoscincocrescentesestãoinvertidos);comlargaestilizaçãodoelmoedopaquife.Ocorrectoé:depratacomcincocrescentesdevermelho,postosemsautor.Portimbreumleopardodeprata,armadoelampassadodevermelho,comumcrescentedomesmonaespádua25,comosevênoLivrodoArmeiro-Mor.LembremosqueosPaíses-Baixosforamterradeacolhimentoparainúme-roscompatriotasnossosdeorigemjudaica,queeramperseguidospeloseusan-gueeantigacrença,oudosseusantepassados,mesmoquandosinceramenteconvertidosaoCatolicismo,ouentãoquecontinuavamaserjudeizantes,postoqueocultamente.Muitoseramricoscomerciantes,oumesmoagiotas,oquedespertavaaanimosidadedecristãos-velhos,queporinvejaoudespeitoosdenunciavam.Estafamíliaencontrouterrafértil,paraosseusnegócios,noNortedaEuropa,masnãopodepertenceràlinhagemdosPintocantadosporD.JoãoRibeiroGaio,ecujanobrezaascendeaolongínquoséculoxii;estebra-sãofoicertamenteumaapropriaçãoabusiva.Éprovávelqueestaspeçastenhamsidoencomendadas,quandoManuelÁlvaresPintoestavanosPaíses-Baixos,atéporqueumseufilho,IsaacPinto,foiaccionistaeadministradordaVOC.Isaacnasceuem1717,nacidadedeAms-terdão,efaleceu,em1787,tendosidosepultadonocemitérioluso-judaicodeHaia,comumalápidecujoepitáfiofoiescritoemPortuguês.Isaac,queescreviaemPortuguês,foiumnotávelpensadorepolítico,destacando-setambémcomoconselheirodeGuilhermeIVdeOrange.ApesardaquasecertezadequeaencomendanãopartiudePortugal,parece-nosaceitávelincluirestaspeçasnocontextodasencomendasdepersonalidadesportuguesas.ÉcuriosoqueforamencontradospedaçosdepratosdestesnasobrasquedecorreramemLisboa,nolocalondeestavaopalácioMarialva,noBairroAlto.Quantoàdatação,apontamosparaumanonãomuitodistantede1720,dentrodoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing,oujádoiníciodeYongzheng.BrasõesdosPinto(chefe)doLivrodoArmeiro-MoredospratosrepresentadosPratoporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManuelÁlvaresPinto.Cercade1700-1720.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING83
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING84D.PEDRODELENCASTRESILVEIRAVALENTECASTELOBRANCOVASCONCELOSBARRETOEMENESES(n.1699,f.1752)5.ºCondedeVilaNovadePortimãoArmas:Lancastre(muitofantasiadas).Temescudoetimbreepelicano.Noescudetefaltamossetecastelosqueodeviamladear.Nocentro,umqua-dradocomquatrocamposdebrancocomcincopontosaevocarbesantes.Ocorrectoé:depratacomcincoescudetesdeazulpostosemcruz,comcadaumcarregadodecincobesantesdepratapostosemsautor.Bordaduradever-melho,carregadadesetecastelosdeouro,eumfiletedenegroemcontra--banda.Portimbre,umpelicanofendendoopeitoealimentandoascrias,domesmo.Asarmassãoasmesmasdo4.ºconde.D.PedrodeLencastreerafilhodo4.ºcondeedesuamulherD.MadalenaTeresadeNoronha,filhado8.ºsenhordaCasadeTarouca,equefoidamadarainhaD.MariaSofia.Nasceuem4deAbrilde1699,emorreuem29deMaiode1752.Foicomendador-mordeAvis,comendadordeEstremoz,Alcanede,VeiroseAlandroal,ealcaide-mordoscastelosdeAvis,Alcanede,Benavila,Alan-droal,PerneseVeiros,efoiaindasenhordeváriosvínculosquecompunhamaCasadeVilaNovadePortimãoedeSortelha.FoiaindadeputadodaJuntadosTrêsEstados,evedordaFazenda.Casou,em29deOutubrode1711,comD.MariaSofiadeLencastre,filhado3.ºmarquêsdeFontes.Foi-lhepassadacartaporD.PedroII,em5deFevereirode170426.EstepratodaFundaçãoCarmonadaCostafoidatadodecercade1710,pelosautoresdosvolumeseditadosporVarelaSantos,edeentre1720e1721,porNunodeCastro,queoconsideradeumterceiroserviço,poisaspeçasante-rioresconsigna-asigualmenteaD.PedroenãoaD.Luís,comonósfizemos,eoutros,antesdenós,igualmenteofizeram.Apesardenãoserumaquestãofechada,peladecoraçãoepelorigordasarmasdoscondesdeVilaNovadePor-timão,acreditamosserestaumaencomendamaistardia,etambémdarespon-sabilidadedo5.ºconde.Podeterfeitopartedealgumloteexecutadoparaasfestasdoseucasamento,quetiveramlugarem1711,quandoapenastinha14anosdeidade.Mas,nadaimpedequesejaposterioralgunsanos,oumesmoumadécada.BrasõesdosLencastre,ebrasãodosLencastreusadonopratoapresentadonapáginaseguinte
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING85Temgrandesdimensões,concretamente35cmdediâmetro,eédecoradoaazulcobaltosobovidrado,comumacaldeirabastantebaixa,mascomumaabalargaerecortada,comterminaçõesarredondadaseponteagudasalternan-tes.Aocentro,ostentaasarmasdaorgulhosafamíliadosLencastre,comumaáguiaportimbre,envoltaemfloresdelótuseramospendentescomfrutosquenãoidentificámos.Aabaédecomposiçãoradial,formandograndespainéispontiagudosquealternamcomoutrosmaispequenoseestreitos.Osgrandesmostramumaversãopoucocorrectadobrasãodotitular,alternandocomramosvolumososdeflores.Deveráassimsituar-sedentrodoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.Pratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodo5ºcondedeVilaNovadePortimão,D.PedrodeLencastreSilveiraValenteCastelo-BrancoVasconcelosBarretoeMeneses.Cercade1720.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(FundaçãoCarmonadaCosta)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING86DIOGODEMELODESAMPAIO(n.1665,f.1716)EDESCENDENTESGovernador-de-ArmasdaProvínciadoNorteeduasvezescapitão-generalegovernadordeMacauArmas:SampaioeMelo.Escudodotipopeninsular.IeIV,deourocomáguiaestendidadepúrpura,armadaelampassadadevermelho.IIeIII,xadre-zadodeouroenegrodesetepeçasemfaixaeoitoempala;bordaduradever-melho,carregadadeoitoSSdeprata.Sobreotodo,umescudetedebranco,auballon,comasarmasdosMelo:devermelhocomdobre-cruzdeouro,comseisbesantesdeprata;bordaduratambémdoprimeirometal.Coroadefantasiaoucoroneldenobreza,deouroerepresentadoporcincohastesfloridasequatrosimples,encimadasporpérolas,ecomotimbreumaáguiadoescudo.Natural-mente,naspeçasquesãosódecoradasaazulcobaltosobovidrado,essaéaúnicacorquecompõeobrasão.OsfaustososserviçosquevamosestudarnestaementaforamatribuídosaFranciscoJosédeSampaioMeloeCastro,11.ºsenhordaCasadeVilaFlor,quefoio40.ºvice-reidoEstadodaÍndia,atribuiçãocomaqualnãoconcordamos,comocomelanãoconcordamváriosdosmaisconceituadosheraldistas.AtéocondedeCastroeSolla,apesardetodaasuasabedoria,tevedificuldadesemfazeraatribuiçãodobrasão,ficando-seapenaspordá-locomosendodeumapersonagemqueusavaSampaioeMelo,esolicitando,naspáginasdasuaobrafundamental,auxíliodeoutrosinvestigadores27.OmarquêsdeSãoPayonegouqueestaspeçastenhampertencidoaoseu6.ºavô,FranciscoJosédeSampaioMeloeCastro,atéporquenenhumaconstadoseuinventáriodebens,queelemuitobemconhecia,poisconservava-onoseuespóliodefamília.Alémdisto,osSãoPayo,senhoresdeVilaFlor,depoisdeelevadosacondesemarqueses,usa-ramasarmasdestafamília;FranciscoJosé,porexemplo,nuncausouoapelidoMelo,eoselodafamíliamostraclaramentecomoobrasãoqueostentavameradiferentedodestaspeçasqueestamosagoraaanalisar28.Maiscompletaexplica-çãoédadaporLuizFerros,nanotan.ºCLXXI,doreferidolivrodeCastroeSolla,eosseusargumentos,bemescudadosemtrabalhosanterioresdeJoséCamposeSousaedeLuísdeMelloVazdeSãoPayo,sãodepesoinegável29.JorgeForjazeJoséFranciscodeNoronha,nasuaobramonumentalOsluso-descendentesdaÍndiaPortuguesa,dão-nosbiografiasactualizadasemuitoBrasõesdosSampaiodoLivrodoArmeiro-Moredaspeçasdosserviçosrepresenta-dosnaspáginasseguintes
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING87completas,sobreosMelodeSampaioque,emnossaopinião,etambémdeJoãoAlarcãoeJorgeBritoeAbreu,estãoligadosaestaspeçasdeporcelana30.Ambos,prudentemente,nãoavançam,paraalémdemembrospoderososdosMelodeSampaiodeBaçaim,comfortesprobabilidadesparaLuíseDiogodeMelodeSampaio,ambos,aseutempo,capitães-generaisegovernadoresdeMacau,entremuitasoutrascoisas.Mas,comecemospeloinício,valendo-nosdaspáginasescritasporJorgeForjazeporJoséFranciscodeNoronha,naobrajácitada.FranciscodeMeloSampaio,oprimeirodestalinhagemluso-indiana,nasceunoReino,efoiparaaÍndia,em1570,jácasadocomD.FilipaPereira;tiveramcincofilhos,umdelesTristãodeMelo,quefoicapitãodeChaúl.RicardoMichaelTellescopioualápidefuneráriadeFranciscodeMelodeSampaio,falecidoem8deAbrilde1580,existentenaigrejadeSãoFranciscodeVelhaGoa,equetemporbrasãoasarmasplenasdosMelo.OseuherdeirofoiDiogodeMelodeSampaio,deFortalezadeBaçaim.Aspectoparcelardasmuralhasebaluartes
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING88alcunhaoTorto,quenasceujáemGoa,tendosidoprovido,entreoutros,noscargosdecapitãodeDamãoedecapitãodeMalaca,alémdetersidobafe-jadocomumaviagemàChina,oqueeraentãogaran-tiadefortuna.ForamestesquederamorigemàpoderosafamíliadosMelodeSampaiodeBaçaim.Seguiu-senalinhagemJoãodeMelodeSam-paio,tambémnascidoemGoa,quefoicapitão-gene-raldoNorte,ecapitão-mordeJafanapatão,noCeilão,edeDiu,noGujarate.Doprimeirocasamento,comD.AnadeAndradeLobo,teveDiogodeMelodeSampaio,queagoranosinteressaparticularmente,porjulgarmostersidoeleoprimeiroaencomendarpeçasbrasonadasdestas,emboranãodevatersidooúnico.SabemosquenasceuemBaçaim,ariquíssimacapitaldaProvínciadoNorte,em1665,efaleceuemGoa,quandocorriaoanode1716,tendosidosepul-tadonaigrejadeSãoLourençodeAgaçaim,emcampacujasarmasestãomalesculpidas.Assentoupraça,em20deAbrilde1681,com16anose,em1683,jáeracavaleiro-fidalgo.Em1689,foinomeadocapitão-mordaarmadadeCanaráe,trêsanos,depoiscapitãodoterritóriodeBardês.FoiaindacapitãodafortalezadeDiue,emem1697,dafortalezadeChaúl.Em1699,foinomeadocapitão--generaldeMacau,ondeesteveaté1703,edepoisdestacomissãoaindafoigovernador-de-armasdaProvínciadoNorteemembrodoConselhodeEstado.DiogodeMelodeSampaioteveoportunidadeedinheiro,paraadquirirváriosserviçoseoutraspeçasdeaparato,paraopaláciodasuafamíliadeBaçaim,sobretudoenquantoesteveemMacau.OutrosdosfamiliaresquepodemterencomendadoestaspeçasforamosirmãosAntónioLobo,JoãoeCaetanodeMelodeSampaio,esobretudoLuísdeMelodeSampaio,quemorreusemgeração,masquefoitambémgovernadordeMacau.Temos,assim,umperíododeduasoutrêsdécadas,emqueestesnobresdegrossoscabedaisedeenormeimportâncianoEstadoPortuguêsdaÍndiativeramoportunidadedecomprarestesserviçosbrasonados.Baçaim,ondeFortalezadeChaúl.Aspectoparcelardasmuralhasebaluartes
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING89GomildeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeDiogodeMelodeSampaiooudeumseudescendente.Cercade1700.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING90estevesediadaafamíliaempermanência,atéàconquistapelosmaratas,em1739,sendooúltimotitularahabitaraíJoãodeMelodeSampaio,queviriaamorrerjáemGoa,em7deNovembrode1770,noseufaustosopaláciodosarredoresdePangim,emSantaInês.Deentreaspeçasmaisantigas,destacamososimponentesjarrõesazulebrancodaFundaçãoRicardoEspíritoSanto,com1,34mdealtura.Sãoemformadebalaústre,comocolocurto.Astampasaindaestãoesteticamentepre-sasàdecoraçãodoperíododetransiçãodaDinastiaMingparaaDinastiaQing,mostrandofigurasdesereiasatodaavolta,pintadasaazulcobalto,sobrefundobranco,masahipótesedeseremumreaproveitamentonãonosparececoerente,dadaacercaduraqueficanaextremidadedaabadasditastampas,sobacaudadassereias,ecujadecoraçãoseligamuitobemaocorpodosjarrões.Osleõesdouradossãoefectivamentedoséculoxix,eatéestãomarcados,tendosidofei-tosparasubstituirosoriginais,quemuitoprovavelmentesepartiram,comoaconteciatantasvezes.Háoutrosjarrões,degrandeaparato,mascomumadecoraçãodafamiliaverde.OMuseudaFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilvapossuioutraspeçasdemuitointeressedeumaencomendaquedevetersidomuitogrande,comdecoraçãoimarichinesa,equedevedatardecercade1700,emboraváriosauto-resaconsideremumpoucomaistardia.Norespectivocatálogo,éapresentadoumperíodolargo,entre1700e1722.Estanossafixaçãonatransiçãodossécu-losxviiexviiiéacompanhadaporDavidHowardeporJohnAyers,nasuaobraconjuntade1978,paraobrasidênticas31.Mas,aindaassim,nãoéimpossívelquesejamdofinaldeSeiscentos,pelomenosasprimeirasencomendas,edaíaatri-buição,emprimeirolugar,aDiogodeMelodeSampaio.Destacamos,nesteMuseu,umcaixadefacas,com30cmdealtura,eumpardepolvilhadoresdeaçucar,com17,7cmdealtocada.Adecoraçãoéaazulsobvidradoeosesmal-tespolícromoseouro.Temgrandedelicadezanodesenho,equerastarjasdevermelho-sangueformadasporteoriasdepequenafolhagem,querasfloresdecrisântemoedelótos,ligadasporsarmentosdevideirasonduladassãosoberbas.Outraspeçasbemconhecidassãoosrefrescadoresdegarrafas–aquealgunschamamfloreiras–comoodoMuseuNacionaldeArteAntiga,quesabemosterpertencidoaoconventolisboetadeSantos-o-Novo32.TodosestesserviçosdatamdoperíododoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing,eforamfeitos,poranalogiadadecoraçãocompeçasbemdocumentadas,muitoprovavelmente,entre1699e1703,quecoincidecomotempoemqueDiogodeMelodeSampaioesteveemMacau.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeDiogodeMelodeSampaiooudeumseudescendente.Cercade1700.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING91
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING92Vamosanalisarapenasalgumaspeçasdeencomendadestevice-rei,dotipoimarichinês,comadelicadadecoraçãoquejávimosnasqueperten-cemàFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva.Oencomendante,comofacil-mentejásepercebeu,nãoselimitouaumsimplesserviço,masdesejoucom-pletá-lo,oucompletá-los,comumainfindadedecomplementos.Começandopelogomil,quepodemosconsiderardeumeventualprimeiroserviço,eistopormerosmotivosmetodológicos,anote-sequetemcercade34cmdealtocomadecoraçãotípicadoimarichinês,comesmaltesaazul,vermelhoedouradosobreumvidradoligeiramenteazulado.Parecequeomodelocopiaosgomisdeprataque,normalmente,serviamparairàmesa,juntamantecomasbaciasdemão,equesairamdasoficinasdosgrandesprateirossetecentistas,sobre-tudodeLisboaedoPorto.Peçarara,degrandeelegância,destaca-seigual-mentepeloseuvalorcromáticoepeladelicadezadodesenhodasfloreseramagens.Aochamadoprimeiroserviço,comoaspeçasanteriores,pertenceumbeloetambémrarofrascodechá,com13,5cmdealtura.Destaca-seomesmogostopelocoloridoforte,comovermelhoeoverdeasobressairdofundoleitoso,eumagrandeprofusãodeelementossecundáriosemdourado.Conhecem-seemváriascolecçõespeçasidênticas,mascuriosamentenenhumaéigual.Chamamosaatençãoparaumpratogrande,comquase40cmdediâme-tro,quesediferenciadaspeçasanteriores,essencialmente,peladecoraçãodobordo,emgrisalhaedourado,comumdesenhomuitofino,avivadopelacolo-raçãofortedasflores;tambémdeumacolecçãoprivada.Váriasoutraspeçasencontram-seemdiversascolecçõesemuseus.Algu-mas,quedevemfazerpartedeumaencomendadistinta,nomeadamente,ospratos,distinguem-sepelaaba,comumadecoraçãomaisgarrida,comfolha-gensefloresemcontínuo,conformandoumaleveondulação.Ocentroédefi-nidopordoiscírculosduplosconcêntricos,eaífoipintado,igualmentedeformamonumental,obrasãopessoaldovice-rei.Umoutroserviçotemumadecora-çãomuitodiferentedadosanteriores,maisdensae,emcertamedida,maischinesa.Aabaémaispequena,decoradacomumxadrezadoazulforte,inter-rompidoporseisreservas,ondeháornamentosfloraisesquemáticoseestiliza-dosadourado,vermelho–sangueeazul.Ocentrodospratosédefinido,umavezmais,porumduplocírculoazul,etodooespaçoassimconformadoostentaumadecoraçãofeéricadefolhagempolícroma,emqueabundaodourado,overmelhoeoazul,emquatrocompo-siçõessimétricas,axiaisetransversaisemrelaçãoaobrasão.Esteestá,numa
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING93primeiraordem,envoltoemenrolamentosfitomórficosestilizados,numapa-rentehorroraovazio.Chamamosaindaaatençãoparaumabaciarecortada,emquatroreen-trânciaspostasemcruz,comosquatrosegmentosdebordo,assimformados,decoradoscomduasflorescada,emtonsdevermelhosangue.Deixamosparaofimareferênciaaunsjarrõescomobocalecomabasedecoradoscomaplicaçõesdebronzedouradoaogostobarroco,ecujadecora-çãolembramuitoadosserviçosdafamíliaitalianaMarini,durantemuitotempoconfundidacomasencomendashipotéticasdeD.LuísdeAtaíde.Macau,territóriodequeDiogodeMelodeSampaiofoigovernador.PraiaGrande.GravuradeW.H.Capone.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING94D.LUÍSCARLOSINÁCIOXAVIERDEMENESES(n.1689,f.1742)5.ºcondedaEriceirae1.ºmarquêsdoLouriçalevice-reidoEstadodaÍndiaArmas:Escudoesquartelado,IeIV,debrancoporprata,comcincoescu-detesdeazulpostosemcruz;bordaduradevermelhocomsetebesantes,porcastelos,deouro;IIeIII,devermelho,trêsflores-de-lisdeouro;sobre-o-todo,deouro,comumanelencoberto.Coroneldeconde.Porsuporte,lateralmente,umdragãoeumafigurahumana,quedeveráserumadonzelasainte,segurandoumescudete,e,porbaixoadivisaNINGUEMPRIMEIRO33.Apesardealgu-masfalhas,sãoasarmasdosMeneses,primeirosenhoresecondesdeCanta-BrasãodeD.JorgedeMeneses,condedeCantanhede,doretábulodacapeladeVarziela,ebrasãodajarradapáginaseguintePratocomasarmasdeD.LuísCarlosInácioXavierdeMenezes.Cercade1720.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoprivada)JarracomasarmasdeD.LuísCarlosInácioXavierdeMeneses.Cercade1720.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoprivada)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING95nhedee,maistarde,marquesesdeMarialva,condesdaEriceiraemarquesesdoLouriçal.D.LuísCarlosInácioXavierdeMene-sesnasceuemLisboa,a4deNovembrode1689,filhodocondedaEriceira,efoienca-minhadopelo,paiparaacarreiramilitar.Apenascomvinteeseteanos,em1717,foinomeadovice-reidoEstadoPortuguêsdaÍndia,chegandoaGoa,aindaemOutubrodessemesmoano.Em1721,regressouaLis-boa,nãosemantesterpassadoporgravesproblemaseatéprisão,emalto-mar,tendosidolevadoparaFrança,deondeacabouporchegaracasa,sãoesalvoesemmolestiademaior.Em1740,foinovamentenomeadoparaessecargo,masmorreu,doisanosvolvi-dos,tendosidoenterradonaigrejadaCasaProfessadoBomJesus,honradadaapoucos.FoisenhordeEriceira,AnsiãoeLouriçaledetodososvínculosqueherdoudeseupai.FoiagraciadocomotítulodemarquêsdoLouriçal,nomomentodaúltimapartidaparaGoa.Opratoeajarraqueaquiseapresen-tam,sãotantoquantosabemos,asúnicaspeçasqueexistemcomasarmasdesteilus-tríssimotitular,epertencemaduascolecçõesparticulares;foiajarrainicialmentedivulgadaporJosédeCamposeSousa.Sãodecoradascomesmaltespolícromoseaouro.Ajarratemformaovalada,comligeirareentrânciaameio,afunilandodepoisatéaorebordo,pos-suindocoloestreitoelabiado,sobrepéaltoeaberto.Opétemflorespequeninascomoornamentação,aliás,pequenasflorescoloca-dasemramosmodestosesimétricos,com-põemorestodadecoração.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING96D.NUNODACUNHADEATAÍDE(n.1644,f.1750)BispodeTargaecardealdeSantaAnastásiaArmas:Cunha(dossenhoresdeTábua,modernas).Escudoovaldentrodeumacartela:debranco,enovecunhasemazul.Bordaduradevermelhocarre-gadadecincoescudetesdeazul,ecadacomcincobesantesdeouro.Chapéuprópriodadignidadeeclesiástica,comtrêsordensdeborlas,avermelho,jádearcebispo,portanto.Deviaser:deouro,comnovecunhasdeazul,postas,3,3e3.Bordaduracosidadeprata,carregadadecincoescudetesdeazul,comcadaescudetecarregadodecincobesantesdeprataemsautor34.ObrasãoéomodernodosCunhadeTábua:deouro,comnovecunhasdeazul,sobrepostasem3,3e3,combordaduracosidadeprata,carregadadecincoescudetesdeazul,ecadaumcarregadodecincobesantesdeprataemsautor.Otimbreénormalmenteumgrifo35,masaquiapareceochapéuvermelhocorrespondenteàdignidadedecardeal.BrasõesdosCunha(chefe)doLivrodoArmeiro-Mor,edeD.NunodaCunhadeAtaíde,daspeçasdoserviçorepresentado,edeumlivroimpressoemRoma,em1722.(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING97Emestudorecente,noanexoquededicaramaocatálogodasporcelanasdoMuseudaFundaçãoRicardoEspiritoSanto,JorgeBritoeAbreueJoãoAlar-cãodeCarvalhoBrancoatribuiramestasarmasaocardealD.NunodaCunhadeAtaíde36,poiselascorrespondemàsqueforamcolocadasnaportadadeumlivroimpressoemRoma,natipografiadeKomarec,em1722,dedicadaexacta-menteaesteprelado,explicitamentereferidocomoinquisidor-geraldePortugaledasConquistas,istoédosterritóriosdonossoPadroado.D.NunodaCunhadeAtaídenasceuemLisboa,a8deDezembrode1664,eveioafaleceu,em14deDezembrode1750.Erairmãodo1.ºcondedePovolide,filhodosenhordamesmavila.FrequentouoRealColégiodeSãoPaulo,obteveograudedoutoremCânones,pelaUniversidadedeCoimbra,vindoposteriormenteaserelevadoàcategoriadecónegocatedralíciodadio-cesecoimbrã,etambémadeputadodaInquisição,emCoimbra,comnomeaçãoem2deNovembrode1691,vindoasê-lodadeLisboa,doisanosvolvidos,a8deAbril.Em1705,foiindigitadoparabispodeElvas,masnãoaceitou,sendoentãoconcedidaamitradeTarga,a14deMarçode1704.Asuabrilhantecar-reirareligiosalevou-oaindaacapelão-mordeD.PedroII,eainquisidor-mor,entãojápelamãodeD.JoãoV,acujoConselhoRégiopertenceu.Tudoistolheabriucaminhoparaocardinalato,vindoareceberapúrpuradasmãosdeCle-menteXI,a18deMarçode1712,comotítulodeSantaAnastásia,paróquiasituadanoPalatino,emRoma,cujoedifíciomelhoroueenriqueceu,comoeracostumeemcasossemelhantes,eondeaindahojesepodemverassuasarmas,noarco-cruzeiro,emparamentoseváriaspeçasdeculto37.D.NunodaCunhadeAtaídeteveforçosamentedeencomendarumcon-juntodepeçasapartirdeLisboa,oquenãoconstituíaqualquerdificuldade.Conhecemosváriospratos,abelíssimabilheteiradoMuseudaFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva,masvamosater-nosapenasduaspeçasdeguarni-ção,decategoriaexcepcionalegrandevariedade.Aprimeiraéumpotecom31,5cmdealtura,comarespectivatampaecomduasasasimpositivas,datáveldecercade1720,emazulfortecobaltosopradosobovidrado,comesmaltesvermelho-ferro,castanhoeouro.Temfor-matoovalado,ligeiramentecintado,afunilandoparaocolo,queémaisestreitoerematadocomumrebordo.Deambososlados,temasascomenrolamentosasemelharpergaminhos.Opotetemporsuporteumpédeformacónica,enapartesuperiorumatampadecúpula,comumapegaarematá-la,emformadebotãodeflor.Emambasasfaces,sobrereservas,podemver-seasarmasdocar-deal,envoltasemflorinhassobredourado;nopéenobordo,hátambémumaArco-cruzeirodaigrejadeSantaAnastásia,emRoma,comasarmasdocardealD.NunodaCunhaAtaíde.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING98PotedeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.NunodaCunhadeAtaíde.Cercade1720.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)GarrafadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.NunodaCunhadeAtaíde.Cercade1720.DinastiaQing,reinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING99delicadadecoraçãoembandasdemotivosgeométricosdourados.Estacoréraraedifí-cildeexecutar,eatécnicaqueaproporcio-navaficourestritaapeçasdeexportaçãodoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.Éprovávelqueambasasqueaquiapre-sentamostivessemcomomodeloexemplaresdomesmoformatodeprata,executadosdoReino.Asegundapeçaéumagarrafacom25cmdealtura,tambémemazulfortecobaltosopradosobovidrado,comesmaltesvermelho-ferro,castanhoeouro.Emambasasfaces,sobrereservas,estãoasarmasdocardealD.Nuno,entreflorinhassobredou-rado.Agarrafatemabasequadrangular,eosângulosarredondadonapartesuperior,deondesaiumgargaloestreito,comgolaebordosaliente,coroadopelatampadeformacilíndrica,sobrepujadaporumapegaquetemnapartesuperiorumpequenogrupoescultóricocompostoporummeninojuntodeumcão.EsteconjuntodeD.NunodaCunhaAtaídeédosmaisbemconseguidos,dequan-tasencomendasforamfeitaspelanobrezaportuguesa,noperíododavigênciadobar-roco,eosegredopodeestarnousocomomodelosdeexemplarescomamesmamorfo-logiaefunção,masdeprata,algoqueosgrandessenhoresnuncaprescindiam,peloprestigioquedavam.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING100FRANCISCODEASSISETÁVORA(n.1703,f.1759)3.ºcondedeAlvor,marquêsdeTávoraevice-reidoEstadodaÍndiaArmas:Denegro,porprata,comcincofaixasondadasdeazul,sendoadomeiocarregadacomumgolfinhodeouro.BordaduradevermelhocomalegendaaouroQUASCUMQUEFINDIT.Coroneldemarquês.Escudoenvolvidoporumacarteladedesenhobarrococomconcheadosavolutados.Arepresentaçãonãoétotalmentecorrecta,dadoqueocampo,correctamente,édepratae,assim,aprimeirafaixadeviaserdestemetalenãodeazul.Tambémogolfinhodeviaserdeazulassimcomoabordadura,postoquecomletrasanegro.Asarmasquesepodemvernestepratosãoumavariantedasoficiais,queforamusadaspelosmarquesesdeTávora38.Apresentamo-las,talcomoestãodesenhadasnoLivrodoArmeiro-MordeJoãodeCrós.FranciscodeAssiseTávoranasceua7deOutubrode1703,filhodo2.ºcondedeAlvor,etambémcondedeSãoJoãodaPesqueira,BernardodeTávora,edesuamulherD.JoanadeLorena.ObteveotítulodemarquêsdeTávorapelocasamentocomasuaprimaD.LeonorTomásiadeTávora,herdeiradostítulosdeseupai,o2.ºmarquês,AntónioLuísdeTávora;acerimóniatevelugar,a21deNovembrode1718.Em28deFevereirode1750,foinomeadovice-reidoEstadoPortuguêsdaÍndia,eregressouaoReino,em1754,comoseuprestígioimensamenteaumen-tado.FoivítimadaarmadilhaurdidaporSebastiãoJosédeCarvalhoeMelo,acabandoporsersupliciado,comtodaasuafamíliamaispróxima,a13deJaneirode175939.Otempo,porém,devolveuaD.FranciscodeAssisdeTávora,72.ºgovernadore45.ºvice-reidoEstadodaÍndiaolugaraquetemdireito,e,em1781,arainhaD.MariaIreabilitou-o.NãoterãosidomuitasaspeçasdeusodosTávoraqueescaparamàsanhadestruidora,peloqueesteexemplarganha,assim,umredobradointeresse.Noentanto,nãopodemoscolocardeladoahipótese,aliásconsistente,doser-viçoterdesaparecidopormotivodoTerramotode1755,quenãopoupouospaláciossituadosnaFreguesiadosMártires.Opratotemumadecoraçãodafamíliarosa,comesmaltespolícromoseourosobovidrado,possuindoumacaldeirabaixaeaabalevantada.AocentroestáobrasãodearmasdeD.FranciscodeAssis,integradonumacarteladeestilorococó,quepossuiumacarrancanotopo,postaaxialmentee,sobreela,BrasõesdosTávora(chefe)doLivrodoArmeiro-Moreconformeaparecenoprato
  • umacoroaaberta;namesmalinha,masnazonainferior,umaoutracarranca.Obrasãoestáenvoltoporumatarjaovalada,formadaporumacordadeprataeouro.Adecoraçãodaabaéconstituídaporelementosflorais,peónias,empeque-nosbotõesefolhagemaouro.AexecuçãoeoselementosdecorativossãotípicosdofimdoreinadodoimperadorYongzhengdaDinastiaQing,devendodatar-seestepratodecercade1730,nãopermitindoavançá-lo,paraoreinadodeQianlong,quandoD.FranciscodeAssisestevecomovice-reiemGoa.Narelaçãodaspeçasqueforamarroladas,quandodosequestrodosbens,apósoassasinatodosTávora,aparecemreferênciasa“louçadaÍndia”,oquequerdizer,comovimosemmuitosoutroscasos,porcelanachinesa.Noentanto,emnenhumcaso,osarroladoreschegaramaopormenordeindicarporcelanabrasonada.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.FranciscodeAssiseTávora.Cercade1730.DinastiaQing,reinadodoimperadorYongzheng.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING102COSMEDAMIÃOPINTOPEREIRA(n.1691,f.depoisde1747)Capitão-generalegovernadordeMacau,senhordaCasadasConchasdoLumiarArmas:Pereira,Guedes,Pinto,e(talvez)Pimentel;armasmuitofantasia-das,comascoreseesmaltesdeturpados.Escudoemcartela.Esquartelado.I,debranco,porprata,cruzflorenciadadevermelho,vaziadocampo.II,deazul,comcincocrescentesaouro.III,deverdecomcincoflores-de-lisdeouro.IV,devermelho,comcincovieirasdeouro.Bordaduradeverdecarregadadesetevieiradeouro.Coroneldenobrezadecincoflorões.Aeventualidadedesetratar,noquarto,dePimenteldeve-seàaposiçãodasvieirasemsautor.Nasduassériesdepeçasqueapresentámosnestaementa,osbrasõesnãosãorigorosamenteiguais,comosepodecomprovarpelaimagemanexa.CosmeDamiãoPintoPereiranasceuemLisboa,em1691,filhodeAntó-nioVazPintoedeMadalenaJosefadeAtaíde.FoifidalgodaCasa-Real,senhordaCasadasConchasdoLumiare,depois,capitão-generalegovernadordeMacau,porduasvezes,entre1735e1738,eentre1743e1747,cujasacçõescomogestorpúblicoestudamosrecentemente40.FoicertamenteduranteassuasestadiasàfrentedosdestinosdaCidadedoSantoNomedeDeusnaChina,queencomendouaoscomercianteslocaiseaosintermediáriosdeCantãoalgunsserviços,dequeseconservamtravessasevasi-lhasdetodasasformas,bemcomooutrotipodepeçasdatáveisdosreinadosdeYongzhegeQianlongdaDinastiaQing.Estasatribuiçõesjánãosãonovas,fê-lasocondedeCastroeSolla,enuncamereceramgrandescontestações,exceptonumounoutropormenordeinterpretaçãodeumdoscostados41.Destacamosospratosdodesignadoprimeiroserviço,concretamentedois,com24,5cmdediâmetro,apenascomobrasãodearmasdocapitão-generaldeMacau.Todaadecoraçãoéincisasobovidrado,eodesenhoesculpidotemaformadeflorcentralirradiandopétalasdeformaaguçada,emolduradasporfolhagememespiral,eumafaixaexteriordefloresdelótusououtraespéciemuitoparecida.Aabatamomesmopadrãodecorativo.Comojáfoinotado,estetiposósurgeempeçasdoiníciodoséculoxviii.Conhecem-se,eestãopublica-das,umajarra,quepertenceaoMuseuNacionaldeArteAntiga,eumataçaparachá;adataçãonãopodeseroutraquenãoadosanospróximose,muitoprovavelmente,imediatamenteposterioresa1735,doperíododoreinadodeYongzhengdaDinastiaQing,eanteriora1747.BrasõesdeCosmeDamiãoPintoPereiraconformeaparecemnaspeçasquereproduzimos
  • PardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeCosmeDamiãoPintoPereira.Cercade1735-1747.DinastiaQing,reinadodoimperadorYongzhengoudoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING104Aumoutroserviço,aumaencomendamaisricaecomumadecoraçãomaisvibrante,pertence,entreoutraspeças,umatravessadegrandesdimensões,com45,3cmdecompri-mentoe36,5cmdelargura.Aquiaparecemincluídosesmaltespolícromosdafamíliarosa,quedevemserdoperíododoreinadodeYongzhengdaDinastiaQing,eadatadeenco-mendatantopodeserdosanosdaprimeiraestadiaemMacau,entre1735e1737,comodasegunda,queocorreujánadécadaseguinte,entre1743e1747.Asarmasestãonocentrodobordodatravessamas,nospratosqueconhecemosdestemesmoserviço,estãonocentrodocovo,sendoeste,natravessa,completamentebranco,semdecoraçãopolícroma.Aformadatravessaéovalada,comoénatural,semrecortesnobordo,ondeseconcentraoessencialdosele-mentosdecorativos,espiraisdefloresdegrandedelicadezadedesenhoeexcelenteconjugaçãodosesmaltes,postosemtrêssecções,divididaspelobrasão,aoaltoenacentral,enascurvasdosrebordosdoladooposto.Completamentediferenteéumabilhadeporcelanatotalmentebranca,edeclarorecorteutilitário,quepertenceàFundaçãoCarmonadaCostadeLisboa,ornamentadaapenascomobrasãodeCosmeDamiãoPintoPereira,colocadonobojo,totalmentepintadoaazulcobaltosobovidrado.Pode,ounão,tratar-sedeumaencomendaesporádica,oudeumcon-juntodevasilhasutilitáriasquetiveramcomomodelosdirectosprotótiposidosdoReino.TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeCosmeDamiãoPintoPereira.Cercade1735-1747.DinastiaQing,reinadodoimperadorYongzhengoudoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING105
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING106D.JOSÉMARIADAFONSECAFIGUEIREDOESOUSA(n.1690,f.1752)BispodoPortoArmas:Ribeiro,FigueiredoeFonseca.Escudodefantasiabarrocoemcar-telapartido.I,cortado,1.ºdevermelho,comduaspalasdeouro;2.ºdenegro,duasfaixasveiradasecontra-veiradasdebrancoevermelho;2.ºdocortado,partido:1.ºdebranco,trêsfaixasdevermelho,sendoa2.ªcarregadadeazul;2.ºdevermelho,cincofolhasdeverdes.II,deouro,cincoestrelasdevermelho.Chapéuprópriodadignidadeeclesiástica,comcordõeseseisborlasporlado,deverde.Sobochefe,doisbraçoscruzadossobreumacruz.Asarmasrepresen-tadassãoRibeiro,Évora,Figueiredo,Fonseca,eaindaasdaOrdemdeSãoFrancisco42.Devemosanotarqueháalgumasvariantesderepresentaçõesdasarmasdesteprelado,naquintadoBispoemSantaCruzdoBispo,Matosinhos,noconventodeAracoeli,emRoma,etc.,masosprincipaisautoressãounânimesquantoaofactodestas,asquepodemosvernapeçaqueapresentamos,seremefectivamentedele.D.JoséRibeirodaFonsecaFigueiredoeSousanasceuemÉvora,a3deDezembrode1690,filhodeManuelRibeirodaFonsecaFigueiredo,edesuamulherD.AnaMariaBarrosodaGamaMichão.FrequentouaUniversidadedessacidadealentejana,ondeobteveograudeMestree,posteriormente,adeCoimbra,ondeprestouprovasdeDoutoramentoemCânones.Teveumabrilhantecarreirapúblicae,em1712,partiuparaRoma,comomarquêsdeFronteira,cidadeondetomouohábitodeSãoFranciscodeAssis,noconventodeAraCoeli.Aí,ensinouFilosofiaeTeologia,duranteváriosanos,semprecomgrandebrilhantismo.Desempenhoumissõesdiplomáticas,comoadeembaixadorextraordinárioeministrodepotênciasestrangeirascatólicas,juntodaCúriaRomana,sendoatéconselheirodoimperadorCarlosVI.FoitambémencarregadodeNegóciosdePortugal,emRoma,em1728;ministro,em1731;eministroplenipotenciáriodeD.JoãoV,em1733.AoascenderaobispadodoPorto,adoptouonomedeD.freiJoséMariadaFonsecaeÉvora,quegovernou,entre1739e1752,anodasuamorte,dadoimportanteparaadataçãodoseuserviço.Fezgrandesmelhoramentosnovelhopaçoepiscopaldacidade43.BrasãodeD.JoséMariadaFonsecaFigueiredoeSousa,comoaparecenatravessa,eretratodobispodoPorto,gravuradoséculoxviii.(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING107Estatravessapertenceaumserviço,cujosmodelosdaspeçasimitamaporcelanaalemãmaissofisticada,ecomumagrandeincorporaçãoderelevos.Tempolicromiadeesmaltessobovidrado,emquealternamovermelho-ferro,oazul,oamareloeorosa.Orecortedobordoseguedepertooqueseusavatambémnosserviçosdeprata.Adecoraçãodabordaduraéfeitaporumatarjacontínuadeelementosvegetaisegeométricos,entrelaçados.Nomeio,apareceobrasãodoprelado,nocentrodeumaartificiosacomposiçãodeelementosgeo-métricosefitomórficos,queéumaestilizaçãodeumacartela.Outraspeçaspublicadassãocovilhetes,pratosrecortadoseterrinas,sendodistintaadecora-ção,oquelevaapensarnaexistênciademaisdoqueumaencomenda,oquejáoutrosautoresindicaram.HápeçasdafábricavenezianadeVezzi,aotempolideradaporClaudeduPacquier,queostentamestepadrãoeestasformas,equesão,pelomenos,umadécadaemeiaanterioresàencomendadobispodoPorto;nãosabemosqualarelaçãoentreelas.Devemosdatarestatravessadecercade1740,doperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.JoséMariadaFonsecaFigueiredoeSousa.Cercade1740-1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING108GASPARDESALDANHAEALBUQUERQUE(n.c.1719,f.1771)ReitordaUniversidadedeCoimbraArmas:AlbuquerqueeSaldanha.Escudopartido.I,esquartelado:1.ºe4.ºdevermelho,aspadebranco,carregadadecincopontasdeazul;2.ºe3.º,devermelhocomflores-de-lisdouradas.II,devermelho,torredebrancocomcata-vento.Coronelaberto.Portimbretemumaáguia.Chapéuprópriodadignidadeeclesiástica,comseisborlasporlado.Armascomalgumasimplificação,utiliza-çãoerradadeesmaltes,maudesenhodatorre,nomeadamente,quedeveriaserBrasãodeD.GaspardeSaldanhaeAlbuquerque,comoaparecenaspeçasdoserviçoPalácioReitoraldaUniversidadedeCoimbra,ondehabitouGaspardeSaldanhaeAlbuquerque
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING109deprata,enãoapresentanemportasnemfrestas.Aáguiadotimbre,queéadosSaldanha,deveriaterumachavedeouronobico.D.GaspardeSaldanhaerafilhoerafilhodeAiresdeSaldanhaeAlbuquer-queCoutinhoMatoseNoronha,gentil-homemdecâmaradeD.PedroIIedarainhaD.MariaSofia,quefoigovernadordoRiodeJaneiro,edeD.MariaLeonordeMoscoso,filhado5.ºcondedeSantaCruz.Foihabilitadocomocavaleiro-professodaOrdemdeCristo,em17deSetembrode1767.Erairmãodo1.ºcondedaEga,etambémdoreitorseuantecessor,D.FranciscodaAnun-ciação.Desempenhouinúmeroscargospúblicos,alémdedoreitordaUniversi-dadedeCoimbra.Matriculou-se,em1737,efoicolegialdocolégiodeSãoPedro.Foinomeadoreitor,em29deDezembrode1757,sendoreconduzidoduasvezesseguidas,dirigindoaUniversidade,até1767,esendoaindavice--reitor,notriénioseguinte,istoé,entre1767e177044.FoipreladodaigrejaPatriarcaldeLisboa,edesembargadorepresidentedoTribunaldaMesadaConsciênciaeOrdens45.Anote-sequeD.GaspardeSaldanhaencomendouumserviçodemesaàRealFábricadoRato,vendaregistada,em6deSetembrode176746.Usavaassim,indistintamente,aporcelanadaChinaeaboafaiançaportuguesa.Vamosdaratençãoaumpratodebordosrecortadosequesegueosmode-losdafaiançaeuropeia,comumapolicromiaforte,poucocomum,aliás,sobrebrancoleitoso,epodemdatar-sedecercade1750,portanto,doreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Opratotem29cmdediâmetro,édecoradocomesmaltespolícromos,grisailleeouro,comaabarecortadaelobulada.Nocovo,aocentro,estáummedalhãocontendoumapernadeporcosobreumfundodefolhasverdes,rode-adoporbotõesfloraisamarelosegrinaldascompostasporfloresefrutosatadascomfitas,eexteriormente,oitogruposdemotivosdecaçaefitomórficos,comcercadurasdeconchasecomenrolamentosamarelosepúrpura,sobumalinhacinzentaedourada.Aabatemnotopo,axialmente,asarmasdosSaldanhadeAlbuquerque,opostasaumainscriçãoSALDANHA,inscritanumafilactera.Formandobraçosdeumacruz,háduasreservas,ondeforampintadaspaisa-gensdesaborchinêse,nosquatroespaçoslivresassimconformados,podemver-sefestõesdefloresatadostambémcomfitas,comonomedeALBUQUER-QUEentrecortado.Umapeçacomumatipologiabastantemaisraraéumamanteigueira,comaalturade7,5cmeodiâmetrode13cm.Adecoraçãoéemtudoigualàdo
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING110pratoqueacabámosdedescrever,devendosalientar-seapenasadelicadezadaspegaslateraisdocontentor,eapegadatampa,emformadefruto,dourado.ObrasãodosSaldanhadeAlbuquerqueestánafaceperpendicular,decadaladodamanteigueira,tendoporbaixo,numafilactera,comoaqueantesdescreve-mos,oseunomeinscritoemcapitaisdesenhadasanegro.Outraspeçasmuitointeressantequeforamjádivulgadas,destemesmoserviçodeencomenda,sãoumrefrescadordegarrafas,quepertenceaumacolecçãoparticular,umaterrinacomtampaetravessadoMetropolitanMuseumdeNewYork,umasaladeira,umamolheira,eumaterrinagrandecomarespec-tivatravessa,quefoivendidaanosatrás,emLondres.ManteigueiraouaçucareiraepratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.GaspardeSaldanhaeAlbuquerque.Cercade1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING111
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING112D.PEDROMIGUELDEALMEIDAPORTUGAL(n.1688,f.1756)1.ºmarquêsdeAlornaArmas:Almeida,Portugal.Escudodefantasia,monocromático,postoemcartela,esquartelado.IeIV,dobre-cruzcomseisbesantes.IIeIII,aspacarre-gadadecincogruposdecincopontos.Comosuportesumaáguiaeumdragão.PendentetemacruzdaOrdemdeCristo.Mantosobreposto,comcoronelcomcincoflorões.Deviaser:Esquartelado,comAlmeida,noIeIV,ePortugal,noIIeIII.NosIeIV,devermelho,comumadobre-cruzacompanhadadeseisbesan-tes,tudodeouro,ebordaduradomesmo.NosIIeIII,deprata,emaspadevermelhocarregadadecincoescudetescomasArmasdoReino,alternadoscomquatrocruzesflorenciadasevaziasnoprimeiroesmalte47.Umdosnobresquemaisporcelanaschinesasencomendouequeestãobemdocumentadas,emborarestemhojemuitopoucas,foiesteD.PedroMigueldeAlmeidaPortugal,4.ºcondedeAssumar,edepois1.ºmarquêsdeAlorna.Nascidoa22deSetembrode1688,começouasuabrilhantecarreiramilitaraos17anos,naGuerradeSucessãodeEspanha.Asuaacçãofoinotável,particular-mente,duranteoregressodastropasremanecentes,peloqueoreilheconfiou,em1717,ocargodecapitão-geraldasMinasGerais,noBrasil.RegressouaoReino,em1735,paradenovocomandarexércitos,comogeneral-de-cavalariadoAlentejo.Em1744,recebeuotítulodemarquêsdeCastelo-Novo,embar-cando,deseguida,paraaÍndia,como71.ºgovernadore44.ºvice-rei.Assuascampanhasforamdasmaisfrutuosasdesempre,nosterritóriosindianos,oquelhevaleuonovotítulo,ressoandoaindahojeoseunome,natoponímiadanotá-velfortalezahomónima,aPraçadeAlorna.Guardam-sedaTorredoTomboospreciososinventáriosdetudooqueadquiriunaÍndia.Nãonosesqueçamosqueosvice-reistinhamquecomprar,doseubolso,oudoseuvencimento,todaamobíliaeequipamentodopalácioondeviviam,mesmoparaascerimóniasoficiaiserepresentaçãodirectadorei,eatéomaterialqueusavamemcampanha.Assim,énaturalquetrouxessemoquetinhasidohonradamentepagocomodinheiroqueganharam,oucomasuafortunapessoal48.Nestaslongaslistagens49,jáparcialmenteaproveitadaspeloeruditoMiguelArturNorton50,constamcentenasdeporcelanas.D.PedrodeAlmeidaPortugalfezembarcarosseusbens,nanauNossaSenhoradasMercês,RetratodeD.PedrodeAlmeidaPortugal(PalácioFronteira),ebrasãocomoaparecenaspeçasdoserviço.(Colecçãoparticular)Roldetodososgéneros…embarcadosporD.PedrodeAlmeidaPortugal,quandodoseuregressoaoReino,em1751.(ArquivoNacionaldaTorredoTombo)LivroRelazionedellaconquistadellePiazzed’Alorna…,Roma,1748.(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING113quepartiudaÍndia,paraLisboa,em1751.Destaca-mosas17grandescaixascomumabaixelaazulebranca,comfrisosazuisecomasarmasdonobrepor-tuguês,aquepertenciaapeçaquevamosanalisarseguidamente.Datam,forçosamente,deantesde1751,doperíododoreinadodeQianlongdaDinastiaQing.Éumatravessaoctogonal,com52,5cmdecom-primentoe37cmdelargura,alongadaeangulosa,tambémapenasdecoradaaazulcobaltosobovidrado,sendototalmentebranca,comexcepçãodofrisoqueornaaobordodaaba,constituídoporenrolamentosfitomórficosemcadeia,defolhagemestilizada.Vê-se,atravésdosróisacimareferidos,queofidalgotinhaváriosserviçosdeaparato:oquetinhaassuasarmasedecoraçãoaazuloudourada,umoutroemquesepodiamverpaisagenscomcoelhos,emuitís-simaoutraporcelana,milharesdepeças,nototal,desdejarras,mangas,simplestijelas,covilhetes,terrinas,tra-vessas,saladeiras,pratoscovos,pratosrendilhados,pratoscompridos,maisdeumadúziadeserviçosdecafé,comasrespectivascafeteiras,figurasemrelevo,istoéestatuetas,talhas,etc.OsfeitosdeD.PedrodeAlmeidaPortugaltive-ramumenormeeco,noReinoeemoutrospaísesdaEuropa,levandoaoaparecimentodediversasedições,impressasemLisboaeemRoma,desdeasuafaustosachegadaàcidadedeGoa,atéàscampanhascontraoBonsulóeoutrosreisvizinhos.Hátambémdiversaico-nografiamanuscritacoeva,quemostraomovimentodastropaseasfortificaçõesentãolevantadas.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING114
  • TravessaegarrafadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.PedrodeAlmeidaPortugal.Anteriora1751.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING116JOSÉRODRIGUESDEABREUOuocavaleiroprofessodaOrdemdeCristo,ouoDesembargadorArmas:Abreu(modernas).Escudoemcartela:devermelho,comcincovoosdeouroemsautor.Elmodegradesviradoatrêsquartosparaadextra,commantel.Escudodeformatoovaladoemcartelarococó.Naliteraturaespecializada,acomeçarpelocondedeCastroeSolla51,estebrasãoéatribuidoaPedroÁlvaresdeAbreueSousa,oquefoicontestadocomfortíssimosargumentosporLuizFerros,nasnotasàreediçãoemfac-similedaCerâmicaBrazonada52.Estamosdeacordocomasreservaspostasàatribuiçãotradicional,eaceitamoscomoboaaafirmaçãodeque,emmeadosdoséculoxviii,emPortugal,apenasduaspersonalidadesestavamemcondiçõesdeusarasarmasdosAbreus,plenas,emchefe,curiosamente,comomesmonome:oDoutorJoséRodriguesdeAbreu,naturaldacidadedeÉvora,cavaleiro--professodaOrdemdeCristo,médicodaRealCâmara,econhecidopordiver-sasobrasdadasàestampa;eumdesembargador,quemoravaemLisboa,numascasasdaRuadoArcodaGraça.Mas,nãopodemosdeixardeafirmarqueodesenhodobrasãoeaprópriadecoraçãogeraldaspeçasnoslevaramapensar,emdeterminadomomento,queestávamosempresençadeporcelanasfeitasparaoutromercado,quenãoonosso,provavelmente,paraoinglêsouparaoholandês.OcitadoPedroÁlvaresdeAbreufoiefectivamentecapitãodeBaçaim.ErafilhodeJoãodaSilvaeSousa,quemorreuem1699.Alémdaquestãodasdatas,sendoosÁlvaresAbreudescendentesdeSousa,SilvaeToledo,deveriamterqueesquartelarassuasarmas,oqueaquinãoacontece.Acrescentaoilustreheral-distaque“ousodearmasplenasdeumafamília,quandonãosetratadochefedonomeearmas,éindicativodequeoutentenãotinhaoutrosapelidosondeasfossebuscar.”Outraquestãolevantadaéadadata,poisoanode1775,queéatribuídohabitualmenteaesteserviço,éincompatívelcomaidadedotalPedroÁlvaresdeAbreu,que,mesmonascendonoanodamortedopai,oquesóporsijáédifícildeaceitar,teria75anos,pelomenos,àdatadaencomendaouexecução,oque,paraoséculodeSetecentos,éimprovável.Porém,adataçãopodeserrecuada,porcomparaçãocomadeoutraspeçasdatáveis,paraadécadadequa-renta,masaindaassimaquestãoheráldicaédefinitiva,paraanegaçãodaatri-buiçãoqueandanoslivrosmaiscomunseemcatálogosrecentes.BrasõesdosAbreu(chefe)doLivrodoArmeiro-MoreconformeaparecenaspeçasdoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodosAbreu,umdosJoséRodriguesdeAbreu.Cercade1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(ColecçãoParticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING117
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING118PercorrendoolivrodeDavidHowardedeJohnAyers,ChinafortheWest,umclássiconestamatéria,encontramosváriospratosdacolecçãoMottahedehcomamesmadecoraçãonabordadura.Assinalem-seon.º362,datadopelosautoresdecercade1750,comaanotaçãodequeestatipologiaseencontranoutrasespéciesmaisrecuadas,on.º365,decercade1740,dequehásimilaresnoBritishMuseumenoVictoria&AlbertMuseum,alémdeoutrosvendidospelaSotheby’s,em1970e1971;eon.º329,comasarmasdosvanHerzeele,portantoholandeses,datáveldecercade1740.Igualaesteúltimoháumexem-plarnoMuseuHistóricodeRoterdão.Atermosporboasestasdatações,enadanospermitecontradizeraopiniãodosdoisespecialistas,aspeçasqueapresen-tamoscomasarmasdosAbreupodemperfeitamentetersidoencomendadasporqualquerumdosJoséRodriguesdeAbreu.Omédicoeborense,estudouemCoimbra,entre1701e1706,sendoapro-vadaasuaformatura,a24deJulhode170653.FoiautordelivroscomoLuzdeCirurgiõesEmbarcadiços,de1711,eHistoriologiaMédica,de1732,aindaestavavivo,em1752.Quantoaooutro,odesembargador,quevivianacapitaldoReino,morreuantesde1763,masnãosabemosquantosanosexactamente;suspeita-mosquenãoterãosidomuitos.LuizFerrosanotaqueaindaviu,cercadeduasdécadasantesdaediçãoreferida,umpaineldeazulejoscomasarmasdosAbreu,numasaladeumacasanaRuadoArcodaGraça,oquereforçaaprobabilidadedeestarmosempre-sençadoencomendantedooudosserviçosemapreço.Noentanto,nofimdasuanota,diznãoserprovávelqueestestenhampertencidoaqualquerosdois,poisumjánãoviviadecertezaem1775,eooutro,seguramente,tambémjádeviaestarmorto.Noentanto,serecuarmosadatação,aceitandoaqueéfeitaporDavidHowardeJohnAyers,parapeçascomamesmadecoração,entãoqualquerdelespoderátersidooproprietárioeencomendante,comareserva–einsistimosnisto,umavezmais–dequeestamosnapresençadeumaenco-mendaportuguesaenãoinglesaoudeoutranacionalidade.Existem,emPortugal,pelomenos,duasdecoraçõesdistintas:adestapeça,queéadeumpratodoMuseuNacionaldeArteAntiga,edeumacompoteiraquereproduzimos,eadeoutrovendidopeloPaláciodoCorreioVelho,emMaiode2006,eoutraqueéadeumachávenacomrespectivopiresdeumacolecçãopar-ticular54.Mantenhamos,apenasporquestõesmetodológicasedearrumaçãoprá-tica,adesignaçãodeprimeiroserviço,paraoprimeirogrupo,edesegundoserviço,quepodesersódecháoucafé,paraodaúltimapeça.Podemdatar-sedotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong,decercade1750.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING119CompoteiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodosAbreu,umdosJoséRodriguesdeAbreu.Cercade1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING120D.ANTÓNIOCAETANODESOUSA(n.1690,f.depoisde1757)4.ºmarquêsdasMinase7.ºcondedoPradoArmas:Sousa(doPrado).Monocromático.Escudoovaldentrodecartela,esquartelado.IeIV,cincopontospostosemcruz,comabordaduracarregadadecincopeças.IIeIII,comleãorampante.TempendenteacruzdaOrdemdeCristo,tudosobmanto,comocoroneldecincoflorões.Deviaser:esquertelado.IeIV,depratacomcincoescudetesdeazulpostosemcruz,cadaescudetecar-regadodecincobesantesdoprimeiroesmalte,emsautor.IIeIII,deprata,comumleãodepúrpura.Portimbre,oleãodoescudo.D.AntónioCaetanodeSousanasceua9deJulhode1690,emLisboa,tendomorrido,emdataincerta,mas,seguramente,depoisde1757.ErafilhodeD.JoãodeSousaedesuamulherFranciscaMadalenadeNeufville,filhadeFrancisco,marechaldeFrançaeduquedeVilleroy.FoisenhordasvilasdeBeringeledoPrado,edetodosostítulosehonrasqueherdoudeseupai.ServiunaGuerradaSucessãodeEspanha,atingindo,em1706,opostodecoroneldeCavalaria.Maistarde,viriaasermestre-de-campo-general,econselheirodeGuerra,pordiplomadatadode10deMarçode1757.CasoucomD.LuisadeNoronha,filhado4.ºcondedosArcos,dequemtevegeração55.Esterefrigeradordegarrafas,com19,5cmdealtura,pertenceaumserviçomuitoraro,doqualseconhecempoucaspeças.Datadotempodorei-nadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing,decercade1750.Apeçaétodabranca,comumvidradoleitoso,eadecoraçãosobomesmo,apenasaazulvinoso.Obrasãodo4.ºmarquêsdasMinase7.ºcondedoPradoestácolocadocomgrandedestaque,nafacedorefrigerador,nacaldeira,assentesobreumpélargoeinclinadoparafora,tambémcompletamentebranco.Comoéhabitualempeçasparaestefim,temduaspegaslaterais,comumaparcadecoraçãodomesmotipodadofrisoqueocupaazonasuperiordacaldeira,imediatamenteantesdorebordo,queérecortado.Estefrisoécompostoporfolhasdevinhacolocadasemespiraldedesenhorococó.Estetipodedecoraçãoparecetercomeçadoafazer-se,naChina,porvoltade1730,havendoexemplaresarmo-riados,emváriospaíses,nomeadamente,emInglaterra56.EmPortugal,noentanto,nãoconhecemosqualqueroutro.Osqueexistemtêmdecoraçãodeesmaltespolícromos.BrasãodosSousadoPrado,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoRefrescadordegarrafasporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.AntónioCaetanodeSousa.Cercade1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING121
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING122SILVAArcebisponãoidentificadoArmas:Escudoovalado,emformadecartela,comdecoraçãoenvolventedecaráctervegetalista.Debranco,porprata,leãocinzentoeemchefecoroneldecincoflorõesdeouro;coroneldenobrezacomcincoflorões.Chapéueclesi-ásticocomduassériesdedezborlasporcadalado,deverde.Superiormente,mitraebáculoprópriosdadignidadedearcebispo.Asarmasestãomalrepresentadas,poisaumcampodepratanãopodecorresponderumleãocinzento.Se,efectivamente,obispocujasarmasaquiserepresentaméSilva,ocampodeviaserdeprataeoleãodepúrpura57.AatribuiçãoaD.freiManuelTavaresCoutinhodaSilva,bispodePorta-legre,foicontrariadacomargumentosindiscutíveispeloheraldistaLourençoCorreiadeMatos,naobraquejácitámosváriasvezes,peloquenãoentraremosporestaquestão,quantoanósbemarrumada.Apresentamosumpratorecortado,com23,3cmdediâmetro,comesmal-tespolícromoseaouro,asarmasdoarcebispopostasnaaba,aoalto,formandoumalinhaaxialcomomagníficoedelicadoramodefloresqueornaocovo.Aabarecortadaédelimitadapordoiscírculosdeenrolamentosflorais,apúr-puraligeiramenteacastanhada,comclaravinculaçãoaosmodeloscoevosdaporcelanaquejásefabricavanaEuropa.Podemosdatarestepratodecercade1750,doperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Éumpratoexcepcionalmenteelegante,dedesenhoclaramenteeuropeu,feitoapartirdemodelosenviados,muitoprovavelmente,daInglaterra.Apenasogranderamodeflorescentraldenotainfluênciadaporcelanachinesadafamí-liarosa.Aexistênciadeumpratopermitepensarqueodesconhecidopreladoencomendouumserviço,entretantoperdido.Emépocapróxima,outrotitulardomesmonome,FranciscodaSilvaTellodeMeneses,6.ºcondedeAveiras,mandoufazerumserviçodecháoudecafécomasmesmasarmas,podendotentarprocurar-senamesmafamíliaumpre-lado,queatéagoraaindanãofoipossívelidentificar.BrasõesdosSilva(chefe)doLivrodoArmeiro-MoreconformeaparecenopratoreproduzidonapáginaseguintePratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodosSilva,umarcebisponãoidentificado.Cercade1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING123
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING124JOÃOLUÍSDEMELOVILA-LOBOSLANÇÓSDEMAGALHÃES(n.1721,f.1786)SenhordaCasadoAntepassoemPontedeLimaArmas:Pereira,Lançós,MagalhãeseAndrade.Escudoesquartelado.I,cruztrilobada.II,cincolançaspostasembanda.III,trêsfaixasxadrezadas.Bandaabocadaporcabeçasdeserpentenasextremidades,ealegendaAVEMARIA.Coroneldeseteflorões.Escudodefantasia.Asarmasestãomalrepresentadas.AsdosPereiraestãomuitosimplifica-das,eosbraçosdacruzdevemsertodosiguais.AsdeLançõesouLançóstêmefectivamentecincolançasdeprata,embanda,masaquiestãoaocon-trário,devendoestarviradasparaadireitaeparaoalto.AsdeMagalhãessãotrêsfaixasxadrezadas,detrêstiras,devermelhoedeprata,enãoapenasestasimplificação58.D.JoãoLuísdeMeloVila-BoasLançósdeMagalhãesdescendiadeumafamíliaminhotatradicional.Nasceuem1721,efaleceuem1786,tendosidocapitão-mordeOrdenanças.Esteéumpratomuitoraro,havendooutroparecido,nacolecçãodoMuseuNacionaldeArteAntiga,eestandopublicadaumatravessatambémdomesmogénero59.Temaparticularidadedeteradecoraçãointegralmenteaverdeedou-rado.Oprato,com23,5cmdediâmetro,temobordorecortado,mistilíneo,ondefoidesenhadaumagrinaldadefolhagemeflores,decaracterísticaspróxi-masdaqueeracomumnadecoraçãochinesa,demeadosdoséculoxviii,apenasavivadaporpontosdouradosrepresentandofrutosminúsculos.Interiormente,háoutroanel,correspondenteaoiníciodapartecôncava,comumfiletecorridoecircular,depoisenvolvidoporumaramagemtambémcontínua,igualmentedotadadefolhagemestilizada,compequenosfrutosarredondadosdeouro.Nocentro,debomtamanho,estáobrasãodearmas,comváriasincorrecções.Voltandoaobrasão,anote-seque,nopratoaludidodoMuseuNacionaldeArteAntiga,émaiscuidado,maisconformeasleisheráldicas,sendocorrecta,porexemplo,aquarteladosMagalhães.Jánatravessadacolecçãobrasileira,volta-seaomesmoerro,epior,acruzdosPereiraéaindamaissimplificada,eoutravezcomMagalhães,comoaquisevê.Naverdade,émaisprovávelqueestejamosnapresençadeumasóencomenda,deumsóserviçofeitomuitodes-BrasãodeD.JoãoLuísdeMeloVila-LobosLançósdeMagalhãesconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.JoãoLuísdeMeloVila-LobosLançósdeMagalhães.Cercade1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING125plicentemente,epormausartífices,doquenapresençadedois.Oesquemadecorativoéomesmo,aexecuçãoéquedifere,poranomalias,maisdoquepordistinçãodatemática.Temquesedatardecercade1750,doperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING126JOSÉANTÓNIOFRANCISCOLOBODASILVAQUARESMA(n.1698,f.1773)10.ºbarãoe1.ºmarquêsdeAlvito,3.ºcondedeOriolaArmas:Escudodeprata,comcincolobospassantesdenegro,lampassadosdevermelho,postosemsautor.Timbre,umdoslobosdoescudo60.Nesteprato,osesmaltesestãoerrados:escudodebico,deprataoxidada,cincolobosdenegropassantes,bordaduradeazulcarregadadeoitoaspasdeouro.Coroneldeseteflorõesaparentes.OsbarõesdeAlvitodescendemtodosdoDr.JoãoFernandesdaSilveira,que,depoisdereceberotítulo,criadoporD.AfonsoV,em27deAbrilde1475,sepassouaintitularapenasD.JoãodaSilveira,cujamorteocorreuem1484.TevedosmaisaltoscargosdaCortedeD.AfonsoV,sendoregedordasJustiçasdoReino,vedordaFazendaeescrivãodapuridadedomonarca.D.JoséAntónioFranciscoLobodaSilvaQuaresmanasceua3deJunhode1698,eveioafalecera1deMarçode1773.Recentemente,doisautorescorrigiramaatribuiçãofeitapelocondedeCastroeSolladesteprato,edaspeçasdeumoutroserviço,aD.JoséAntónioPlácido,poiso12.ºbarãodeAlvitonasceuem1769,emorreujáem1844,nãosendoportantopossívelqueestasobrassejamfeitasnoseutempo61.D.JoséAntónioFrancisco,10.ºbarãoe1.ºmarquêsdeAlvito,foimarechaldoExército,conselheirodeEstado,vedordaFazendadaRepartiçãodeÁfrica,gentil-homemdecâmaradoreiD.JoséI,epresidentedoSenadodeLisboa.TeveascomendasdeSãoSalvadordeSanta-rémedaRepresa,ambasnaOrdemdeSantiago,edeSãoMartinhodeRuivãesedeSantiagodeAdeganhanaOrdemdeCristo.CasoucomD.TeresadeAssisMascarenhas,filhado2.ºcondedeÓbidos.Foielevadoamarquês,porportariade4deJunhode1766,passadaporD.JoséI62.Aesteserviçopertenceumrefrescadordegarrafas,com20,5cmdealturamasascoresdobrasãoestãoalteradas,sendooescudobranco,porprata,comoscincolobosdeprataoucinzentosporprata,emsautor.Abordaduraédeazulcarregadadeoitoaspasdeouro.Coroneldeseteflorõesaparentes.Temamesmadecoraçãonabordarecortada,umafitaondeanteverde,formandonósaespaços,comumpontovermelhoentrelaços.BrasãodosLobo(chefe)doLivrodoArmeiro-Mor,econformeaparecenoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING127Deumoutroserviçofoidivulgadosumpratorecortado,essencialmente,embrancoleitosocomvidradotranlúcido.Obrasãoétodoemazuleprata,comerrosnosesmaltesenocoroneldenobreza.Naaba,háumafitaondeanteverde,formandonósaespaços63.Têmambososserviçosquesedatardecercade1745a1750,doperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.RefrescadordegarrafasdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoséAntónioFranciscoLobodaSilvaQuaresma.Cercade1745a1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING128JOSÉPIRESCARVALHOEALBUQUERQUE(n.1701,f.?)Fidalgo-cavaleirodaCasa-Real,secretáriodeEstadodoBrasilArmas:Albuquerque,Carvalho,Deus-DaráeCavalcanti.Escudoemcartelaesquartelado.I,esquartelado:1.ºe4.ºcincoescudetesemaspa,combordaduradevermelho,carregadadeoitocastelos.2.ºe3.ºdevermelho,comflores-de-lisaouro.II,deazulcomcadernademeias-luasbrancas,contendoestrelasdeoitopontassobrefundoazul.III,debranco,doisbraçosmoventesdoscantõessuperiores;bordaduradeverdecomalegendaDEUSDARAaouro.IV,devermelhocombesantesdeoiro;chaveirãodeazulfaixadodecinzento.Oelmoaberto,eemtimbre,umapomba,ondedeveriatersidodesenhadoumcisne.Armascomalgumassimplificaçõesefantasias.JoséPiresdeCarvalhoeAlbuquerquefoimaisumfilhodebrasileirosenri-quecidoscomocomércioeaagro-pecuáriaqueresolveudarlustroaonome,encomendandoumserviçonaChina.NasceunacidadedeSalvadordaBahíadeTodos-os-Santos,em1701,eestudouemCoimbra,desde1729,alcançandoograudebacharelemCânones,em12deJunhode1733,edelicenciado,em29deJulhodoanoseguinte.ErafilhodeSalvadorPiresdeCarvalhoeAlbu-querque,quefoialcaide-mordaBahía,eeletambémacabouporserfidalgodaCasa-Real,alcaide-mordeMaragogipe,cavaleirodaOrdemdeCristo,secretá-riodeEstadodoBrasil,ecensordaAcademiaBrasílicadosEsquecidos.Distin-guiu-setambémcomopoeta64.Apresentamosumbelíssimocovilheterecortado,apenascom16,5cmdecomprimentoe13cmdelargura,comumadecoraçãopreciosaedelicada,avul-tandoaocentroasarmasdofidalgobaiano.Édecoradocomumapaletadeesmaltesaverde,azul,vermelhoeouroeouroacastanhado,sobvidradofinoeleitoso.Nocentro,estáobrasão,emfundobranco,sendoocovocircundadoporumagrinaldacontínua,cujotraçadoédefinidoporumacordadeouro,mar-candooiníciodaaba.Nesta,naparteexterior,háumalinhaverde,confor-mandofolhagem,dentrodaqualduaslinhasondeantesequeseentrecruzam,alternandoacurvatura,formadasporfolhaseflores,umaemtonsderosaeoutracomapolícromiatípicadafamíliarosa,comverde,vermelhoeamarelo.Ocovilhete,quefazpartedeumserviçodequehápeçasnoMuseuNacionaldeBrasãodeJoséPiresCarvalhodeAlbuquerque,conformeaparecenoserviçoestudado,eprocessodehabilitaçãodofilho,AntónioJoaquimPiresdeCarvalhoeAlbuquerque(ArquivoNacionaldaTorredoTombo)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING129ArteAntiga,podeserdatadodecercade1745-1750,dotempodoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Épossívelqueaencomendatenhasidofeita,quandoocupavaoaltocargonoGovernobrasileiro,etinhaassimgrandesfacilidadesnoscontactoscomosnaviosquefaziamotrajectoentreMacaueLisboa,aportandotambémnoBrasil.Guarda-senoArquivoNacionaldaTorredoTombooprocessodehabili-taçãodofilho,AntónioJoaquimPiresdeCarvalhoeAlbuquerque,datadode4deAgostode1788,comimensasinformaçõessobreestecomercianteetodaasuafamília.CovilhetedeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoséPiresCarvalhodeAlbuquerque.Cercade1745a1750.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING130MANUELDESALDANHAEALBUQUERQUE(n.c.1710?,f.1771)1.ºcondedaEgaArmas:AlbuquerqueeSaldanha.Escudoemcartela,terçadoempala.I,cortadodasArmasdoReino,sobrecincoflores-de-lisdeouro,emcampovermelho.II,tambémcortado,dasreferidascincoflores-de-lissobreasArmasdoReino,formandoestasduaspalasobrasãodosAlbuquerque.III,umatorredepratacomcataventonoremate,emcampovermelho.Timbre:sobreacoroadeconde,odosSaldanhaantigo,comáguianascentedenegrocomumachavedeouronobico65.LuizFerrosnotouquesendoavaroniado1.ºcondedaEga,Saldanha,deviamserasarmasdestafamíliaaocupara1.ªpaladopartido,mascomoasarmasdosAlbuquerquesãoesquarteladascomoutrasarmasdoReinotêm,deacordocomoregimentodearmaria,oprivilégiodeprecedênciasobrequaisqueroutrase,destemodo,ocuparefectivamentea1.ªpala.PararessalvarqueosSaldanhasãoalinhaprincipal,éoseutimbrequeaparece66.ManueldeSaldanhaeAlbuquerqueerafilhodeAiresdeSaldanhaeAlbuquerque,quefoicapitão-generaldoRiodeJaneiro,edesuamulher,D.LeonorMoscoso,damadoPaço,filhadeD.JoãodeMascarenhas,5.ºcondedeSantaCruz.Nasceunosprimeirosanosdoséculoxviiiefaleceua16deDezembrode1771.Teveumabrilhantíssimafolhadeserviço,atéserdespa-chadoparaGoa,comovice-reidaÍndia.ManueldeSaldanhaeAlbuquerquefoicoronelebrigadeirodeInfantaria,membrodoConselhodel-Rei,alcaide-mordeSoureedeGuimarães,comendadordeLagares,deSantaMariadeSaba-cheira,deSãoTomédeAlencarce,emSoure,deSãoSalvadordeElvasedeSãoJoãodeCoucieiro,todasnaOrdemdeCristo,eaindamorgadodaJunqueira,ondefariaopaláciodafamília.Em1754,foinomeadogovernadordaMadeira,paraondelevouafamília,eondeficouaté1758,sendoa10deMarçodesseano,enviadocomo74.ºgovernadore47.ºvice-reidoEstadoPortuguêsdaÍndia,peloreiD.JoséI;nessaalturafoielevadoacondedeEga.Ficouláaté1765,tendoqueenfrentarproblemascomplicadíssimos,desdeabeligerânciadosmaratas,atéàextinçãodaCompanhiadeJesus,prisãoeenvioparaoReinodosrespectivosreligiosos,alémdoarrestodosseusbens.Apazcomosmaratasfoivantajosa,conseguindoadetruiçãodafortalezadePondá,BrasãodeManueldeSaldanhaeAlbuquerque,conformeaparecenoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING131demasiadamentepróximadaIlhadeTiswadi,instalandoopalácioemPangim,numazonamaispropíciaàdefesa,casohouvessenovoslevantamentos,edevidoaodespovoamentodeVelhaGoa,comacompletadestruturaçãodoquerestavadavelhacapital,comabárbaramutilaçãoaquecorrespondeuofimdoscolégiosdeSãoPaulo-Velho,SãoPaulo-Novo,CasaProfessadoBom-Jesus,etc.FoiapassagemparaopaláciodoGoverno,emPangim,omotivoparaaperseguiçãoqueomarquêsdePomballhemoveu,eque,comoaJustiçaviriaaprovar,tardedemaisjáparao1.ºcondedaEga,eraapenasumatramóia,paraaniquilarosgrandesdoReino.Naverdade,porrazõesdedefesae,tambémparasesituarnonovocentro,Saldanhamudou-separaondeaindahojeéhojeasedeadministrativadoEstadodeGoa.AorigemdesteedifícioéopaláciodoAdil-Kahn,conquistadoporD.AntóniodeNoronha,em15deFevereirode1510.Eraaquiqueosvice-reisqueentravamemGoaesperavamqueosseusantecessoressaissem,dadoqueoprotocolomandavaquenãoseencontrassem,eerasemprenecessárioprepararasgrandesfestividadesqueaocasiãorecla-mava.Teve,depois,funçõesessencialmentedefensivas,sendoapenas,em1deManteigueiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManueldeSaldanhaeAlbuquerque.Cercade1759a1764.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING132Dezembrode1759,transformadoemresidênciaoficialdosvice-reis.FoientãoqueManueldeSaldanhaeAlbuquerquemandoucolocar,sobreaportanobrequeestáviradaaoRioMandovi,aseguinteinscrição:REGEFIDELISSIMOJOSEPHOPRIMOPROREGECOMITEABEGASENATUSEXINFORMIFORMAVIT1760.Oedifíciorecebeuprofundasreformas,paraoadaptaràdignidadedanovafunção,nomeadamente,reconstruindocapeladainvocaçãodeNossaSenhoradaConceição,ondefoiapostoomilésimode176067.Foramestasobrasqueterãocustadodemasiadodinheiro,queserviramdemotivoàprisãodocondedaEga,malchegouaoTejo,abordodanauNossaSenhoradeBrotas,indoime-diatamenteaferros,paraafortalezadoOutão,sósendosoltotrêsanosdepois,cegoeemprecárioestadodesaúde.Mesmoapósasuamorte,em27deDezem-brode1768,asuaviúva,D.LudovinadeAlmada,pugnoupelainocênciadomarido,queveioaconseguir,poracordãodaRelaçãodeLisboa,a26deJaneirode1779,aindaemtempodogovernodofamigeradomarquêsdePombal.PaláciodoGovernoemPangim,ondeviveuovice-reiManueldeSaldanhaeAlbuquerque,eretratoseu(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING133AsarmasdeManueldeSaldanhaeAlbuquerqueaparecememváriaspeçasdeumserviçoqueandadisperso,equetemsidodatado,porquestõesformais,decercade1760.Mandariaalógicadá-locomofeito,duranteapre-sençadoilustríssimocondedaEga,emGoa,oqueera,aliás,práticacomum,ficandoassim,comoanoslimites,1759e1764.Épossívelqueassimtenhasido,mastambémacreditamosqueafamíliasótenhatidoacessoaele,jádepoisdamortedovice-reiedasuareabilitação,porforçadasentençadaRelaçãodeLisboa.Conhecemosterrinas,pratos,umrefrescadordegarrafas,masvamosfixaranossaatençãonumararíssimaepreciosamanteigueira.Adecoraçãoémuitosimples,apenasumfrisonapartesuperiordocontentor,juntodobordo,formadoporumalongafitaondulanteverde,quealternaemsentidoinversocomumasegunda,significativamentemaisfina,ficando,nazonadeencontrodeambas,pequenosramosdefolhasdelicadas,tudoaprataacinzentada.Nafaceperpendicular,aocentrodocorpoovalado,estáobrasãodeManueldeSalda-nhaeAlbuquerque,talcomoacimaodescrevemos.Relembramosanossapropostadedatação,1759e1764,doperíododoimperadorQianlongdaDinastiaQing.PaláciodoscondesdaEga,emLisboa,moradadafamíliadeManueldeSaldanhaeAlbuquerque
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING134D.FRANCISCODASILVATELLODEMENESES(n.1723,f.1808)6.ºcondedeAveiras,1.ºmarquêsdeVagosArmas:escudoovalado,debrancoleãorampantesanguinho,acompa-nhadodedoisramosdesilvapostosemorla,comospéspassadosemaspa.Coroneldecincopérolas.D.FranciscodaSilvaTellodeMenesesnasceua1deJaneirode1723efaleceu,noBrasil,a5deJaneirode1808.ErafilhodeD.DuarteAntóniodaCâmara,2.ºfilhodoscondesdaRibeiraGrande,edeD.InêsJoaquinadaSilvaTellodeMeneses,5.ºcondessadeAveiras.CasoucomD.BárbaraXavierMéciadaGama,filhado4.ºmarquêsdeNisa.AssentoupraçanoRegimentodeArtilharia16,emAveiras,em1740,efoipromovidoacapitãoem1754,chegandoamarechal-de-campoem1768.FoidoConselhodeGuerra,mordomo-mordaprincesaD.MariaBenedita,tenente--generalegovernador-de-armasdaCorteedaprovínciadoAlentejo68.HerdouaComendadeSãoFranciscodePontedeSôr,alémdasdeVagoseAveiras.OtítulodemarquêsdeVagosfoi-lheconcedidoporcartade2deDezembrode1802.Deveterencomendadodoisserviços,provavelmenteapenasdecaféoucaféechá,jáquesóconhecemoscafeteiras,comoaqueescolhemos,queper-tenceaoacervodoMuseuNacionaldeArteAntiga,datáveldecercade1760--1770,doreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Asdiferençasdopontodevistadomodelosãomínimas,apenasnasasas,mashávariantesassi-naláveisnadecoração.Estaémaissimples,comoescudodearmasdosSilva,quedescrevemos,envoltonumagrandeoval,eomesmotipodedelicadadeco-raçãonoaltodogargaloenatampacomarespectivapega.Querobicoqueraasadeambassãorelevadase,naligaçãoaocorpo,hátambémdelicadosrelevos,nestacomdecoraçãoaouro,igualaoqueacontececomobico.Acafeteiradoserviçoqueétidocomosendoosegundo,tematampaeogargalomaisdecora-dos,dotipodafamíliaverde,eoescudoédistinto,muitopróximodearmasusadaspelasfamíliasinglesas.BrasãodeD.FranciscodaSilvaTellodeMeneses,conformeaparecenoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING135LeiteiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.FranciscodaSilvaTellodeMeneses.Cercade1760a1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(MuseuNacionaldeArteAntiga)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING136PEDROJOSÉXAVIERDASILVABOTELHO(n.1736,f.1795)Mestre-de-campodosRiosdeSenaArmas:Botelho,LemoseSilva.Escudoemcarteladefantasia,esquarte-lado.I,deourocomquatrobandasdevermelho,armadasdeprata,postasemroqueteeatadasdeouro.II,devermelhocomcincocadernasdecrescentesdeouro,postasemsautor.IIIeIV,deprata,comumleãodepúrpura,armadoelampassadodevermelhooudeazul.OtimbreéodosBotelho.Asarmasestãomaldesenhadas,eosesmaltestêmtambémváriasincorrecções.CastroeSollaadmitequenoII,sejamasarmasdosGalhardo69,masnãovemosrazãoparanãoaceitarmosquesãoigualmenteSilva,oqueéestranho,emboraosextoavôdePedroJoséXavierdaSilvaBotelhosejaumGalhardo,concretamente,JoãoBotelhoGalhardo.Nestecaso,aposiçãodaferaestariaincorrecta,enãoseriaumleão,massimumleopardopassantedeouro.PedroJoséXavierdaSilvaBotelhoerafilhonaturaldePedroJosédaSilvaBotelho,conselheirodoUltramar,eporteiro-de-câmaradoreiD.JoséI,edeumamulherdopovo,denomeTeresa.Aposiçãodopai,comclaropesonosnegóciosultramarinos,valeu-lheanomeaçãoparaopostoimportantedemes-tre-de-campodosRiosdeSenaedealcaide-mordeTete,asduasmaispopulo-sasvilasdaZambézia,ondeserealizavamfeirasdegranderelevoparaocomércioregional,eondetivemosasmaisimportantesfortificaçõesdetodoointeriordeMoçambique,noséculoxviii.Apresentamosaquiumraríssimofrascodechá,comobrasãoaocupartodaafaceanterior,compequenosramosvegetaislateralmente,aouroacastanhado,eumaorlaemmotivosrococóentrelaçados,emtornodopequenogargalo,namesmatonalidade.Atampa,temomesmotipodedecoração,emouroacasta-nhado,commotivosvegetalistas.Anote-seaexcelênciadopé,comrelevodeenrolamentos,ummotivoquenãoécomumnaspeçasdeencomendaeuropeias.LuizFerros,nasnotasàobradeCastroeSolla,dizqueageneralidadedestaspeçasdeveterdesaparecidonumincêndio,ocorridoemcasadoDr.FranciscodeAssisdeMagalhãeseMeneses,queeratambémproprietáriodocovilhetereproduzidonolivrocitadoCeramicaBrazonada.Comonosfaltamoutroselementos,propomos,comodatapossíveldaencomenda,umanopró-ximo,mascertamenteposteriora1770,nãosendoprovávelque1755sejapos-BrasãodePedroXavierdaSilvaBotelho,conformeaparecenoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING137sível,quandoPedroJoséXavierdaSilvaBotelhotinhaapenasdezanoveanos.Sódepoisdefirmadososseusméritos,emMoçambique,eterangariadomeiosdefortuna,équeteráfeitoaencomendadaspeçascomasuaheráldica,sendocertoquerecebeucartadebrasão-de-armas.Temos,assim,maisumaobradoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.PoteoufrascodechádeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodePedroXavierdaSilvaBotelho.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING138D.JOSÉMIGUELJOÃODEPORTUGALECASTRO(n.1706,f.1775)3.ºmarquêsdeValençae9.ºcondedeVimiosoArmas:escudodeformatodefantasiaemcartela,partido.I,deprata,aspadevermelhocarregadadecincoescudetescomArmasdoReino,alternadoscomquatrocruzesdeprata.II,deprata,trezearruelasdeazul.Timbre:umcavalosaintedeprata,bridadoavermelho,feridodetrêslançasnopescoço.Coroneldemarquês.D.JoséMiguelJoãodePortugaleCastronasceua23deDezembrode1706eveioafalecera23deJulhode1775.ErafilhodeD.FranciscodePaulaPortugaleCastro,queporsuavezerafilhonatural,maslegitimado,do7.ºcondedeVimioso,edeD.FranciscaRosadeMenesesCoutinho.Foi3.ºmar-quêsdeValençae9.ºcondedeVimioso,eocupoualtoscargospalatinos,tendosidomembrodoConselhodoRei,presidentedaMesadaConsciênciaeOrdensedeputadodaJuntadosTrêsEstados.FoimembrodaRealAcademiadaHistóriaeautordediversoslivros.VeioadesposarD.LuisadeLorena,filhado3.ºmarquêsdoAlegrete.Estafamíliadescendia,porlinhadevaronia,do1.ºduquedeBragança,D.Afonso,filhonaturaldoreiD.JoãoI.HabitualmenteusavamobrasãodosBragança,masusaramtambémasarmasdosCastro,apósteremherdadoaCasadeBasto,quepossuiaumbelíssimopalácioemÉvora,nageraçãodo2.ºmarquês,desuatiaD.JoanadeCastro70.Apresentamosumamolheira,com21,6cmdecomprimento,decoradacomesmaltespolícromoseourosobovidradomuitofino,idênticaaoutraqueseconservanascolecçõesdoMuseuNacionaldeArteAntiga.Podedatar-sedecercade1770,doreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing,eoseucen-trodefabricodeveráseraProvínciadeJiangxi.Estamolheiradafamíliarosatemformatoovalado,comorebordorecor-tadoeponteagudo.Apegaénotradicionalformatocomummentedesignadodeorelha,eopostamenteháumrecortemaisfundo,paradarfuncionalidadeaobico,opéalargaparaabase.Naface,ostentaobrasãodeD.JoséMiguelJoãodePortugaleCastro,talcomojáodescrevemos,enquadradonumacercaduracastanho-avermelhadoeouro,comespiraissemi-circularesdeondecaiemfloreseoutroselementos,porRetratodeD.JoséMiguelJoãodePortugaleCastro.Gravura.(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING139baixodeumafaixaverdequemarcatodoobordo.Nointeriordaaba,háumacercaduraaouro,comumalinhadeentrelaçadodebambúcompequenasflores.Aexistênciadestamolheiraprovaaencomendadeumserviçodejantar,emborasejamraríssimasaspeçasqueseconhecememcolecçõespúblicasouprivadas,ouquetenhamsidoalvodevendanasleiloeirasnacionaiseestrangei-rasmaisconceituadas,pelomenosquenósconheçamos.Noentanto,comoqueaprensentamos,nãonosficammuitasdúvidas.MolheiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.JoséMiguelJoãodePortugaleCastro.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING140ANTÓNIOJOAQUIMDACOSTACORTE-REAL(n.cercade1735,f.1814)DesembargadordaRelaçãodaBaíaArmas:Corte-Real.Escudoemcartela,emchefe,devermelho,seiscostasdepratapostasemfaixa,emduaspalas,eumalançanomeio,comumaban-deiratambémdeprata.Chefedeprata,carregadodecruzdoprimeiroesmalte,soltanosflancos.Elmoabertoguarnecidodeouro.Timbreformadoporumbraçoarmado,deprataguarnecidodeouro,empunhandoumalançaeumabandeira.Apresenraalgumassimplificaçõesefantasias.AntónioJoaquimdaCostaCorte-Real,filhodeFranciscoCostaCorte--Real,nasceu,entre1730e1737,emLisboa,nafreguesiadeSãoJoãodaPraça,eveioafalecer,emFornosdeAlgodres,a28deMarçode1814.FrequentouaUniversidadedeCoimbra,ondeobteveograudebacharelemCânones,em1758,eaformatura,em1759.Seguiuacarreirajurídica,desempemhandofunçõesdeescrivãoencartadodaOuvidoriaeCorregedoria-MordeLinhares,edepois,foijuíz-de-fora,emValença,enacidadedaGuarda.Posteriormenteascendeuacargosmaisimpor-tantes,comoodedesembargadordaRelaçãodaBahía,em1782,eaindadesem-bargadordaRelaçãodaÍndiaedaRelaçãodoPorto,estejáem1794.Em1804,aindafoinomeadoparaaCasadaSuplicaçãodeLisboa,cargoqueocupouatémorrer71.Pensamosqueesteserviçodevetersidoencomendado,enquantoseencon-trava,emGoa,dadaafacilidadeerapidezdecontactoscomMacau,portanto,nofinaldadécadadeoitentadoséculoxviii.Mas,estaéapenasumahipótese,poispodetambémtê-losido,emSalvadordaBahía,ondeestasencomendaseramquaseumaobrigação,paraaspessoasgradasouendinheiradasdaCapitania,emesmo,depoisdoseuregressoaoReino,dadoqueviveutempomaisdoquesufi-cienteparaisso.Peloestilodoserviço,poucopodemosadiantar,jáqueestadeco-raçãoerarelativamentecomum,eparece-nosquesemanteveporváriasdécadas.Diga-setambémqueassuasarmas,talcomoaparecemnesteprato,enasoutraspeçasconhecidasdomesmoserviço,têmalgumaspequenasincorreções,comoaexistênciadeduaslançasemvezdeuma,eabandeira,quedeveriaserdeduaspontas.OfactodeapareceremasarmasdosCostajustifica-sepelofactodeosCorte-Realoseremporvaronia,armasqueficaramdefinitivamenteesta-belecidas,emtempodeD.JoãoIII72.BrasãodosCorte-RealdoLivrodoArmeiro-Mor,econformeaparecenoserviçoestudado
  • Oserviçoaquepertencetemumdesenhototalmenteeuropeu,fortementeinfluenciadopelaestéticacoevaalemã.Ospratosostentamasarmasdefamília,aocuparpartedobordoepartedofundo,acortarumanelformadoporumacadeiadearospolicromos.Abor-daduraérecortada,dedesenhoalternantedecurvasmaisabertasedeoutrasmaisfechadas,comcercaduraaouro.Cincopequenosmasgraciososramosdefloresocupamorestodobordo,deixadolivrepelobrasão,enquantonomeiodospratosforampintadosramosfloraisdemaioresdimensões,comváriasespé-ciesbotânicasdefeiçãoeuropeiaedediversascores.Osesmaltessãodafamíliarosaeouro,ecomumavariadapolicromia.Estaspeças,bemcomoasváriasdomesmoserviço,quepertencemaoutrascolecçõeseinstituiçõescomooCentroCulturaldeMacaueoMuseudoOriente,ambasemLisboa,podemdatar-sedecercade1770,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.Adecoraçãodestebelíssimoserviçoé,fundamentalmente,europeia,exis-tindonoutrospaísesdiversosquenãoseafastammuitodeste,noquerespeitaaosornamentoseàpaletadosesmaltes.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntónioJoaquimdaCostaCorte-Real.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING142ANTÓNIODESOUSAFALCÃODESALDANHACOUTINHOMoço-fidalgodaCasaRealArmas:Sousa(doPrado),Coutinho,Falcão,Figueiredoesobre-o-todoSaldanha.Escudoembico:debranco,tendoemabismoquadradodevermelhocomtorrecinzenta,iluminadadeazul.Acantonadosquatroquadrados.I,esquartelado:1.ºe4.ºdeprata,comcincoescudetesdeazulemsautor,cadaumcarregadodebesantesdenegro.2.ºe3.º,deprata,comumleãodourado,linguadodevermelhoevoltadoparaasinistra.II,deouro,cincoestrelasdever-melho,decincopontas,postasemsautor.III,deazul,trêsbordõesdeperegrinodeprata,maçanetados,comnósdevermelho,eaquelespostosempalaedispos-tosemfaixa.IV,devermelho,cincofolhasdefigueira,nervadaseperfiladasaouro.Sobre-o-todo,obrasãodosSaldanha,devermelho,torredeprata.Coroadecincoflorões,defantasia,próximadacoroaducal.Timbresobreacoroa,comofalcãodesuacor,segurandoumdosbordõescomobicoeagarradextra.AntóniodeSousaFalcãodeSaldanhaCoutinhoerafilhodeJoãoAntóniodeSousaFalcãoCoutinhoeFigueiredo,quefoigovernadordaIlhadeSantaCatarina,noBrasil,em1760,edesuamulher,D.JoanadeSaldanha.NasceuemSãoDomingosdeRana,eteveforodemoço-fidalgodaCasaReal.AsuafamíliaascendiaaumdosmembrosdacomitivadarainhaD.FilipadeLencas-tre,JohnFalconet,queficouradicadoemPortugal,alterandoonomeparaFalcão,logonageraçãoseguinte.Asarmasqueostentamestaspeçastêmalgumasirregularidades,nomeadamente,nasdosSaldanha,mastambémnosSousadoPrado,eacruzvermelhaebrancaquedevecobriradivisãodoescudo,umavezmaisdificuldadesdeinterpretaçãoetambémdefidelidadeaosesmaltes.Estaencomendadeporcelanachinesadeexportaçãocomdecoraçãoàeuropeiapodedatar-sedecercade1770,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.Brasãoconformeaparecenoserviçoestudado.FortalezadeAnhatomirim,emSantaCatarina,noSuldoBrasil,dequeAntónioJoaquimdaCostaCorte-Realfoigovernador.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING143PratorecortadodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeAntónioJoaquimdaCostaCorte-Real.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING144SEBASTIÃOXAVIERDAGAMALOBO(n.?,f.1786)SenhordaQuintadoValedoGrou,noSeixalArmas:GamaeLobo.Escudoemcartela,partido.I,enxaquetado,detrêspeçasemfaixa,ecincoempala.II,depratacomcincolobospassantesdenegro,armadoselinguadosdevermelho.Coroneldecincoflorões.Comotimbre,umagamadeouro.SebastiãoXavierdaGamaLoboerafilhodeFernandoJosédaGamaLoboedesuamulherD.AntóniaMariadeSousaeMexia,nasceuemLisboa,nafreguesiadeSantaJusta,vivendonaRuadaAtalaia.CasouemprimeirasnúpciascomD.AntóniaLuisadeZunigaVilhenaeMeneses,dePenedono,em1759;edepoisdeenviuvardestasenhora,comD.AnaLeonorSalemadeSousaMeneseseSaldanha,deAlverca.Foifidalgo-cavaleirodaCasaReal;comenda-dordeSãoPedrodeTrancoso,naOrdemdeCristo,eescrivãodaFazenda.FoiadmitidocomofamiliardoSantoOfício,em1750;faleceuem178673.Oserviçoaquepertencemestasduaspeçaséumdosrarosqueseencon-tradocumentado,equesepodedatarcomsegurança.Foiencomendado,expressamente,aogovernadordeMacau,oseutio,DiogoFernandesSalemaSaldanha,queestevenessecargo,entre1767e1770e,depois,novamente,entre1771e1777.OarquivodafamíliaLoboSalemaaindaconservarádocumenta-çãoquecomprovavaasuachegadaaoReino,em1770,portanto,quandodoseuprimeiroregresso74,duranteoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimpe-radorQianlongOspratossãooitavados,têmumdiâmetrode22,5cm,eumadecoraçãofeitaàbasedeesmaltesemtonsdelilás,vermelhoferrugemeprata,dotipofamíliarosa,tendoaocentroobrasãodearmas,enaaba,umbelíssimofrisodegrinaldascomfloresvermelhas,lilásefolhagemverde,colandoaosvérticesporumasóflor,aíseconformandoadecoraçãoessencialdobordo,umafaixacon-tínuadepérolaseescamasvermelhassangue.BrasãodeSebastiãoXavierdaGamaLoboconformeaparecenoserviçoestudado.Napáginaseguinte,conjuntodepeçasdeporcelanachinesadeexportação.1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING145
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING146JOSÉSEABRADASILVA(n.1732,f.1818)MinistrodeD.JoséIedeD.MariaIArmas:SeabraeSilva.Escudooval,partido.I,devermelho,doisleõesafrontadosdeouro,emchefecoroadeouro,ebordaduradeprata,carregadadeumacadeiadepreto.II,deprata,comleãolinguadodevermelho.Coroneldenovepérolas.JoséSeabradaSilvanasceu,emVilela,nosarredoresdeCoimbra,em1732,efaleceuem1813.ErafilhododesembargadorLucasSeabradaSilva,quefoimembrodoConselhodeD.JoãoVedeD.JoséI,edeD.JosefadeMoraisFerraz.Em19deAbrilde1751,apenascomdezanoveanosdeidade,foibacharelemLeis,pelaUniversidadedeCoimbra.Estabeleceu-senoPorto,masfoicha-madopelomarquêsdePombal,queofezseuadjuntodeEstado.Em1765,foinomeadoprocuradordaCoroa.Foifidalgo-cavaleirodaCasaReal,fiscaldaCompanhiadoGrão-ParáeMaranhão,chegandoaministro-adjuntodeSebastiãoJosédeCarvalhoeMelo.Em1760,foinomeadoexecutordaRealFazendadarainhaD.MariaAnaVitó-ria.FoiofundadordaBibliotecaPúblicaedaJuntaDirectoradosEstudosedesempenhoutambémasfunçõesdeguarda-mordaTorredoTombo,em1766.A3deJunhode1771,foielevadoaocargodeministrodeEstado-AdjuntodomarquêsdePombal.Estevetrêsanosemfunções,mascaíuemdesgraça,pormotivosaindamalexplicados.D.JoséIdesterrou-o,primeiro,paraValedeBesteirose,depois,prendeu-o,nocastelodeSãoJoãodaFozdoDouro,indodaíparaoRiodeJaneiro,ondeestevenaIlhadasCobras.Mas,asuadesditanãoterminouaqui.FoimandadoparaAngola,ondechegou,a1deMarçode1755,desterradodeimediato,paraopresídiodePedrasNegrasJoséSeabradaSilvafoireabilitado,sendoprotegidopelarainhaD.MariaI,eaclamadoquandodasuachegadaaLisboa,voltandoaterumavidaactivadomaiorrelevoculturalepolítico,ealcançandoocargodeministrodoReino.Foidosartíficesdachegadaaopoderdopríncipe-regenteD.João,em1792,porincapacidademanifestadapelarainhaD.MariaI,aquemtantodevia.Apesardasuacarreiracheiadeincidentes,foiindiscutivelmenteumadaspersonalidadesmaismarcantesdePortugaldasegundametadedoséculoxviiiedoiníciodoséculoxix.RetratodeJoséSeabradaSilva.Gravuracolorida(colecçãoparticular),eoseubrasãoconformeaparecenoserviçoestudado.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING147Desdelogo,devemosanotaralgumasincorrecçõesnasarmas,quernascores,quermesmonodesenho,massãopequenoserros,devidoàusualdificul-dadedosartíficeschinesesperceberemosmodelose,menosainda,asnossasregrasheráldicas.Tambémocoroneldecondepoderásermalcompreendido,maséumfactoqueJoséSeabradaSilvatinhadireitoausá-lo,pois,desdeotempodeD.JoãoV,queosministros-secretáriosdeEstadotinhamdireitoaotratamentodeExcelência,equivalenteàshonrasdegrandezadoReinoe,daíquepodessempornoseubrasãoacoroadeconde.Todasestaspeçasparecempertenceraummesmoserviço,dematrizeuro-peia,comodissemos,dedesenhofinoemuitodelicado,comaaposiçãodobrasãoigualmentediscreta,datáveldecercade1770,doperíododaDinastiaQinge,maisconcretamente,doreinadodoimperadorQianlong.RefrescadordegarrafaefloreiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeJoséSeabradaSilva.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular).
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING148JOSÉCORREIADEMELOEBRITODEALVIMFidalgodaCasa-RealArmas:Correia,Brito,MeloeAlvim(malrepresentadas).Escudoesquar-telado.I,debranco,fretadodevermelhodesetepeças,realçadoaouro.II,devermelho,denovelisonjasdeprata,cadalisonjacarregadacomleãovermelho.III,devermelho,dobre-cruzdepratacomseisbesantes.IV,deazulcomseisflores-de-lisdeouro.D.JoséerairmãodobispodePortalegreD.freiPedrodeMeloBritodaSilveiraeAlvim,efilhodeLourençoCorreiadeBritodaSilveira,tambémsenhordosmorgadosdeAlpões,deSindeedaCarreira,edeD.TeresaClaradeMelo,herdeiradaCasadaCarreira,emVianadoMinho.JulgamosqueteránascidoemCoimbra75.Estataçaerespectivopiresdevempertenceraumserviçodecháoucaféechocolate.Conhecemospeçasdeoutrotipoecomumadecoraçãomuitoparecida,oquepareceindicarquetambémteráexistidoumserviçodejantar,encomendadonamesmaalturaedesenhadopelomesmoartista.Opirestem14,5cmdediâmetro,eataça5,5cmdealturae9,3cmdediâmetro.Podedatar-sedecercade1770,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.Adecoraçãoécuidada,masmuitosimples,emqueaprincipalpeçaorna-mentaledeverdadeiroaparatoéoprópriobrasão.Asbordassãodebruadasporumfiletepolícromo,comumaespinhacontínuaentreduaslinhasvermelhoferrugem,tendooprato,interiormente,umatarjaondulantequeseconjugacomoutrofileteredondo,ademarcarolimitedaaba,esteformadoporpeque-nasfloresestilizadas,amarelasevioleta.Estapeçanãoémuitooriginal,havendováriasparecidas,querpertencen-tesaserviçosdecaféoucháencomendadosporportugueses,querporestran-geiros,sobretudoingleses.Parecequenasolariaschinesasdestaépoca,poucomaissemodificavadoqueobrasãodoencomendante.BrasãodeJoséCorreiadeMeloeBritoeAlvimconformeaparecenoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING149TaçaepiresporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeJoséCorreiadeMeloeBritoeAlvim.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING150D.DIOGOJOSÉVITODEMENESESNORONHACOUTINHO(n.1739,f.1803)5.ºmarquêsdeMarialvae7.ºcondedeCantanhedeArmas:Portugal,Albuquerque(antigas),Noronha(deGijon)eCoutinho.Conhecem-sepeçasbrasonadasdeencomendado5.ºmarquêsdeMarialvacomdoisbrasõesdistintos,pois,defacto,usou-os.Numcaso,esquartelado,sócomMeneses,emIeIV,ePortugal,emIIeIII.Nocasodoserviçoemapreço,odesenhadorusouaformamaiscomum,comaalusãoàsoutrasdistintíssimasascendências.Assim,temosumescudoemcartela,esquartelado.I,debranco,comcincoescudetesdeazul,bordaduradepúrpuracarregadadesetecastelosdeouro.II,púrpuracomtrêsflores-de-lisdeouro.III,debrancocomdoisleõesdevermelhoafrontados;manteldeverme-lho,carregadodetorre;orlaescaquedadeouroeveiros.IV,deamarelo,cincoestrelasdevermelho.Sobreotodo,umanelderubi.Coroneldecincoflorões,etimbrecomumhomemsegurandoumescudete.Háalgumasfantasiasepeque-nasincorrecções,nomeadamente,emII,nosAlbuquerque,naformaantiga,aquimodificada,sócomtrêsflores-de-lisemvezdecinco.D.DiogoJoséVitonasceua15deJunhode1739,emorreuem13deAgostode1803.Erafilhodoprimeirocasamentodo4.ºmarquês,D.PedroJosédeAlcântraAntónioLuísXavierMelchiordeMenesesNoronhaCoutinho,edeD.MariaJosédeEça.Foiestribeiro-mordarainhaD.MariaI;marechal-de--campo;tenente-generaldoConselhodeGuerra.Assentoupraçacomocadete,a29deDezembrode1758,noRegimentodeCavalariadeAlcântara,eteveumanotávelcarreiramilitar.Em1761,foipromovidoacapitãodoRegimentodoCais,atenente-coronel,em1777,eacoronelnessemesmoano,transitandoparaoRegimentodeCavalariadeAlcântara,ondechegouabrigadeiro.Tevecomocargosdeprestígio,comoodegovernadordatorredeSãoVicentedeBelém,general-efectivodeCavalaria,ajudante-de-generaldoExér-cito,etenente-general.FoitambémmembrodoConselhodeGuerra.Foigen-til-homemdeCâmara,eestribeiro-mordarainhaD.MariaI.Recebeuaindaagrã-cruzdaOrdemdeSantiago.D.DiogoJoséVitocasoucomD.MariaCatarinadeLorena,filhados4.ºduquesdoCadaval.OtítulodemarquêsdeMarialvafoi-lheconfirmadoporBrasãodeD.DiogodeVitodeMenesesNoronhaCoutinhoconformeaparecenoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING151cartapassada,porD.MariaI,em17deDezembrode178576.Ofilhoeherdeirodostítulosteveigualmenteumacarreiraimportante,sobretudonosmeiosdiplo-máticos,masnãodeixougeração,peloquearepresentaçãodestalinhagempas-souparaaCasadeLafões.Seráinteressantelembrarqueesteserviçodeveterestadoemuso,emduasocasiõesmuitoespeciaisparaafamíliaCantanhede--Marialva.Uma,quandodavisitadarainhaD.MariaIàsuacasadeSintra,amesmaondehojehabitaSARD.DuartedeBragança.D.DiogoJoséVitocomprou,depois,opaláciodeSeteais,quandodofale-cimentodoseuproprietárioeconstrutor,oconsulholandêsDanielGildemees-ter,em1793,entregandooseuaumentoeremodelaçãoaoarquitectoCostaeSilva.Foiaí,umanoantesdemorrer,em1802,querecebeuospríncipesD.JoãoeD.CarlotaJoaquina,comenormepompa,fazendoentãoograndearcodetriunfoneoclássicoquecomemoraavisita77.Émaisdoqueprovávelque,alémdoserviçodeprataaquealudimos,quenãosabemosseeratotal,tenhasidousadotambémeste.Semdúvidaqueo6.ºmarquêsoherdou,comoageneralidadedosbensdopai,passando,seguida-mente,paraapossedosduquesdeLafõesque,certamente,nãomaisousaram,devendoserdessaalturaoiníciodasuadispersão.Oserviçoaquepertencemaspeçasqueapresentamosdeveserdeumaencomendadocitado5.ºmarquêsdeMarialvae7.ºcondedeCantanhede.Cas-troeSollaémuitoclaroquandoaludeaduasformasdoseubrasãoe,aindamais,aoconhecimentoquetevedepeçasdeumserviçodeprata,ostentandoomesmobrasãodaspeçasqueaquiestudamos,aotempo,numacasadepenhoresdeLisboa,equetinhamnaorlaaindicaçãodaposse,exactamenteonomedeD.DiogodeMeneses.NãoesqueçamosqueaascendênciaMeneseseradefactoamaisilustredestafamília,noocasodoséculoxviii.Noentanto,o4.ºmarquêsdeMarialva,cujafiguraestábempopularizada,atravésdagravuradoseuretratoequestre,feitaapartirdapinturaexecutadaporManuelCarlosdeAndrade,sófaleceuem22deNovembrode1799.Comoasarmaseramasmesmas,levantam-se--nosalgumasdúvidas,seestenobrenãopoderiaseroencomendante,jáqueestilisticamente,oserviçopodetersidoexecutado,dizemosmais,tevequeserexecutado,emvidadepaiefilho.Sefoio4.ºmarquês,D.PedroJosédeAlcântara,oencomendante,podedatar-sede1775,comoandaescritoeapareceassinaladonasleiloeirasespecia-lizadas.Porém,ofilho,aquemandaconsignado,sóteveotítuloem1785,enãotemqualquerlógicamandarfazerumserviçoantesdaconfirmaçãorégia,
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING152
  • TravessarecortadaporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeD.DiogodeVitodeMenesesNoronhaCoutinho.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)~'-~r..,c~V
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING154daquiloque,diga-seemabonodaverdade,eraespectável.Umahipóteseéquetenhatambémsidomotivadopeloseucasamento.Assim,ecomtantasdúvidas,preferimos,porprudência,situarafabricaçãonumespaçodevinteanos,nasdécadasdesetentaeoitentadoséculoxviii.Atravessaqueapresentamostem30,5cmdecomprimentoe27cmdelargura.Asuadecoraçãoéemtudoigualàdospratos.Éfeitacomesmaltesdafamíliarosa,acaldeiraébaixaeaabalargaelevantada.Orebordotambémérecortadoeondulado.Nocentro,vê-seomesmoramodeflores,esobreeleasarmasdotitular,interrompendoagrinaldadefloresqueseencurvaeformalaçosemsimesma.Analisamosapenasmaisumapeça,ocestocomtravessarendilhados.Ocestotem8,3cmdealtura,26cmdecomprimentoe22cmdelargura.Atravessatemdecomprimento28,8cm,edelargura25,7cm.Note-seaqua-lidadeextraordináriadeexecuçãodacestaedarespectivatravessarendilhadas,dasmelhoresqueconhecemos,querdeserviçosfeitosparaPortugal,querparaoutrospaíseseuropeus.Sãodeumtipoque,compequenasvariantesdecorati-vas,semanteveemfabricação,quasepormeioséculo.Asarmasforamcolocadasdeformadiscreta,baseando-seadecoraçãoemfestõescompostosporfloresdeesmaltesvermelhaseamarelas,efolhagemverde,quernasabasquernocentro,sobovidradoefundobrancoleitoso.Essesfestõesenrolam-seemcurvasinteriores,quepenetramnazonacentraldepratosetravessas,oqueéraro,masqueseencontra,porexemplo,nochamadoserviçodascincogrinaldasdafamíliaCruzSobral.Oramocentraldesenvolve-sedemaneiraacriarumeixo,noseguimentodoqual,ejánaaba,ficaobrasãodosmarquesesdeMarialva.Esteserviçotemquesedatar,comreservas,comovimos,decercade1770,doperíododaDinastiaQingemaisconcretamentedoreinadodoimpe-radorQianlong.ExistememPortugalenoestrangeiro,sobretudoemInglaterra,serviçoscomumadecoraçãomuitopróximaàdeste,oqueprovaoêxitoqueomodeloteve,entreosgrandesdaEuropa,nofimdoséculoxviii.PaláciodeSeteais,emSintra,profundamenteremodelado,ondeviveuD.DiogodeVitodeMenesesNoronhaCoutinhoCestaetravessarendilhadasdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeD.DiogodeVitodeMenesesNoronhaCoutinho.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING155
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING156SIMÃOINFANTELOBODESEQUEIRACORREIADASILVACARVALHO(n.1721,f.1787)SenhordaTorredeMurta,efidalgocavaleirodaCasaRealArmas.CorreiadeAguiar,SilvaeSousa(doPrado).Escudopartido.I,esquartelado,1.ºe4.ºdebranco,águiadenegro;2.ºe3.ºdevermelho,leãodeouro.II,esquartelado,1.ºe2.ºdebranco,cincoescudetesdeazulpostosemsautor,carregadosdecincobesantesdebranco;2.ºe3.ºdevermelho,leãodeouro.Coroneldenobreza.Todasasarmasestãomalrepresentadas,comerrosnosesmaltese,nasarmasdosSousa,osescudetesdeviamestarpostosemcruz,eosleõespúrpura,emcampodeprata78.Nãotemsidofácilnempacíficaaatribuiçãodestebrasão.CastroeSollaatribuiu-oaPedrodeSousadaSilva,eNunodeCastroaTomásdeSousadaCostaAguiar.Noentanto,LourençoCorreiadeMatos,colocoucomohipótese,quenospareceplausível,detratar-sedeSimãoInfanteLobodeSequeiraCorreiadaSilvadeCarvalho,noqueoseguimos.NasceuemSantarém,em1721,efaleceu,em14deMaiode1787.FoisenhordaTorredeMurta,coroneldasMilícias,efidalgo-cavaleirodaCasaReal.CasoucomD.MariaCatarinadeLacerdaGarcêsPalha,decujageraçãoviriamadescenderosbarõesdeSabrosoeosviscondesdeTorredeMurta.Apresentamosumpratoemporcelanabranca,decoradacomelementosflorais,comesmaltesdafamíliarosa.Podedatar-sedecercade1770,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.Éumacomposi-çãomuitosimples,comelementosdeorigemeuropeia,comoosfiletesdorebordoeoescudo,eoutrosquesãodeclararaizchinesa,comoéocasodetodososelementosvegetais,floreseramagens.BrasãodeSimãoInfanteLobodeSequeiraCorreiadaSilvaCarvalhoconformeaparecenoserviçoestudadoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeSimãoInfanteLobodeSequeiraCorreiadaSilvaCarvalho.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING157
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING158JOSÉMASCARENHASPACHECOPEREIRACOELHODEMELLO(n.1720,f.1788)FidalgodaCasa-RealArmas:Mascarenhas,Pacheco,PereiraeCoelho.Escudoemcartela,esquartelado.I,devermelhocomtrêsfaixasdeouro.II,deouro,comduascal-deirasigualmenteaouro.III,devermelho,cruztrilobadadeouro,vaziadocampo.IV,leãorampante,combordaduracarregadadesetecoelhos.Elmodegrades.Portimbretemumleãovermelhorampante.Armascomalgumasimpli-ficaçãoefantasias,incorrectamenterepresentadas,nomeadamente,nasdePachecoeCoelho,comojánotaraCastroeSolla.JosédeMascarenhasPachecoPereiraCoelhodeMelloerafilhodeJoãoPachecoPereiradeVasconcelos,enasceunaIlhadoFaial,em1720.FoifidalgodaCasaReal,cursouaUniversidadedeCoimbra,ondesedoutorouemCâno-neseLeis,em1755.FoimembrodaAcademiaPortuguesadaHistóriaedaRealAcademiadaHistóriadeMadrid.Deentreoutroscargosimportantes,destacam-seosdedesembargadordaCasadaSuplicaçãoedemembrodoCon-selhodeSuaMajestade.JánoBrasil,participouactivamenteemmovimentoscívicoseculturais,sendoofundador,em1759,daefémeraAcademiaBrasílicadosRenascidosdeSalvadordaBahía.ApesardoprotectordestaAcademiaserPombal,talnãoobstouaqueofundadorfosseperseguidopelopróprio,queomandouprendernaIlhadasCobras,naBaíadeGuanabara79.Apresentamosumapeçadeumserviço,quedevedatardecercadecercade1765,doperíododaDinastiaQingdoreinadodoimperadorQianlong,equedevetersidojáencomendado,depoisdoregressodeJosédeMascarenhasaoBrasil.Adecoraçãoétotalmenteeuropeia,cominfluênciasdosdesenhosingle-sesealemães.Ocovilheterendilhadotem24,6cmdediâmetro.Adecoração,exceptonaabaqueéperfurada,emrenda,éidênticaàdospratosrasos.Ocentroédelimi-tadoporumcírculoformadoporumacadeiae,nomeio,háumsoberboramofloralaroxo,verdeeamarelodafamíliarosa.Éumadecoraçãodeprimeiríssimacategoria,umdesenhofeitoporumartistahábiledemuitobomgosto,queospintoreschinesesdevemtercum-pridoàrisca.BrasãodeJoséMascarenhasPachecoPereiraCoelhodeMeloconformeaparecenoserviçoestudadoPratorendilhadodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodebrasãodeJoséMascarenhasPachecoPereiraCoelhodeMelo.Cercade1765a1775.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING159
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING160DIOGOINÁCIODEPINAMANIQUE(n.1733,f.1805)Intendente-GeraldePolíciaArmas:Pina(deÉvora),Andrade(invertidas),Manique,Nogueira(malrepresentadas).Escudoemcartela,esquartelado.I,devermelhocomtorredepratasobreágua.II,deverde,combarradevermelhosaídadeduascabeçasdeserpenteafrontadas.III,novepeçasequipoladas,cincodevermelhocarregadasdecastelosdeouro,equatrodeoitocarregadasdeleãovermelho.IV,deourocombarraxadrezadadeazulebranco,ameiocobertadevermelho.Coroneldecincopérolas,elmoetimbre.Errosnarepresentaçãoheráldica,comoemII,ondedeviatersidopintadaumabanda,eemIIIeIV,ondeosleõesforamdese-nhadosretornados.DiogoInáciodePinaManiqueerafilhodePedroDamiãodePinaMani-queedeHelenaInáciadeFaria.Nasceua3deOutubrode1733,efaleceua30deJunhode1805.CasoucomD.InáciadeBritoNogueiraeMatos,herdeiradaCasadeseupai,razãopelaqualassuasarmasaparecemrepresentadas,nesteserviço.Nãoesqueçamosque,pelareformapombalinadosvínculosemorga-dos,osadministradoresdeviamusarobrigatoriamenteosnomeseasarmasdosinstituidores,oqueexplicaestainclusão.DiogoInáciofoimoço-fidalgoeprimeirosenhordeManique,quesepas-souachamarManiquedoIntendente,4.ºsenhordoMorgadodeSãoJoaquimdaViladeCoina,ealcaide-mordePortalegre.EstudounaUniversidadedeCoimbra,ondeobteveograudebacharelemLeis,seguindodepoisacarreirajurídico-administrativa,desempenhandocargoscomoosdejuízdoCrimenoBairrodoCastelo,em1762.Em1763,foiencarreguedorecrutamento,paraoExército,paraaguarniçãodeLisboa,quandodasreformasdocondedeLippe.OmarquêsdePombaltinha-ocomoumdoshomensmaiscapazesdoReino,edeu-lhetarefasimportantesebemremuneradas.Curiosamente,superousemprobremasadesgraçadeSebastiãoJosédeCarvalhoeMelo,quandodamortedeD.JoséI.Foi,assim,superintendente--geraldeContrabandoseDescaminhos,desembargadordaRelaçãodoPorto,fiscaldaJuntadeAdministraçãodaCompanhiadePernambucoeParaíba,paraondelevou,comoajudante,oirmãoAntónioJoaquim,numasucessãoininterruptadecargos,privilégioserendimentos,edesembargadordosAgravosBrasãodeDiogoInáciodePinaManique,doedifíciodaCâmaraMunicipaldeManiquedoIntendente,ebrasãoconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING161daCasadaSuplicação,em1780.ApósaquedadomarquêsdePombal,foinomeadointendente-geraldaPolícia,ocargoqueotornariamaiscélebre.HomemdeconfiançadarainhaD.MariaI,chegouachanceler-mordoReinoedesembargadordoPaço.TentouincrementaraIndústriaeoComércio,bemcomoaAgricultura,comaintroduçãodetécnicasnovas.FoicomelequeseiniciouailuminaçãopúblicaemLisboa,ehouveumefectivoaumentodasegu-rançanasruas.Foramtambémimportantesasmelhoriasdasviasdecomunica-ção,sobretudo,noarodeLisboa.FundouaCasaPiadeLisboa,quecomeçouafuncionar,nocastelodeSãoJorge,em1781,numaacçãosocialsempreceden-tes,continuadacomoutosestabelecimentoos,nomeadamente,emCoimbra.AsuacarreiraacaboucomaintervençãodeBonaparte,jáquecombatiaocon-trabandoedescaminhospraticadosporaltaspersonalidadesfrancesasacredita-dasemLisboa.RetratodeDiogoInáciodePinaManique.Gravura(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING162Apresentamosumpratorecortado,quepertenceuaumserviçoquefoiseguramenteencomendadoeusadoporPinaManique,equepodemosdatarcercade1770a1780,comalgumaprobabilidadede1775,ouanomuitopró-ximo,daDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.Temumadecora-çãoeuropeia,comobrasãonocentro,sobreobrancoleitosoemagníficovidrado,emboraheraldicamentecomalgumasincorrecções,comoacimadissemos,den-trodeumcírculoformadoporumacadeiapolícroma,adelimitarabordaduralevementerecortadacomsuavescurvaturas.Nesta,hádoiselementosfunda-mentais,umagrinaldaeumrosáriodepequeníssimaspérolas,ondeantes,queseentrelaçamcomascurvasalternadas.Orebordopossuiumpequenofiletedeouro,umtrabalhoexcelente.AndacomummenteescritoqueesteserviçofoiencomendadopelointendentePinaManique,paraofilho,PedroAntónio,queviriaasero1.ºeúnicobarãoe,depois,1.ºviscondedeManiquedoIntendente,mascomoLuizFerrosbemnotou,taléimprovável,sobretudoseaceitarmosadatadefabricopro-posta,cercade177580.Ora,nesseano,PedroAntóniotinhaacabadodenascer,eobrasãoostentajáumacoroadevisconde,títuloque,comovimos,sóteveem1818.Cremosqueháaquiumacontradiçãoinsanável,nãosendocrível,sobretudonestaépoca,quemesmoumaltofuncionáriodaAdmi-nistraçãoPúblicamandassefazerumserviçoparaumfilhocomquatrooucincoanose,muitomenos,comasarmasrepresentativasdeumtítuloqueelepróprionãotinha,eaqueorecém-nascidosóviriaaaceder,maisdevinteanosdepois.OcoroneldeviscondequesevênobrasãopodeserexplicadopelosaltoscargosdesempenhadosporDiogoInácio,poistambémossecretáriosdeEstado,porexemplo,usavamnassuasarmasocoroneldeconde,pormaisbaixaquefosseasuaorigem.Nãonosesqueçamosquechegouachanceler-mordoReinoedesembargadordoPaço,eera,indiscutivelmente,ohomemmaispode-rosodopaís.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeDiogoInáciodePinaManique.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING163
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING164ANTÓNIOJOAQUIMDEPINAMANIQUE(n.cercade1735,f.?)AjudantedaJuntadeAdministraçãodaCompanhiadePernambucoeParaíbaArmas:PinaeManique.Escudodepontaogivalechefededoisconvexos,partido.I,devermelho,torredecinzentosobrefundorosa.II,novepeçasequi-poladasdevermelhoeouro,leãodevermelho.Coroneldecincopérolas,elmotradicionaldegrades,viroletimbre.AntónioJoaquimdePinaManiqueerafilhodePedroDamiãodePinaManiqueedeHelenaInáciadeFaria,eirmãodointendentedepolíciaDiogoInácio.UmdoscargosquedesempenhoufoiodeajudantedaJuntadeAdmi-nistraçãodaCompanhiadePernambucoeParaíba.Diz-sehabitualmentedesteserviço,datadodecercade1795,quefoiman-dadofazerporAntónioJoaquimdePinaManique,paraofilho,emdataemqueeleapenasteriadoisoutrêsanos81,oquenãoécrível,comoLuizFerrosmuitobemexplicou.Asarmasqueestepratorecortadoostentatêmapenas,PinaeManique,porviadopaie,certamente,porvalordonomedopoderosíssimoirmão82.Ocoronelqueaquifiguradeve-se,seguramente,aumacópiadoserviçodoirmão,ondeháoutroserrosidênticosqueaquisecopiam,comoofactodeosleõesestaremvolvidos.Nofundo,eliminaram-seapenasosquartéisdeD.InáciaMargarida83.Estepratorecortadotem23,5cmdediâmetro,datadeentre1770a1780,doreinadodoimperadorQianlongDinastiaQing,pintadoemJingdezheng,numtipoquefoimuitopopular,pelomenosdurantecincoanos.Odesenhousadoinicialmentefoiodepadrãodemeia-ondadourada,nacaldeira,mascomoHowardeAyersprovaram,apartirde1785,comumacadeiadecascadefrutos.ErammodelosestandardizadosquetantochegavamàEuropacomoàsAméricas,viaCantão.Bomdesenhodobordorecortado,comaabacomintensadecoraçãodemotivosvegetalistasaocupá-laquaseinteiramente,havendo,inte-riormente,adelimitarazonaplana,umaarocontínuodeescamado,tambémaazulcobalto,delimitadointeriormenteporumadelicadíssimacadeiadeflorespolícromas.Obrasãofica,nocentro,envoltonumagrinaldadefloresefolha-gem,averde,vermelhoeamarelo,debomdesenhoeboaexecução.BrasãodeAntónioJoaquimdePinaManiqueconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudadoTerrinarecortadadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntónioJoaquimdePinaManique.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING165
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING166GASPARJOSÉDACOSTAPEREIRADEVILHENACOUTINHO(n.1736,f.1795)FidalgodaCasaRealArmas:Costa,Vilhena,PereiraeCoutinho,(esmaltesinvertidos).Brasãoesquartelado.I,devermelho,seiscostasdeprata.II,deouro,chaveirãodever-melhoetrêsestrelasdenegro.III,deouro,cruzflorenciadadevermelho.IV,devermelho,comcincoestrelasdeprataemsautor.Encima-oumacoroaducal.Algumassimplificaçõesefantasias.JoséGaspardaCostaPereiradeVilhenaCoutinho,naturaldeBraga,erafilhodeRodrigoAntóniodaCostaPereira,quefoigovernadordeMelgaço,edeD.InáciadeVilhenaCoutinho.EstudounaUniversidadedeCoimbra,matri-culando-seem18deDezembrode1818,ondeobteveograudebacharelemLeis.FoitambémfidalgodaCasaReal,cavaleiroprofessodaOrdemdeCristo,ealcaide-mordoCoutoedeCastelodeErvededo,emChaves.CasoucomD.CasimiraLúciadoCarmoRobySottomayor,filhaosenhordoMorgadodeValFlor,possuidoradegrandefortuna,oquelhepermitiuvivercomlargueza.NãodeixoudefazerencomendasnaChinadeporcelanabrasonada.Talvezessebemestarotenhalevadoausarasarmasque,doladopaterno,nãolheperten-ciamporvaronia,masquelhevinhampelasuaavó,herdeiradoMorgadodeRodaApresentamosumapequenachávenacomorespectivopires,comumadecoraçãoparca,masmuitodelicada,degostoneoclássico.Nataça,destaca-seobrasão,conformeadescriçãofeitaacima,repetido,nomeiodopires.Abordainterior,bemcomodopires,háumafiletedourado,eédebruadaporpeque-noselementosfloraisatodaavolta,emesmaltespolícromosavermelhoeama-relo.Opiresmededediâmetro14,5cm,eataçatem5,3cmdealturae9,3cmdediâmetro.Propomoscomodatapossívelecredíveldaencomendaumanopróximode1775,notempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.BrasãodeGasparJosédaCostaPereiradeVilhenaCoutinhoconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING167TaçaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeGasparJosédaCostaPereiradeVilhenaCoutinho.Cercade1775.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING168JOSÉPAMPLONACARNEIRORANGELBALDAIADETOVAR(n.1750,f.1815)MorgadodeBeireArmas:Pamplona,Carneiro,Rangel,BaldaiaeSousadeArronches.Escudoemcartela,esquartelado.I,devermelho,seisfaixasdeouro.II,dever-melho,bandadeazulcoticadadeouro,carregadadetrêsflores-de-lisdeouro,acompanhadadedoiscarneirospassantesdeprata.III,deazul,flor-de-lisdeprata,bordaduradeourocarregadadeseteromãsdeverde,abertasdeverme-lho.IV,deprata,flor-de-lisacompanhadadequatrorosas;emcontra-chefeumcoelho.Sobre-o-todo,esquartelado.1.ºe4.ºdePortugalmoderno.2.ºe3.ºdevermelho,cadernadecrescentesdeprata.Encimaoescudoumacoroaducal,numserviçoe,nosoutros,umacoroarealfechada84.Foimoço-fidalgodaCasaRealeummilitardistinto,atingindoopostodecoroneldeInfantaria,tendosidonomeadogovernadordocastelodoQueijo,noPorto.Alémdemoço-fidalgodaCasaReal,foicavaleirodeJustiçadaOrdemdeMaltaeadministradordosMorgadosdeBeireedeViladoConde85.ErafilhodeJoãoÁlvaresPamplonaCarneiroRangel,fidalgodaCasaReal,edeD.MariaClaraBaldaiaTovareVasconcelos.CasoucomD.AntóniaInáciaCorreiadeAraújo,eofilhodeambos,ManuelPamplona,viriaaseragraciadocomotítulode1.ºviscondedeBeire.UsamosasgrafiasmodernasdeTovar,porTohar,edeBaldaia,porBaldaya,asantigas,quetambémseriamaceitáveis.Aspeçasqueagrupámosnumeventualsegundoserviçonãovariammuitodasanteriores.Agoraobrasãoestánaaba,cortandoparcialmenteofrisocircular,havendoaímaiscincopequenosramosdeflores,todosdesiguais,dedesenhoeexecuçãotambémdelicadíssima.Ofrisoexterno,nobordo,émaiscompacto,aouro,comummotivocontínuorecticulado,detradiçãojáneoclássica.Nomeiodospratos,foipintadonovoramodeflores,dotipoMeissen,deboasdimensõeseexcelenteefeitoplástico.Natravessaenasduaschávenascomosrespectivospiresdeumserviçodecaféouchá,oueventualmentecho-colate,osdoispires,oesquemaéexactamenteomesmo.Naturalmente,naschávenasháalterações,comacolocaçãodobrasãobemvisível,napartedafrente,tendo,porbaixo,umramodefloresemtudoidênticoaodocentrodospratos.BrasãodeGasparJoséPamplonaCarneiroRangelBaldaiadeTovarconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING169PratorecortadodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeGasparJoséPamplonaCarneiroRangelBaldaiadeTovar.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING170Oúltimoconjunto,odesignadoterceiroserviço,diferencia-sepelofactodacoroaqueencimaasarmasserdeduque,umacoroaaberta,enãofechada,comoadaspeçasquevimosantes.Quantoaoresto,queraqualidadequerogostomanifestadopelodesenhadore,seguramente,peloencomendante,nãodivergemmuito:amesmapastaleitosaedeexcelentevidrado,asmesmasfloresdelicadas,avermelho,verde,amareloelaranja,eapenasumfrisocomoutraestrutura,compequenasfolhasamarelaseverdesemaspa,pequeninasecontí-TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeGasparJoséPamplonaCarneiroRangelBaldaiadeTovar.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING171nuas,tudotípicodosesmaltesfamíliarosa.Aterrinaédemodeloalemão,demeadosdoséculoxviii,comumfrutopolícromoaservirdepegaàtampa,edoisbrasões,umanestaeoutronafrentedorecipiente.Éestamesmadecoraçãoeomesmocuidadodeexecuçãoqueestápatentenoexcepcionalelindíssimocovilhetegomado,comosesmaltessobofiníssimovidrado,comobordorecortadoedecoradocomamesmatarjadatampaedovasodaterrina,eemmuitasoutraspeçasqueconhecemosemdiversascolec-çõesprivadas,equesãodeoutrastipologias.PardeconjuntodetaçaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeGasparJoséPamplonaCarneiroRangelBaldaiadeTovar.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING172
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING173Temosalgumadificuldadeemdatarestaspeças,primeiroporquenãoconhecemosqualquerdocu-mentaçãorelativaquenospossaajudare,emsegundolugar,porqueestemodelosdecorativos,comalgumasvariantes,foramcomuns,nãosesabendoigualmentequalquerfactodavidadoencomendantequepossasugerirummomentoparaaencomendaouencomen-das.Assim,optámos,porquestõesestéticasetambémdopercursodevidadeJoséPamplonaCarneiroRan-gelBaldaiadeTovar,apontarparaadécadadesetentadoséculoxviii.Reportando-nosàChina,enquadramosaspeçasnoperíododoreinadodoimperadorQianlong,emplenaDinastiaQing,ouseja,entreosanosde1770e1780.TerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeGasparJoséPamplonaCarneiroRangelBaldaiadeTovar.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular),ebrasãoconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudado
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING174HENRIQUEJOSÉCAMACHOGUERREIRODEBRITOFidalgodecotadearmasArmas:Camacho,Guerreiro,Brito(deNicote),eNobre(deTavira).Escudoembicoesquartelado.I,devermelho,castelosaindodeummarazul,acompanhadodedoispinheirosdeverdeeduasestrelasdeouro.II,devermelho,comleãoempunhandoumaespadadepratacomagarradextra.III,devermelho,comnovelisonjasdebranco,carregadasdeleãodevermelho.IV,deverme-lho,comcastelosaindodeummardeazul.Elmodegrades,cor-reias,virol,paquifeetimbre.PequenasincorrecçõesdedesenhoemárepresentaçãodosBrito,aquefaltamseisbesantesaladearocastelo.NoIV,dosNobre,faltaacabeçademourosobreaságuas.HenriqueJoséerafilhodeJoãoCamachoGuerreirodeBritoedeD.ViolantePerpétuaMáximadeMiraeBrito,emoravanafreguesiadaEspargosa,freguesiadeSãoMigueldoEspinheiro,notermodeMértola.Recebeucartadebrasão-de-armas,em2deMaiode177186.Oserviçoaquepertenceestaterrinaquedevetersidoenco-mendadoapósaconcessãodacartadebrasãodearmas,oquecoincidecomoestilo,peloqueteremosdecolocarasuaexecuçãonumanopróximodode1775.Adecoraçãoéconstituídaessencial-mentepelapolicromiadefestões,comdelicadasfloresvermelhaseamarelasefolhagemverde,elaçosdamesmacor,alémdoprópriobrasão,sóporsimarcante,pelacomplexidadedodesenhoecate-goriadosesmaltes.Aterrinatemapegadatampaemformadevegetal,defortemodelação,emlaranjaavermelhado,amesmacordaspegasdaparteinferior,conformandocabeçasdetouro.Osbrasõesestãoapostosnapartesuperior,bemameio,nocampoentreatarjadagrinaldaeapega,e,napartedorecipiente,tambémcentrado,sobosfestões,ejáapassarparaabase,ondecorreumacadeiaemver-melhoalaranjado,atodaavolta.Temdealtura18cm,28cmdecomprimentoeumalargurade17,5cm.BrasãodeHenriqueJoséCamachoGuerreirodeBritoconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudadoTerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeHenriqueJoséCamachoGuerreirodeBrito.Cercade1775.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING175
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING176ANTÓNIOTELLESMACHADO(n.1735,f.1790)Armas:MachadoeTeles.Escudodefantasia,partido.I,devermelho,cincomachadosdenegro,encabadosdeouro.II,esquartelado,1.ºleãorampantedenegro;2.ºe3.ºdeouro.Pordiferença,umabricadeourocarregadadeMdenegro.Elmodegradesdearmaduranegra,paquife,eportimbredoismachadospassadosemaspaeatilhados.AntónioTellesMachadoerafilhodocapitãoEstácioMachadodeUtraTelles,escrivãodaAlfândegadoFaialecavaleiro-professodaOrdemdeCristo,edesuamulherD.MariaLuisaBernarda.EstesUtratêmorigemflamenga,eestavamnoFaial,desdeoséculoxv.Nãodevemosesqueceroexcepcionalcontributodosflamengos,duranteasprimeirasdécadasdepovoamentodosAçores.Écertoqueageneralidademaisnãoeradoquecomercianteselavradores,masrapidamenteconseguiramgrandesfortunase,aseguir,anobilitação.Asprimeirasfamíliasestabelecidasalcançavamquasesempreoestatutodenobrezaou,pelomenos,forammoços--fidalgosoucavaleiros-fidalgos.AIlhadoPicofoiumadaquelasemqueestefenómenomaissefezsentir.Osseusnomesforamfrequentementeaportugue-sados,dandoorigemanovosantropónimos.AvidadeAntónioTellesMachadoestáenvoltanalgummistério,easafir-maçõesdediversosautores,nomeadamente,quantoaofactodetersidoverea-dordaCâmaradaHorta,apenascomvinteanosdeidade,alémdequeacartaBrasãodeAntónioTellesMachadoconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudado.VistadacidadedaHorta,naIlhadoFaial,nosAçores
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING177debrasãodearmas,queteriasidopassadapeloCartóriodaNobreza,éfalsa,comobemprovouLuizFerros87.ApresentamosumacafeteiradacolecçãodoMuseuNacionaldeArteAntigadeLisboa,comasarmasdoencomendantedecadalado,sobrefundobrancoleitoso,sobvidradomuitofino.Apegaéformadapordoiselementosdecarácterlenhosoenrolados,comumaligaçãoasemelharraizesdeárvores,jánocontentor,quetemformacilín-drica.Doladooposto,saiobico,cilíndico,longoedireito,comumainclinaçãosuperiordemeioângulorecto.Adecoraçãorestanteéparca:umapequenalinhaondulanteavermelho--ferro,compontosalternandonaspartescôncavas,nabase,eumfrisocomfloreseramoscomesmaltesdafamíliarosa,juntodaboca,antesdopequeninorebordo.Atampatemcomopegaumfrutodouradoepolicromado.Podedatar-seestapeçadoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing,decercade1770a1780.BuledeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntónioTellesMachado.Cercade1770a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(MuseuNacionaldeArteAntiga)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING178D.ALEXANDREDASILVAPEDROSAGUIMARÃES(n1727,nf.1799)BispodeMacauArmas:Meneses,GuimarãeseCastelo-Branco.Escudopartido.I,cor-tado,1.º,devermelho,aneldeouro;2.ºdevermelhofretado,peçasembandaeelementosnãoidentificadosemcontrabandadeouro,compaladeouroeumleãodevermelhobrocantesobre-o-todo.II,deazul,leãodeouro;coroneldenobrezacomtrêsflorõesepérolas.Chapéudeseisborlasporlado,deverde.Soboescudo,cruzdeouro.Tudoemcarteleornamentaledecoraçãovegetalista88.BrasãodeD.AlexandredaSilvaPedrosaGuimarães.conformeaparecenaspeçasdoserviçoestudadoRetratodobispodeMacauD.AlexandredaSilvaPedrosaGuimarãesPaçoepiscopaldeMacau
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING179D.AlexandrePedrosadaSilvaGuimarãeseranaturaldeSalvadordaBahía,ondenasceu,a21deJulhode1727,tendovindoafalecer,emLisboa,nodia27deFevereirode1799.Eradeorigemmodesta,filhodeJoãoDiasGuimarães,umsapateirodestacidademinhotaque,umdia,comasuamulher,MariaFerreiradaSilva,comotantosoutrosconterrâneos,emigrouparaoBrasil,ondejátinhamfamiliares.Esteéumdoscasosdeumafamíliaquesenobilitou,inventandocostadosquenãotinha,chegandoaopontodefazerentroncarosseusmodestíssimosantepassadosaumafilhanaturaldeD.DuarteAçucareirodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãobispodeMacauD.AlexandredaSilvaPedrosaGuimarães.Cercade1773a1779.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING180deMeneses.OleãorampantefoiadoptadodosSilva,opobresapateirovimara-nense.ÉclaroqueanotávelcarreiraeclesiásticadeD.Alexandrefoimaisdoquesuficiente,paraafastarqualquerfalatórioe,comosendoprelado,tinhadireitoaarmas,estasimpuseram-seporsi,semnecessidadedeevocarfalsasoununcaexistentescartaspassadaspeloreiaosantepassados89.Foiumalunonotável,tendoobtidoograudedoutoremCânones,efoiapresentadobispodaDiocesedeMacau,a13deJulhode1772,sendoapresen-tadoa19deSetembrodoanoseguinte.Foitambémgovernador-interinodoterritório,entre1777e1778,regressandoaoReino,em1779,epedindorenún-ciadasedeepiscopalsinense,em1782,oquesólhefoiconcedidoem8deJulhode1789.Conhecemosalgumaspeçasdeumserviçodecháoudecafé,oudecho-colate,comasarmasdoprelado,aquepertenceoaçucareiroqueaquiusamoscomoexemplo.Estetemcom11,9cmdealturae17,5cmdelargura,incluindoasasas.Liga-seaosmodeloseuropeusdeFrançaedaAlemanha,comdecoraçãocontida,brasãoaocuparapartecentraldobojo,comelegantesasaslaterais,demuitoboamodelação.Pequenasflorespolícromasaladearasarmasepiscopais.Natampa,sófoidecoradoobordorendilhado,comumatarjaaverdeeverme-lhocomelementosvegetalistasestilizados.Napartesuperiordatampa,ejájuntoàpega,hánovamentedelicadasfloresvermelhascomramagensverdesadjacentes.Podemosdatarestapeçadecercade1773a1779,quandoesteveemMacau,comobispoe,emparte,comogovernador,portanto,eemrelaçãoàChina,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.ChávenaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãobispodeMacauD.AlexandredaSilvaPedrosaGuimarães.Cercade1773a1779.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING181
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING182MANUELBERNARDODEMELOECASTRO(n.1716,f.1792)1.ºviscondedaLourinhãArmas:Castro(de6arruelas,ramosilegítimos)eMelo.Escudodotipofrancêspartido.I,deprata,comseisarruelasdeazul,2,2,e2.II,devermelho,dobre-cruzdeourocomseisbesantesdeprata,comabordaduradosegundoesmalte.Coroneldesetepérolas.ManuelBernardodeMeloeCastronasceuemLisboa,a16deFevereirode1716,filhodofidalgodaCasa-Real,FranciscodeMeloeCastro,edesuamulher,D.MariaJoaquinaXavierdaSilva,queerairmãdopoderososecretáriodeEstadoMartinhodeMeloeCastro.CasoucomD.DomingasIsabeldeNoronha,damadehonordarainhaD.CarlotaJoa-quina.EstetitularocupouocargodegovernadordoGrão-ParáeMaranhão.Deentreastarefasmilitaresquedesempenhou,destacam-seadecapitão-de--Infantaria,adegovernador-de-armasdoAlentejoedapraçadeElvas.Em1791,foielevadoaopostodegeneral-de-Infantaria.Alémdissofoicouteiro-mordatapadadeVilaViçosa.PordecretodeD.MariaI,de30deMarçode1777,foi-lheatribuidootítulode1.ºeúnicoviscondedaLourinhã.ErajásenhordaViladaLourinhãealcaide-mordeSernancelhe.FoicavaleirodaOrdemdeCristo,echegouafamiliardoSantoOfíciodeLis-boa,porcartade16deAgostode175490.AsuaCasaveioaingressarnaCasadeGalveias.Morreua19deAgostode1792.Apresentamosdoispratosdesopadeclarodesenhoeuropeu,aseguirosmodelosalemãesefran-ceses.Obeloserviço,dequeseconhecemalgumaspeças,édegrandesimplicidade,declarodesenhoeuropeu,aseguirosmodelosalemãesefranceses,BrasãodeManuelBernardodeMeloeCastroconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudadoPardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManuelBernardodeMeloeCastro.Cercade1780.DinastiaQing,einadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING183comumdiâmetrode23,4cm.Temobrasãodevisconde,nocentro,comdimen-sãoapreciável,sendotodoorestantebranco,opacoeleitoso,delimitadoporumacercadurapolicromaemformadecorrente.Abordaduraérecortada,àmaneiradeMeissen,comfiletedouradonoextremo,commotivosgeométricosemteoria,debruadoporumasériecontínuadepérolas.Acrescemseispequenosegraciososramosdefloresefolhas,dispostossimetricamente.Apesardeandardatadodecercade1770,certoéqueestaspeçasnãopodemseranterioresàelevaçãoavisconde,oqueocorreuapenas,em1777.Assim,propomoscomoanoprovávelode1780,ouumdosmaispróximos,podendotersidoestaumaformadecomemorartaldistinção,integrando-senotempodoreinadodoimpe-radorQianlongdaDinastiaQing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING184D.FREIFRANCISCODAASSUNÇÃOEBRITO(n.1726,f.1808)BispoeleitodeOlindaearcebispodeGoaArmas:Brito,Correia,Azevedo(deSãoJoãodeRei),umescudetecomumcoraçãosobretodo.Escudoesquartelado.IeIV,devermelho,novelisonjasdeprata,cadalisonjacarregadadeumleão.II,deouro,fretadodevermelho.III,contraesquartelado:1.ºe4.ºdeouro,águiaestendidadenegro,2.ºe3.º,deazulcomcincoestrelasdeprataemsautor,ebordaduradevermelhocarregadadeaspas.Sobre-o-todo,umescudetedepratacomumlivronegro,e,sobreolivro,umcoraçãovermelhotrespassadoporduassetasdenegro.Sobreoescudoestáumacorôadenovepérolas,deouro,equatromaispequenasdeazul,eumacruzdeourodeduastravessas.Encimamacruzeacoroaochapéueclesiástico,deverde,guarnecidocomcordõesdamesmacor,comquatroordensdeborlas.Hápequenasincorrecçõesnaexecuçãododesenho,comooleãodosBrito,porexemplo,quedeviaserdepúrpura.D.freiFranciscodeAssunçãoeBritonasceunoBrasil,emMinasGerais,emVilaRica,depoischamadaOuroPreto,noanode1726,tendosidoorde-nadoem1750.DepoisprofessounaOrdemdosEremitasCalçadosdeSantoAgostinho,vindoaserprovidonoBispadodeOlinda,em10deNovembrode1772,emboranãotenhatomadopossedessasediaepiscopal,devidoatersidonomeado23.ºarcebispodeGoaeprimazdasÍndias,em20deDezembrode1773,sendoentronizado,a1deOutubrodoanoseguinte.Renunciou,a1deJaneirode1783,voltandoaoReino,eestabelecendo-seemLisboa,numacasasituadanoBairroAlto,naRuadasPartilhas,ondeveioafalecer,em16deDezembrode180891.Asarmasdesteilustrepreladoandamnormalmenteatri-buídasaaobispodePortalegreD.PedrodeMelloeBritodaSilveiraeAlvim,masessaidentificaçãofoiirrefutavelmentecontestadaporLuizFerros.Dadoqueasarmasdopreladoaparecemclaramentecomodearcebispo,nãoparecehavermargensparadúvidas,parapensarqueoserviçoaqueocovi-lhetequeapresentamosnapáginaseguintefoiencomendadoduranteaestadiaemGoa,entre1774e1783,notempoemquehabitouopaláciodosarcebispos,jálongedeVelhaGoa,emSantaInês,juntodacapeladestainvocaçãoedopalá-ciodosMeloSampaio.Dadootempodedemoradasviagenseaexecuçãodaencomenda,parece-nosacertadodataroserviçodeumanopróximode1780.BrasãodeD.FreiFranciscodaAssunçãoeBritoconformeaparecenaspeçasdoserviçoestudado
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING185Foinoseutempoquecaiuumadastorresdasécatedral,a26deJulhode1776,ficandomuitoafectadasoutraspartesdoimponenteedifício.Jáantes,omarquêsdePombaldesejaraoabandonodacatedraleasuamudançaparaaCasaProfessadoBomJesus,mas,felizmente,nemovice-reiD.PedrodaCâmara,nemD.freiFranciscodeAssunçãoeBritoestiveramdeacordocomoministrodeD.JoséI,eforamesquecendoaordem,salvando-seassimdaruínaumdosmaisnotáveisconstruçõesqueosportugueseslevantaramnoMundo92.Ocovilhetetemobordoondeado,alternandosecçõesmaiorescomoutrascomcercademetadedotamanho,comfestõespolícromosentrelaçadosatodaavolta,comumabelaedelicadapolicromiafamíliarosa.Tem18cmdecompri-mentoe15cmdelargura,etemquesedatardecercade1780,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong,comodissemos.Oescudodearmas,quejádescrevemosantes,ocupatodoocentrodapeça,comforteimpactovisual,sobretudopelapredominânciadoouro,contras-tandocomoimaculadofundobrancoleitosodeexcelentevidrado.SéCatedraldeGoaCovilheterecortadodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.FreiFranciscodaAssunçãoeBrito.Cerca1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING186TEODOROJOSÉDEVASCONCELOSESÁFARIADESOUSA(n.1738,f.1789)FidalgodaCasaRealArmas.Sousa(doPrado),Faria,VasconceloseSá.Escudoemcartela,esquartelado.I,contra-esquartelado:1.ºe4.º,deouro,leãorampantedeazul;2.ºe3.º,cincoescudetesdeazul.II,deouro,torredeazulacompanhadaporcincoflores-de-lis,trêsemchefeeduasnosflancos.III,deouro,trêsfaixascar-regadasdecincopontosdeazul.IV,enxaquetadodeouroeazul93.Coroneldenobreza.Hávárioserrosnarepresentação.AsarmasdosSousadoPrado,do1.ºquartel,têmosquartéistrocados,comonasarmasdePortugalAntigo,eosescudetesestãopostosemaspaemvezdeestarememcruz94.OcondedeCastroeSollaidentificouoencomendantedesteserviçocomosendoJosédeVasconceloseSá,o1.ºbarãodeAlbufeira,oquejustificariatam-bémocoronel,quetemsidointerpretadocomocoroneldeconde,masquenãopodesermais,comodissemosantes,doqueumsimplescoroneldenobreza.Noentanto,adataprovávelparaafeitura,deumpontodevistaestilístico,nãopermitesustentartalatribuição,peloqueaceitamoseconcordamoscomaquefoioportunamentefeitaaoseupai,nascidoem1738.Seaostrintaanostivesseencomendadooserviçoaqueestataçaepirespertenceram,encontraríamosadataplausívelde1768.Mas,temosquealargarapossibilidadeedarumamar-gemmaior,entre1765e1775,epodemosiratéàdataçãoqueandaproposta,queéade1780,poishistoricamenteelaépossível.Dequalquermodo,estamossempredentrodoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.Apeçaqueapresentamospertenceaumacolecçãoprivada.Éemporce-lanamuitofinaeleitosa,comesmaltesdapaletadafamíliarosaeouro,sobumfiníssimovidrado.AtaçatemnafaceobrasãodeTeodoroJosédeVasconceloseFariadeSousa,naformaquedescrevemos.Nãodeixapraticamentequalquerespaçovago,poisestende-se,emaltura,desdeobordoatéaopé,queéligeira-mentealteadoeemformadecolarcilíndrico.Obordotemumpequenofrisocompostoporfolhasaouroeverdeescuro,queserepetenopires,paradefinirosespaçosdaabaalteadaearredondadadacaldeira,ondetambémsevêobra-são,mascomdimensõesmaisproporcionadasdoquenataça.Aabaéquasetodabranca,comumafiníssimatarjaaouronobordo,formadaporimbricadosBrasãodeTeodoroJosédeVasconceloseSáFariadeSousa,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING187contínuose,logoabaixo,umalinhaondeantedepontosdourados,comainclu-sãodeseisramosdeflores,unspolícromoseoutrosaouro,dispostossegundootipodeesmaltes,nosvérticesimagináriosdetiângulosisósceles.TaçaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeTeodoroJosédeVasconceloseSáFariadeSousa.Cercade1765a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING188D.RODRIGODECASTRO(n.1713,f.1774)Capitão-generaldosRiosdeSenaegovernadordeMacauArmas:Castro(detrezearruelas).Escudoemcartela,debranco,trezearruelasdeouro,postasem3,3,3,3,1.Coronelcomcincoflorõesentrepérolas.Algunserros.Asarruelasestãodeouroemcampodeprata,oqueéincorrectoemHeráldica,poisnãosecolocametalsobremetal;deviamserdeazulemcampodeouro.Quantoàcoroa,osflorõesnãodeveriamterpérolasasepará-los.D.RodrigodeCastronasceuemBaçaim,a11deJaneirode1713,efale-ceuem1774,àsaídadeMalaca,quandosedirigiaparaMacau.ErafilhodeD.AntóniodeCastro,quefoicapitãodeDamãoedacidadedeGoa,edesuamulherD.MariaLuísadeToledoeCastro.Herdouossenhoriosdeseupaiedesuamãe.Assim,porpartedesta,foisenhordoMorgadodeBezelga,emTomar.Recebeuostítulosdemoço-fidalgo,fidalgo-escudeiroefidalgo-cavaleirodaCasaReal,poralvaráde10deMarçode1746.Em1745,numacartapublicadaporJorgeForjazeporJoséFranciscodeNoronha,ofuturomarquêsdeAlornadáumabrevenotabiográficadele,dizendoqueservia,então,comotenente--generaldosRiosdeSena,emMoçanbique,porcartapatentedoanteriorvice--rei,equejáserviaaCoroa,haviamaisdedezanoveanos,comcargosdealferes,capitão-tenentedeumapaladoNorte,capitãodemar-e-guerradaCoroa,aju-dante-de-generaldovice-reietenente-generaldafortalezadeDiu.Depois,foicapitão-generalegovernadordeMacau,porduasvezes;umaentre1752e1755,eoutra,entre1770e1771,tendoaindasidonomeadoumaterceiravez,masmorreu,antesdeláchegar,logoapóssairdeMalaca,comoacimajáreferimos95.Casoutrêsvezes;aprimeiracomD.FranciscadeAlmeidaTellesdeMeneses,asegundacomD.LuísaHenruiquesPereiradeLacerda,eaterceiracomD.MariaRosadeMelo,em1746,sódelatendogeração.Apresentamosumaterrinaearespectivatravessa,comasarmasacimadescritas,queocondedeCastroeSollaatribuiuaD.FranciscoXavierdaCosta,masparece-nosmaisacertadaahipóteseavançadaporNunodeCastro,queéaqueaquiseguimos96.Foiestalinhasucessóriaquedeu,napessoadeumseuneto,o1.ºcondedeNovaGoa.Aterrinaearespectivatravessa,quevemdososherdeirosdirectosdeD.RodrigodeCastro,osprópriostitulares,condesdeNovaGoa,sãodeexcep-BrasãodeD.RodrigodeCastro,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTerrinaetravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.RodrigodeCastro.Cercade1770.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING189cionalqualidade,emporcelanabrancacomesmaltesdafamíliarosaeourosobumvidradomuitofino,epertencemaumfaustososerviçodejantar.AterrinaovaladatemobrasãodosCastros,nocentro,sobreumfundocompletamentebranco,sósendodecoradaaaba,elevadaeligeiramenteabaulada.Temadefini--laumentrelaçadodefolhasdevideiraminúsculas,fazendoosarmentoduaslinhasondeantesentrecruzadas,emvermelhoferrugemlevementedourado.Naextremidadedaaba,háumcordãodeourocontínuoformadoporquadriculas,comintervalosdamesmaformaedimensãoembranco.Nomeiodasduaslinhasdelimitativas,estápintadaumasériedegrinaldascaídas,oufestõesflo-rais,presasaorebordoexterno,compendentesdefolhasverdesasepará-las,tudoemverdeevermelho.Obviamentequeadecoraçãodaterrinaassentanosmesmostemasenosmesmosesmaltes.Aformaéovalada,comatampaemformadeabóbadaabatida,comumapegavermelhoferrugemebranco,emformadetroncosec-cionado.Aspegaslateraisestãocoladasaosextremosdoconten-tordaterrina,sãomuitolevanta-das,emformadeonda,tambémdacordapegadadatampa.ObrasãodosCastrodetrezearruelasfoiaposto,quernatampaquernabase,cortandocírculosfloraispolícromos.Osmesmosfestõesquedescrevemosnatra-vessaforampintados,naparteexteriordatampa,juntodobordoedazonadeencaixe,esobabordadaterrinapropriamentedita.Aceitamoscomoplausíveladataçãodecercade1770,épocaemqueD.RodrigodeCastrocumpriaoseusegundomandatoemMacau,portanto,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING190JOAQUIMJOSÉMENDESDACUNHA(n.1736,f.1795)Juiz-de-ForanaÍndiaeemMacauArmas:CunhaeMendes(deTânger)Escudodebico,partido;I,deourocomnovecunhasdeazul,postasem3,3e3.II,cortado;1.ºdeazul,muroameiadoflanqueadoporduastorresdeprata,2.º,partido,o1.ºdeouro,comumacabeçademourocortada;o2.ºcomtrêslanças;umabricapordiferença.Elmo,paquifeetimbredosCunha.Osesmaltesestãotrocadoseháfaltadeelementos.AsarmasdosCunha,modernas,deviamserdeouro,comnovecunhasdeazul,bordaduracosidadeprata,carregadadecincoescudetesdeazul,cadaescudetecarregadodecincobesantesdepratapostosemsautor.ObrasãodestesMendesécortado:I,deazul,comummuroameiadoflanque-adodeduastorresdeprata,lavradoeabertoemnegro;II,partido:o1.ºdevermelho,comumacabeçademourocortadadevermelhoefotadadeprataedeazul,o2.ºdevermelhocomtrêslançasdeprata,hasteadasdeouro,comosferrosparacima,postas2e1.Timbre:acabeçademourodotimbre97.JoaquimJoséMendesdaCunhanasceuemLisboa,a6deMarçode1743,comoconstadadocumentaçãoquelhedizrespeito,queseconservanaTorredoTombo,filhodeManueldaCunha,naturaldaCovilhã,edeLeonorMariaBárbara,residenteemRibeiradeFróis,nosarredoresdeTrancoso.FrequentouaUniversidadedeCoimbra,apartirde1760,obtendoograudebacharel,em1766,seguindoparaoOriente,ondeexerceuocargodejuíz-de-fora,naProvín-ciadeBardêseemMacau.Recebeucartadefidalgodecota-dearmas,em22deAbrilde1776.Opratorecortadoqueaquiapresentamos,deumacolecçãoprivada,masdequeconhecemosoutrosexemplaresiguais,éemtudosemelhanteaosdoserviçodeAntónioJoaquimdePinaManique.Outroserviçofoifeitoparaumnobreinglês,ostentandoobrasãodosGordon,umaencomendadecercade1780.Tem23,5cmdediâmetro,datadeentre1776a1780,doreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing;pintadosemJingdezheng,comumtipodedecoraçãoquefoimuitopopulardurantecincoanos.Odesenhousadofoiodepadrãodemeia-ondadourada,nacaldeira,masapartirde1785,comumacadeiadecascadefrutos.ErammodelosestandardizadosquetantochegavamàEuropacomoàAmérica,viaCantão.Bomdesenhodobordorecortado,comaabacomdecoraçãodemotivosvegetalistasaocupá-lainteiramente,tendo,inte-BrasãodeJoséJoaquimMendesdaCunha,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoséJoaquimMendesdaCunha.Cercade1776a1780.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING191riormente,adelimitarazonaplana,umaarocontínuodeescamado,igualmenteaazulcobalto,marcadointeriormenteporumacadeiadeflorespolícromas.Obrasãoficanocentro,envolvidoporumagrinaldadefloresefolhagem,nascoresverde,vermelhaeamarela.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING192JOSÉFRANCISCODACRUZALAGOA(n.?,f.1768),ouJOAQUIMINÁCIODACRUZSOBRAL(n.1725,f.1781),ouANSELMOJOSÉDACRUZSOBRAL(n.1728,f.1802)FidalgosdaCasaRealecomerciantesArmas(iguais):Sobral(MercêNova)ouAlagoa(MercêNova).Cortado:I,deazul,comcincoestrelasdeourodeseispontas,emcruz;II,deprata,aguadodeazul;bordaduradetodooescudo,devermelhocarregadadalegendaNOMENHONORQUEMEIS,emletrasdeouro.Escudoencimadoporelmocomgrades,deprata,viradoàdextraatrêsquartos,correiasdevermelhocomfivelasdeouro;paquifeguarnecidodefolhagemefloresdeesmaltespolícromos.Sobreoelmo,umviroldevermelho,deprata,deouroedeazul.Portimbre,umgalgodourado,coleiradodevermelho,comumachavenaboca.Hávariantesnosdiferentesserviços,frutodaincorrecçãodosexecutantesque,certamente,nãoperceberamsempreosmodelosenviados,oquenãoénovidade,comovimosrelativamenteaváriasoutrasencomendasjáanalisadas,ouestudadasnaspáginasseguintes.Sãoconhecidosoitoserviçosqueapresentamestebrasãodearmas,quetantopodeserdeJoaquimInáciodaCruzSobral,comodeseuirmãoimediata-mentemaisnovo,JoséFranciscodaCruzAlagoa,comoaindadeAnselmoJosédaCruzSobral,oquartodosirmãosvarões,quefoiherdeirodosbens,Morga-dioearmasdoprimeiro,poisessenãotevedescendência,eesteirmãosobrevi-veu-lheváriosanos.CastroeSollajátratoudestafamília,quemereceumaatençãomuitoespe-cialnocontextodasmudançassociaisdoPortugalPombalino,edaascençãoaoPoderdaburguesiacomercial,noaugedoAntigoRegime98.Jánessaaltura,identificoucincoserviçosdistintos,aosquaisJosédeCamposeSousaviriaaacrescentaroutrosdois,comoveremos.Noentanto,atribuíutodasasencomen-dasaAnselmoJosédaCruzSobral.Vejamosalgunsdadosacercadestafamília,parapodermosperceberarazãopelaqualnãoconseguimosdiscernirentreostrês,quemencomendouoquê.Conhecemosoavô,JoãoFrancisco,umsimplesensamblador,quevivianolugardaIgrejaNova,notermodeSintra,casadocomBrízidaFrancisca,estaRetratodeJoaquimInáciodaCruzSobral,representadonorostodaediçãodoElogioconsagradoásaudosamemóriadoSenhorConselheiroJoaquimInáciodaCruzSobral,1781.(ColecçãodoBancodePortugal)BrasãodosSobral-Alagoa,conformeestárepresentadonaspeçasdojarrãodoMuseudosCondesdeCastroGuimarães.Cascais
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING193naturaldeAgualva.EstecasalteveJoãoFranciscodaCruz,quetambémnasceuemAgualva,equesubiunavida,dedicando-seaocomércioeàindústriae,quecasandocomumatalMariaJoanadeSousa,naturaldeVilaFrancadeXira,teveseisfilhos,quatrohomenseduasmulheres.Diga-sequeparecetersidoomaisvelhoquemabriuasportasparaaascençãodoprópriopaie,depois,dosirmãos.Esse,AntónioJosédaCruz,deseunome,entrouparaaCongregaçãodeSãoFilipedeNery,ondesetornouíntimodopadreDomingosdeOliveira,queeravalidodeD.JoséIehomemdegrandeinfluêncianaCortee,aoqueparece,ambosesforçaram-separaalcandorarSebastiãoJosédeCarvalhoeMeloaocargomaisaltodagovernação,atitudequeesterecompensougenerosa-mente,nassuaspessoasenadetodososfamiliarespróximos.Desdelogo,foiprocurador-geraldaOrdem,mas,apósoTerramotode1755,passouaclérigosecularefoinomeadocónego,ficandocomoencargodereedificaraBasílicadeSantaMaria.Entretanto,opai,quemoravaàsPortasdeSantaCatarina,foinomeadodeputadodaJuntadoGrão-ParáeMaranhão,eescrivãodoTerreiroPúblico.JoséFranciscodaCruzAlagoatrabalhava,essencialmente,nocomércio,epartiuparaoBrasil,paraSalvadordaBahía,continuandoaenriquecer.VoltouparaLisboa,porconselhodoirmãopadre,quelheconseguiuimportantesnomeações,juntodomarquêsdePombal.FoidirectordaRealFábricadasSedas,directordasfábricasdelanifíciosdaCovilhãedePombal,vice-provedordaJuntadaCompanhiaGeraldePernambucoeParaíbae,depoisainda,tesou-reirodoRealErário,contratadordostabacos,conselheiroefectivodaRealFazenda,administradordaAlfândega-Grande,epresidentedetodasasalfânde-gasdoReino.FoiumdosaccionistasfundadoresdaCompanhiaGeraldoGrão--ParáeMaranhão,entrandocom10.000cruzados,assinandoosestatutos,em6deJunhode1755,sendoumdosonzeassociados,cujoprimeirodalistaeraopróprioSebastiãoJosédeCarvalhoeMelo99.FoifeitofidalgodaCasaReal,poralvaráde17deJaneirode1763,efoitambémmembrodoConselhodeSuaMagestade.Em10deSetembrodessemesmoano,instituiuoMorgadodeAlagoa,emCarcavelose,em25deMarçode1765,foi-lhepassadacartadebrasãodearmas,demercênova,comoacimadescrevemos.Construiuumagrandemorada,fronteiraaopalácioPalmela,cujastraseirasdavamparaaRuadaFábricadasSedas100.Morreuem1768.OterceirofilhofoiJoaquimInáciodaCruzSobral,quetambémembarcouparaaBahía,ondecasoucomD.AnaJoaquinaInáciadaCunha,filhaúnicadeumabastadocomerciante,cujafortunaherdou.Foitambémfeitofidalgoda
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING194CasaRealemembrodoConselhoRégio.PormortedoirmãoFranciscoJosé,herdoupraticamentetodososseuscargos.ArrematouoreguengodeSobraldeMonteAgraço,e,porcartarégiade18deAbrilde1771,confirmadaporoutrade19deDezembrode1776,foiautorizadaainstituiçãodeummorgadiode200.000cruzados.Foinomeadosenhorhereditáriodavila,eautorizadoatomar-lheonome,Sobral,queacrescentouaCruz;foi-lheconcedidacartadebrasãodearmas,demercê-nova,a28deDezembrode1776101.Em1773,comprouumacasaaoCalhariz,ondefezasuasumptuosamora-dia,ondehojeestáaCaixaGeraldeDepósitos,etinhaumsolaremSobraldeElogioconsagradoásaudosamemóriadoSenhorConselheiroJoaquimInáciodaCruzSobral,Lisboa,1781(ColecçãodoBancodePortugal)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING195MonteAgraço.DeixoudisposiçõestestamentáriasquelevaramoseuirmãoAnselmoaherdarbens,títuloseorespectivobrasão.Morreuem1781.Asuafamalevouaquelhepublicassemumelogiofúnebre,comosefariaaumprín-cipe,oElogioconsagradoásaudosamemóriadoSenhorConselheiroJoaquimIgnaciodaCruzSobral…,escritoporJoãoJoséPintodeVasconcelos,quetinhasidosecretáriodoGovernoedoEstadodeAngola,quefoidadoàestampanaOfi-cinaPatriarcaldeFranciscoLuísAmeno,emLisboa,em1781.Temosaqui,norosto,oseuretrato,numacoroa,quedoisanjoselevamnosares,certamenteemdirecçãoaoCéu!AnselmoJosédaCruzSobral,oquartonaordemdenascimentodosvarões,nasceuemLisboa,a21deAbrilde1728,emorreuem10deMarçode1802.Partiucedo,paraGénova,ondetrabalhounacasacomercialdeRollan-dellieBasso,casando,nessacidadeitaliana,comMariaMadalenaCrocco.Dadooêxitodafamília,veioparaPortugale,comodissemos,herdouosbensecargosdoseuirmãoJoaquimInácio,nomeadamente,opaláciodoCalhariz,ondepassouaviver,atéàmorte.Mas,dedicou-setambémàindústria,efoiproprietáriodeumafábricadepapel,naLousã,tendoparaissoformadoumaempresacomonomedeAnselmoJosédaCruzeC.ª,comalvaráem1769102.Em1788,comGerardoBraamcampCastelo-Branco,obteveaconcessãopordozeanosesuacontadeumafábricadelanifícios,emPortalegre103.Poralvaráde1779,foifeitocavaleiro-professodaOrdemdeCristo,desempenhandoasfunçõesdeconselheirodaFazendaReal,administradordosTabacos,provedordaRealJuntadeComércio,efiscaldasObrasPúblicas,notempoemque,entreoutras,sefezaestátuaequestredeD.JoséI,abasílicadaEstrelaeoteatrodeSãoCarlos.FoiumdossóciosfundadoresdaCompanhiadePernambucoeParaíba,comescrituraconstitutivaassinadoa30deJulhode1759,comumacotade10.000cruzados,jogandoafamíliaemtodosostabuleiros,jáqueoirmãoJoséficara,comovimos,comumaposiçãoidênticanaoutracompanhiaquedeviaexploraroNorteeNordestedoBrasil104.AnselmoJosédaCruzSobralfoio2.ºsenhordoMorgadiodeSobraldeMonteAgraço,ealcaide-mordeFreixodeNumão.Vivianomaiorluxo;asuacasaeradasmaisnotáveisdeLisboaeoseurecheioimpressionavaoscontem-porâneos,mesmoosdamaisaltanobrezadotempo.InáciodeSousaeMenesespublicouumamemóriasobreasfestasqueserealizaram,nacapital,em1793,porocasiãodonascimentoebaptismodaprincesadaBeira.UmafoinopaláciodoCalhariz,paraaqualaCortefoiconvidada.Anselmonãosepopouaesfor-ços,paraabrilhantaressaserenata,naqualcantouanossaLuisaTodi,alémde
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING196Forlivesi,Vilolani,AntonioPuzzieoutrasilustresvozesdopanoramalíricopor-tuguêseeuropeu,tudopeçascompostasparaoevento,porCaetanoMartinelli,entãoaoserviçodaCorte.Reformoueredecoroudozesalasdopalácio,ondealémdefartacriada-gemvestidadeluxuosaslibrés,seviamnotabilíssimosmóveisempau-santoentalhado,lustresdecristal,tectosdeestuquesepintadosnocentro,tapeçarias,paredesrevestidasdesetimbordadooupintadodaÍndia,alémdemuitaprata,dequesedestacavaumamiríadedeserpentinasecastiçais.Anotamos,nasegundasala,“…nosângulos,quatrotalhasdeMacau,comquatropalmosdealtura,bempintadasedouradas…”105.Ora,duasdestasdevemserasqueestãonoMuseudosCondesCastroGuimarães,emCascais.TeveporherdeiroSebastiãoAntóniodaCruzSobral,3.ºsenhordoMorgadio,umdosimpulsionadoresdaconstruçãodoteatrodeSãoCarlos,quenasceu,em1757,emorreuem1805,portanto,logotrêsanosaseguiraopai.AsduasfilhasdeJoãoFranciscodaCruzedeMariaJoanadeSousaforamfreiras,emChelas;chamavam-seAgostinhaMariadosPrazereseTeresaPerpétuadeJesus.ComoLuizFerrosmuitobemnotou,trêspessoaspodiamusarobrasãoqueosserviçosostentam,apartirde1765,quandoasarmasAlagoaforamdadasaomaisvelhosdosirmãosquenãoseguiuavidareligiosa;asarmasSobral,dadasem1776,sãoiguais,comotambémjáseviu.Jáagora,tambémnadaimpedequeo3.ºmorgado,nascidoem1757,tivesseencomendadoalgumserviço;maspen-samosquenão,poisviveupoucotempo,apósofalecimentodopai.Habitualmente,todososserviçosandamdatadosdecercade1775,masnãoépossívelconfirmaristo,poisalgunsdelestêmexemplaresparecidoscomoutraheráldica,atéestrangeira,quesãoseguramentedeépocasposteriores,postoquenãomuito.Sendoumadatameramenteindicativaelógica,admi-tindo,porexemplo,umamargemdecincoanos,paraanteseparadepois,tería-mosaindamaisdificuldades,comasmortesesucessõesdosirmãos.Pensamosquetodoselesfizeramassuasencomendas,oqueéumahipótese.LuizFerros,comalgumagraça,dividiuosseteserviçospelasváriascasascitadinasesolaresrústicosdosAlagoa-Sobral,nummeroexercícioexpeculativo.Mas,segura-mente,sucedendo-seunsaosoutrosnoscargos,eatéosbenspassaramdeJoa-quimInácioparaAnselmo,épossívelquetodosouamaioriaestivessemnasmãosdesteeemuso,jáqueasarmaseramsempreasmemas.MariaAntóniaPintodeMatosveio,recentemente,trazeralgumaluzsobreestecasointrincado.AilustremuseólogaeinvestigadoraesclareceuqueoinventáriodeJoaquimBrasãodosSobral-Alagoa,conformeestárepresentadonaspeçasdochamadoserviçodoscravosConjuntodepeçasdeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodoscravos,comobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1775.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong.(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING197Ináciosótinhatrêsserviçosarmoriados,quepassaramefectivamenteparaoseuirmãoAnselmoJosé.Asindicaçõesnoinventário,feitoapósopassamentodoricocomercianteémuitodetalhado;veja-seestetrecho:“…jogodelouçadaChinanúmeroumparamesacomarmasdofalecidoesmaltadascomcercaduralargadepadrãodeduasfloresaladasaumarochaeumacordefogoequatrofloressoltasemrodaecompridoeredordocomposto…”.Eraconstituídopor681peçasefoiava-liadoem400.000reais.Noajustecomosherdeirosficou100.000reaismaisbarato106.Estesdadosconfirmamoquedissemosacima:émuitodifícilfazeraseparaçãodasencomendas,sendopreferívelestudá-lasemconjunto,eanalisarosencomendantescomoumasóentidade,poisaverdadeéquefuncionavamcomoumclãunidoecomumapolíticabemdefinidaquetodosseguiamàrisca.SeosserviçosditosdoscravoseodosimbricadossãoumaclaraemulaçãodoserviçorégiocomasarmasdeD.PedroIII,usadoemQueluz,equechegouaopalácioem1775,odoaçafatepodemuitobemdatar-sede1790,oumesmo
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING198dealgunsanosdepois.Nestecaso,eseaspeçasreaisforamlogovistas,jásópoderamtersidoencomendadosporJoaquimInácioouporAnselmo,datandoassim,dofinaldessadécada,jáquenecessitamosde,pelomenos,trêsaquatroanos,paracumprirnovasencomendascomdecoraçãoespecífica.Pensamostambémqueserálógico,eporsimplesquestõesmetodológicas,manteradesignaçãopropostaporJosédeCamposeSousa,quebaptizouosváriosserviçosdaseguintemaneira:doscravos,dosimbricados,dossilvados,dascincogrinaldas,dasoitogrinaldas,dafaixabriqueedoaçafate117.Sãomui-tasaspeçascomobrasãoSobralouAlagoaqueintegramascolecçõesqueservemdebaseaestenossoestudo.Doserviçoditodoscravos,mostramosumaterrina,com23cmdealtura,31cmdecomprimentoe21cmdelargura;umpratogranderecortadocom38,5cmdediâmetro,eumpratorasotambémrecortadocom24cmdediâmetro.Estesmodeloseestadecoraçãonãoforamfeitasemexclusivoparaumdosirmãos,poisconhecemosoutrosemqueasdiferençassãomínimas.Aindarecen-temente,foivendida,emLisboa,umaterrinacomarespectivatravessa,perten-centeaoschamadosserviçosdecasamento,comdoisescudoscomosmonogramasdosnubentes,encimadosporumacoroademarquês,quetemosmesmosmotivoseamesmadistribuição,emboraoscravosqueaquiaparecemsejam,nooutro,rosas,oufloresparecidasquenãoconseguimosidentificarbem108.Tambémosmoldesdasterrinasparecemserosmesmos,orecortegeral,atampacomapegaemformadefruto,aspegaslateraiscomigualdesenho,acolocaçãodosesmaltesdastarjas,adasfloreseramosavulsos,etambémdosbrasões.EstamosconvencidosdequeapenasterásidoenviadoparaMacaue,daqui,paraCantãoeJingdezheng,obrasãoSobralouAlagoa,apostonumser-viçojápreparado,dosqueeramfeitosemsérie.Adecoraçãoédeesmaltesemtonsvermelhoferrugem,lilás,verdeedourado.Aabadospratoseasbordassuperioreinferiordaterrinapossuemumaorlarecticulada,comcontornointernomistilíneo,dedesenhodefeiçãorococó,acrescidadepequenosramosdefloresefolhas,tudodeexcelenteexecução,eaindamelhorefeitoplástico.Aornamentaçãoqueenvolveobrasãoéprolixa,comgrinaldashipertofiadas,mascomexcelenteresultado,oquevalorizavisualmente,emuito,asarmasdoencomendante.Doserviçoditodosimbricadosdestacamosestasmolheirastem12,5cmdealtura,17cmdecomprimentoe11,3cmdelargura,eastravessasrespectivascom23,5cmdecomprimentoe18,5cmdelargura,têmaformadeterrinas,deBrasãodosSobral-Alagoa,conformeestárepresentadonaspeçasdochamadoserviçodosimbricadosTerrinadeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodosimbricadoscomobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1780a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING199ummodeloquecomeçouaserproduzidonadécadadesetenta,dequeopri-meiroserviçotambémestavadotado,equesãodomesmoformatodasdoser-viçodeQueluz,quepossuiasarmasdeD.PedroIII.Aparteinferiordestaspeçastemorigemnummodeloproduzido,emSévres,masjáacoberturaéumainvençãodeJosihaWedgwood,quemfezasprimeirascompletas,paraomer-cadoinglês,masqueimediatamente,foramcopiadas,naChina109.AsprimeiraspeçasproduzidasparaaEuropadevemserasdoserviçoparaafamíliaMai-tland,masasdonossoreiD.PedroIIInãopodemsermuitoposterior,senãoémesmocoeva.Há,noentanto,outrasexactamenteiguaisnaforma,apenasdife-rindolevementenadecoraçãoenãoostentandobrasões,quevãoaparecendocomregularidadenomercado,equeintegramváriascolecçõesprivadasedemuseus.Jáem2006,foivendidoumpar,emLisboa110.Adecoraçãodoserviçodosimbricadoséumadasmaisnotáveisdequan-tasconhecemos,destasegundametadedeSetecentos,oqueseacrescentaà
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING200fortemodelação,pelomenosdaspeçasqueconhecemos.Asasasepegadatampadasmolheirastêmumacoloraçãoforte,deumlaranjaavermelhadoemconjugaçãocomlilás,tendoastampaseasabasdasterrinasumimbricadocommotivosfitomórficoseoutrosdecarizgeométrico,deinfluênciadasvinhetasegravurasornamentaisdoslivros,jádesaborrococó.Emrelaçãoaoprimeiroserviço,obrasãoestáapostocommaiordescrição,diminuindo-seoseuenvol-vimento,comapenasalgumasramagensefloresaenvolverem-no,masapareceagoraumsconchasespalmadas,tãotípicasdafaseplenadorococó,mesmoemPortugal,nofimdoreinadodeD.JoãoVedurantequasetodooreinadodeD.JoséI.Anote-sequeémuitoparecida,comalgunselementosexactamenteiguais,aosdacercaduradoserviçoqueatribuímosaumdosJoséRodriguesdeAbreu.TerrinaetravessadeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodossilvadoscomobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1780a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(ColecçãoparticularBrasãodosSobral-Alagoa,conformeestárepresentadonaspeçasdochamadoserviçodossilvados
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING201Oterceiroserviçopossuidecoraçãomaisluxuriante,comesmaltesdafamíliarosa,emvermelhoferrugem,vermelho,verdeeazul,comtarjasidênticasàsquejávimosnosegundoserviço,elogicamente,notambémantescitadoquefoiencomendadeumdosJoséRodriguesdeAbreu,comelementosinspiradosnasgravuraseatécomosfamosospavões,estesaquidecorverde.Aterrinaédeumaformamaistradicional,copiadaobviamentedemodeloeuropeu,repetidavezessemconta,anotando-seaspegaslateraisemformadecabeçadeanimal,demuitoboamodelação,eapegadatampasemelhandoumadelicadíssimaflor.Oescudodearmasmostraumadecoraçãoenvolventeclaramenterococó,comTravessarecortadadeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodascincogrinaldascomobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1780a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING202asconchasespalmadastãotípica,emPortugal,nasartesdecorativasdotempodeD.JoséI.Doquartoserviço,odascincogrinaldas,temosumatravessacomumadecoraçãofinísiima,comesmaltespolícromos,emqueumagrinaldaseenrolaformandograndeslaçadas,emlinhaselípticascomcentrosdiversos,atodaavolta,conformandocurvasmaislargasemaisapertadas,quesedobramempendenteesecruzam,descendoassim,dobordo,atéquaseàbasedobojo;nobordoháumfileteaouro.Estedesenhoeesquemaémuitoidênticoaodoser-viçodomarquêsdeMariava,queestudámosantes.Osesmaltessãodeboaqualidade,sobbomvidradoeofundoébrancoleitoso,dafamíliarosa,averde,PratoegarrafadeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodascincogrinaldascomobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1780a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING203mastambémcomamareloevermelho,sendooescudoigualaodosdoisservi-çosanteriores,comelementosrococóaenquadrá-lo.Noquintoserviço,odasoitogrinaldas,adecoraçãoémaissimplesdoqueadosanteriores,baseadaemgrinaldasquecaiemdaorla,seisnaspeçaspeque-nas,eoitonasgrandes,defolhagemefloresverdes,comabordaavivavadaporumfiletedourado,quetambémapareceassociadoaumacadeiaponteagudaverde,atodaavoltadaparteplanadepratos,covilhetesetravessas.Nocentrodestesfoicolocadoumbeloramodeflores,comfolhagemparaocompor,tudotambémemverde.Destacam-seospratosoitavados,queapesardenãoterumaBrasãodosSobral-Alagoa,conformeestárepresentadonaspeçasdochamadoserviçodafaixabriquePratodeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodafaixabriquecomobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1780a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • decoraçãomuitodensa,acabamporterdeexcelenteefeito,dadooequlíbriodacomposiçãoeoligeiríssimoonduladodorebordo.Dosextoserviço,oudafaixabriquemostramosumagrandetravessaoval,comumcomprimentode37,5cmeumalargurade31cm,eumpardepratosdeabasrecortadascom22,3cmdediâmetro.ObrasãodosSobral-Alagoaédosmaissimples,jáclaramenterococó,comodestaqueparaasrocalhaslaterais.Adecoraçãoéparcaeaproxima-seclaramentedospadrõesdoneoclássicoeuro-peu,sendoporissodeimaginarquetenhasidoumdosúltimosaserencomen-dado,nãonosrepugnandoapontarjáparaadécadadenoventa,ouparaumadatamuitopróxima.Fundamentalmente,resume-seaumafaixavermelhoferrugematodaavoltadobordodatravessa,resumindo-seospratosaramosdeflorespintadosnaaba,ramosquetambémexistemnaabadaditaterrina.Azonaplanadetodosestámarcadaporumcordãodamesmacor,ficandoobrasão,nocentro,desta-ConjuntodepeçasdeporcelanachinesadeexportaçãodochamadoserviçodafaixabriquecomobrasãodosSobral-Alagoa.Cercade1780a1795.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • cando-sebemdeumasuperfícielisabastanteampla,deumbrancoimaculado,sobumvidradodemuitoboaexecução.Conhecemosumoutroserviçoque,ultimamente,secomeçouadesignarcomooitavo,oucomosendodosrelevos,pelofactodeser,efectivamenterelevado.Écertamenteanterioraossextoesétimoserviço,voltandoaapareceratalfaixadospavõesverdesquedecoraosegundoeoterceiro,masacaracterísticamaismarcanteéoconjuntoderamagensemrelevoqueornamaaba,trêsexac-tamente,colocadasnosvérticesdeumtriânguloequiláteroimaginário,embranco,apenasmarcadoporpequenospontosavermelho,emgruposdecinco,aconformarflores.Resumindooquedissemosacima,acercadadataçãodetodosestesservi-ços,temosqueosdatardeumperíodorelativamentelargo,entre1775e1795,pelomenosvinteanosque,relativamenteàChina,correspondeaoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING206FRANCISCODEMELLOEVASCONCELOS(n.?,f.depoisde1795)Cavaleiro-fidalgodaCasaRealArmas:MelloeVasconcelos.Escudoemcartela,partido.I,devermelho,comseisbesantesdeprataentredobre-cruzebordaduradeouro.II,denegrocomtrêsfaixasveiradadeprataevermelho.Timbre,sobreacoroadeconde,dosMelo,umaáguiaaberta.Pequenasincorrecções,comonapaladosMelo,emque,pordiferença,deviaterrepresentadaumabricaazulcomfarpãodeprata111.FranciscodeMelloeVasconcelosnasceuemSalvadordaBahía,ondeaindavivia,em1795.ErafilhodeCaetanodeMelloeVasconcelosedesuamulherD.LeandraBezerradeAlpoim;foicavaleiro-fidalgodaCasaReal.Rece-beuduascartasdebrasãodearmas,aprimeira,em1782,porgraçadarainhaD.MariaI,comumescudopartido,comMelloeVasconcelos112;easegunda,em1795,comoescudoesquartelado,comIeIV,comCarvalhais;II,comVas-concelos;eIII,comMello;sendootimbredeCarvalhais113.Apresentamosaquiaprimeiracartadebrasão-de-armasquelhefoioutorgada,equeseconservanaTorredoTombo.Éummanuscritobemiluminado,comexcelentedesenho,peçasOpratoqueapresentamostem23,8cmdediâmetro.Adecoraçãoémuitofina,mascircunscrevendo-seafestõescompostosporpequenasflorespolí-cromasemvermelhoeverde,quecaiemnaaba,segurospordezavesprateadasdeasasabertasquenãocnseguimosidentificar.Nocentro,dentrodeumcír-culo,ocupandoquasetodaacaldeira,ficaobrasãodeFranciscodeMelloeVasconcelos.OspratoseasrestantespeçasdesteserviçofeitoemJingdezhentêmquesedatardeumanoposteriora1782eanteriora1795,dentrodotempodevigênciadaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.BrasãodeFranciscodeMelloeVasconcelos,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoBrasãodacartadebrasão-de-armas.1782(ArquivoNacionaldaTorredoTombo)PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeFranciscodeMelloeVasconcelos.Cercade1782a1795.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING207
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING208D.HENRIQUEDEMENESES(n.1727,f.1787)3.ºmarquêsdeLouriçale7.ºcondedaEriceiraArmas:Meneses(doscondesdaEriceira).Escudooval,esquartelado.IeIV,debranco,porprata,comasarmasdoReino,cincoescudetesdeazul,bor-daduradevermelhocarregadadesetetorres,porcastelos,castelosdeouro.IIeIII,deazul,comtrêsflores-de-lisdeouro;sobre-o-tododeouro,umaneldeouro,aversãousadapelosmarquesesdeMarialvaepelosmarquesesdoLouri-çal.Coroneldevice-reioudegovernador.Pequenasincorrecçõesesobretudoalteraçãodacoroademarquês,quefoimaldesenhada.D.HenriquedeMeneseserafilhodeD.LuísCarlosInácioXavierdeMeneses,quefoiduasvezesvice-reidaÍndia,edeD.AnaXavierdeRohan,filhadoscondesdaRibeiraGrande.Nasceua5deJaneirode1727emorreua29deMaiode1787.AscendeuàchefiadasuailustreCasadevidoàmortedoseuirmãoprimogénito,D.FranciscoXavierRafaeldeMeneses.Destinadoàcarreiraeclesiástica,comoerahabitualsucederaosfilhossegundosdasgrandeslinhagensdoReino,foicónegodapatriarcal,obtendootítulodemonsenhor,tendorenunciadoaessasdignidades,apósamortedoirmão.CasoucomD.MariadaGlóriadaCunhaeMeneses,suasobrinha,filhadeJoséFélixdaCunhaeMeneses,senhordoMorgadodePaioPires.Otítulofoi-lheconcedidoporD.MariaI,porcartade17deJulhode1781.Sucedeu-lheofilho,D.LuísEusébioMenesesdaSilveira.Herdoutodosostítulosehonrasdeseupai,tendosidogentil-homemdaCâmaradarainhaD.MariaI,ministroplenipotenciárioemTurimeRoma,eembaixadordeMadrid,paranegociarocasamentodosinfantesdePortugaledeEspanha,D.JoãoeD.Gabriel.RecebeuaaltíssimadistinçãodecavaleirodoTosãodeOuro114.Eratambémcavaleiro-professodaOrdemdeCristo,habili-tadoa11deAgostode1763115.Note-sequeesteserviçofoiatribuidoporCastroeSollaao4.ºmarquêsdeLouriçale8.ºcondedaEriceira,oqueéimpossível,poisessenasceuem1780,oqueéincompatívelcomoestilodadecoração.Nopratoqueapresentamosadecoraçãoépintadaaesmaltesdafamíliarosaeouro,comacercaduraaouroeazul,comfloresdouradaseserrilhadoatodaavoltadobordodospratos,nacercaduradasrespectivascaldeiras,etam-bémdaterrinaenabordadarespectivatampa.Aocentrodospratosenafacedasterrinasqueconhecemos,enomeiodarespectivatampaestáobrasãodosRetratodeD.HenriquedeMenesesBrasãodeD.HenriquedeMeneses,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING209titulares,tendoapegaaformadeumfrutodecorsalmão.AsarmasdosMene-sesestãorodeadasporduaspalmascruzadas,atadascomumlaçodefitacor--de-rosa,eduashastesfloridascomesmaltesfamíliarosa.Podemosdataresteserviço,comalgumasreservas,decercade1785,doperíododaDinastiaQingedoreinadoreinadodoimperadorQianlong.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.HenriquedeMeneses.Cercade1785.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING210D.ANTÓNIOLUÍSDAVEIGACABRALDACÂMARAPIMENTEL(n.1734,f.1810)BispodeBragançaArmas:VeigaCabraleCâmara.Escudoovalpartido.I,cruzaltarecruzadanashastessuperioraselateraisdeouro,tendodecadalado,sobaslaterais,duaságuiasbicéfalasdecinzento,armadasdeouroebicadasdevermelho,coroadas,eempontadeflores-de-lisdeouroemcontra-roquete.II,cortado:1.º,dever-melho,comduascabraspassantesesobrepostas;2.º,denegro,comtorredeouro,sustidapordoislobosafrontadosdeouro,sobreterradodeverde.ListelsobreoescudocomainscriçãoAVEMARIA,anegro,esobreeleumcoroneldecincoflorõesequatropérolasaparentes.Pendente,umacruzdebranco,sus-pensadeumaconta,umcoraçãoeoutraconta.Asarmasda1.ªpalasãoumadeturpaçãodosVeigadeNápolesoudeVilaViçosa.TambémasarmasdosCabraltêmascorestrocadas,dadoqueascabrasdeviamserdepúrpuraemcampodeprata.Acruzpendenteestámalrepresen-tada,aparecendocomoumacruzlatina.D.AntónioLuíserafilhodeFranciscoXavierdaVeigaCabralCâmara,quefoigovernadordearmasdeTrás-os-Montes,edeD.RosaJoanadeMoraisPimentel.FoibispodeBragança.Nasceuem1758efaleceuem1819.EsteserviçotemsidoatribuídoaoirmãodopreladoFranciscoAntónio,mas,desdelogo,surgeumadificuldade,jáqueelesófoiviscondeduranteduassemanas.Seriaquaseimpossível,entreanotíciadamercêeamorte,terenco-mendadoosserviços.Noentanto,acoroaqueapareceemamboséumacoroadenobrezaenãoumacoroaespecíficadevisconde116.LourençoCorreiadeMatos,quetemosvindoaseguirnasuaanáliseeatribuição,quecontrariamasdeCastroeSollaemesmodeLuizFerros,nãoduvidadaencomenda,queteriasidofeitaporD.AntónioLuís,antesdetersidoprovidonasédiaepiscopalbrigantina117.Quantoàdatadacompra,temosquecolocá-la,quandooirmão,D.FranciscoAntóniodaVeigaPimentel,jáestavanaÍndia,em1793,nomeado80.ºgovernador.Logonoanoseguinte,fezcerta-menteaencomendaaoscomerciantesquevendiam,noEstadodaÍndia,osprodutoschineses;quandoaíchegoue,comodissemos,oirmãoaindanãoerabispo,edaíobrasãonãoterochapéudessadignidade.BrasãodeD.AntónioLuísdaVeigaCabraldaCâmaraPimentel,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.AntónioLuísdaVeigaCabraldaCâmaraPimentel.Cercade1795.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING211Apresentamosumatravessa,decoradaaazulsobvidrado,comesmaltespolícromoseouro.Temformatorectangular,acaldeirapoucofunda,eaabadotadaderebordorecortadoecomchanfro.Aocentro,aspeçasdestegénerodoserviçotêmasarmasdeD.AntónioLuísdaVeigaCabralCâmaraenvoltasporornamentaçãofloralecomfrutoseramagens,eumabandacompadrãogeomé-tricoazul.Aabadatravessatemumpadrãoencanastrado,umagrinaldapendentedefloresesmaltadasedouradas.Esteserviçotemquedatardeumanopróximode1793,dentrodoâmbitocronológicodoreinadodeJiaqingdaDinastiaQing.Existiuumaoutraencomenda,deumserviçodecafé,cháouchocolate,dequeseconhecemalgumaspeças,comumadecoraçãocompletamentediferente,menossobrecarregada,comumatarjaaouroatodaavoltadocorpo,cortadapelobrasãodobispodeBragança,ecomumdelicadíssimofrisonointeriordaborda,averdeeouro.Adatação,pelosmotivosaquealudimos,relativamenteàspeçasdooutro,temqueseramesma.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING212D.JOAQUIMXAVIERBOTELHODELIMA(n.1717,f.1800)ArcebispodeÉvoraArmas:Botelho.Escudoemcartela,deouro,comquatrobandasdever-melho.Chapéudepreladocomborlas,15decadalado(quandodeveriaserde10),easuacor,assimcomodochapéu,deverde,emvezdevermelho,conformecompeteaosarcebispos.No2.ºserviçoestãocincobandasoucontra-bandas,porerrodosartíficese,sobreoescudoumacoroaducal,quenãoapareceno1º.D.JoaquimXavierBotelhodeLimaeTávoraerafilhodo3.ºcondedeSãoMiguel,TomásJoséBotelhodeTávora,edeD.JulianaXavierdeLencastre,filhado3.ºcondedeUnhão.NasceuemLisboa,a21deMarçode1717.Seguiuavidareligiosa,ingressandonaOrdemdeSãoBento,eestudouemCoimbra,nocolégiodasOrdensMilitares.Graduou-seemCânoneseordenou-seemJulhode1762.FoipárocodaigrejadeSantaCruzdoDouroe,posteriormente,abadedeSãoMartinhodeSoalhães.FoielevadoàcategoriadearcebispodeÉvora,em17deDezembrode1783,sédiaqueocupouatéàsuamorte,sendosepultadonoconventodeSantaHelenadoMonteCalvário,nacapitalalentejana118.Foiumdospreladosquemaiscontribuiuparaoenriquecimentodasuasé,conservando-semuitasobrasdoseutempo.Foidesuaencomendaograndeguarda-ventodaigrejaarquiepiscopal,datadode1797,bemcomoastribunas,entretantodesaparecidas.Comproutambémtrêsgrandeslâmpadasdepratadesuspensão,paraoaltar-mor,jáenglobadonafantásticacapela-morprojectadaporLudovice,comaadmirávelteladeMasucci.NoMuseudeÉvora,guardam--secadeirasdeestadoforradasdetecidoricoeoutrasencoiradascomassuasarmas,bemcomoumajarrodemãocomrespectivabaciadegolada,certamenteparausopróprio,etambémcincosalvas,comasiniciaisdosprateiros,HHeSD,quenãoconseguimosidentificar.Comprouaindatrêsricospontificais,queeramparaobispotitulardeTessalónica,D.freiInácioCaetano,quefaleceraem1782,encomendadospelarainhaD.MariaI,emItália:umdeteladepratabor-dadoaouro,outrodetelaencarnadatambémbordadoaouro,eopreto.Asualivrariaprivadajáultrapassavaos2.300exemplares,númeromuitoconsiderávelparaaépoca.Mas,omecenatodeD.Joaquimnãoficouporaqui,devendo-se--lhetambémopatrocíniooapoioaoutrasobrasnasigrejasdacidade,comoSantoAntão,eparoquiaisdasuaArquidiocese,àsquaissedeslocavafrequente-BrasãodeD.JoaquimXavierBotelhodeLima,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.JoaquimXavierBotelhodeLima.Cercade1784a1800.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(ColecçãoFélixdaCosta)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING213mente,semprecomgrandepompa,pararealizarcerimóniasprópriasdeumpreladodotempodobarroco119.Osseusdoisserviçosdeporcelanachinesadeexportaçãoquesãoconhe-cidosostentamasarmasarcebispais,peloquesópodemtersidoencomenda-dos,depoisde1784eantesde1800,portanto,nãopodemserdatadosde1770,comoandamhabitualmente,tendoemcontaotempodasviagensparaoOriente,18mesesdeidaevoltadeLisboaaGoa,eoquedemoravaafacturadasenco-mendas.Assim,dificilmentepoderãoseranterioresa1790,devendocolocar-seentreestadataealgumtempoantesde1800,portantodentrodoperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Estesserviços,juntamentecomoquedeveriaterdeprata,mostramcomosetratavaoarcebispo,numfaustoprópriodosgrandesdoperíododobarrocoe
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING214dorococó.Aliás,ariquezadecorativadequalquerdelese,sobretudo,dosegundo,apontamparaalguémquecuidavaaopormenordoaparatoqueasociedadedofimdoAntigoRegimeimpunha.Nãoseriaapresunçãoeasoberbaqueolevouamandarpintarochapéucardinalícionosserviços,emvezdodearcebispo?Esperariaatingiressecargo,mudando,eventualmente,paraasédialisboeta?Levavamuitoasériooseusangueeolustrodoseubrasão,sendodescen-dente,porviapaternaoumaterna,doscondesdeUnhão,dosArcos,dePana-guião,tendoportetravósumgovernadordoBrasil,outrodeTângereumcomandantedaarmadadealtobordodaÍndia.Ambososserviçossãoprofusa-mentedecoradoscomumariquíssimapolicromia.Aterrinadoprimeiroédemodeloeuropeu,comsemelhançaemproduçãodeMeissen,deInglaterraeatédeLisboa,masnestecasoemfaiança,comumfrutocomopegadatampa,eduaspegaslateraisabertasnavasilha,comfrisospolícromoscomfestõespara-lelosnasuacurvaturaatodaavolta,conjugando-seosdatampacomosdabase,unidospordoiscordõescontínuos.Domesmotipoéodabasedaterrina.Osbrasões,comoéhabitualemcasossemelhantes,aparecemnasduaspartes,nomesmoeixo,umnobojo,eodecimanazonamaisplanadatampa.Atravessatemdecomprimento38,5cm,32,5cmdelargura;aterrina:22,5cmdealtura,32,5cmdecomprimento,e22,5cmdelargura.Destacamospelararidadeepelaexcelênciadefabricoumcestocomorespectivoprato,ambosrendilhadoscomamplaperfuração,tambémcomomesmotipodedecoração,baseadaempequenasflores,deboapolicromiaedesenho,efestõescurvoscontinuados,atodaavoltadaspeças.Opratotem21,3cmdediâmetro,10,5cmdealturae18,5cmdediâmetroOspratosgrandes,com41cmdediâmetro,enostrêspratosrasosmaispequenos,bemcomonastravessas,obrasãoficaaocentro,sobreovidradobrancoleitoso,havendoapenasumafinoanelamarcarocomeçodaaba,eentreestaeoutroquemarcaoextremodobordo,novamenteasgrinaldasemfestões,compredominânciadoverdeedoouro.Noentanto,éooutroserviçoquetemumadecoraçãomaisluxuriante,verdadeiramenteinvulgar.Aparteinferiordospratosedospireséessencial-menteachocolate,emboracompequenasvariaçõesnatonalidade.Nospireséoladodafrente,partindodoprincípioquequembebeédextro,quetemestacor.Aoposta,easuperior,nospratos,temofundobrancoleitoso.Ovidradoétam-bémnestedeóptimafactura.Orestodadecoraçãobaseia-sejánosesquemasemvoganosmodeloseuropeusdoneoclássicoinicial;aliás,aschávenassãocomoas
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING215maisricasquesefaziam,nestaépoca,naAlemanha,emFrançaeemItália.Obordomistilíneotemumcordãopolícromoemformadecorrentefloral,averde,vermelho,efioexternodourado,caíndoosfestõesatéaofimdaaba,ficandonareservaapenasumapequeninaflorvermelhacompéeduasfolhasverdes,espalhando-seoutrasdomesmogénero,deformaumpoucoarbitrária,portodaapartesuperiordocentro,enquantonazonainferior,adecorchocolate,apenassenotamumasestrelasdouradas,que,noentanto,sobressaiempouco.AmbososserviçosdeD.JoaquimXavierBotelhodeLimaeTávoradevemserdatadosdotempodaDinastiaQing,concretamentedoreinadodoimpera-dorQianlong,decercade1790.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.JoaquimXavierBotelhodeLima.2ºserviço.Cercade1784a1800.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING216MANUELCARLOSDACUNHASILVEIRA(n.1729,f.1795)6.ºcondedeSãoVicenteArmas:Cunha(deTábua)eSilveira.Escudooval,partido.I,debrancocomnovecunhasazuis;bordaduradevermelho,carregadadecincoescudetesdeouro,sobrecarregadocadaumdecincobesantes.II,deourocomtrêsfaixasdeazul.Coroneldenovepérolas.Armascomalgumasimplificaçãoefantasias.D.ManuelCarlosdaCunhaSilveiranasceua1deJaneirode1730,efaleceuem8deDezembrode1795,conformeatestaD.AntónioCaetanodeSousanaMemóriadosGrandesdePortugal120.ErafilhodeMiguelCarlosdaCunhaeTávora,o5.ºcondedeSãoVicente,edeD.RosaLeonordeAtaíde.Tevecartadetítuloa3deSetembrode1750,aindaemvidadopai.Foicava-leiro-professodaOrdemdeCristo,membrodoConselhodeSuaMagestade,conselheirodeGuerra,vice-almirante,inspector-geraldaMarinha,emembrodaAcademiadeMarinha.Acolecçãoqueestudamosintegraumcovilhetegomado,com20cmdecomprimentoe17,5cmdelarguramuitoelegante,debordosrecortadosecomobrasãoaocentro,tendoàvoltacontasemelípse,eostentando,nobordosuperior,umaembarcaçãodelongocurso.Conhecemosapenasmaisumades-taspeças.Obordoédebruadoporumaduplatarjaadourado,ainternaaenquadraronavio,vazada,eaexterioracheio,comumalinhacontínuaderedecomtraçadogeométrico.Comocuriosidade,diga-sequeo6.ºcondedeSãoVicenteteveoutrogénerodecerâmicacomoseubrasão,concretamente,saídasdaRealFábricadoRato,comoagarrafapublicadaporCastroeSolla121,comomonogramadeTomazBrunetto,equepodedatar-sedeentre1767e1771.AidentificaçãodaencomendafoifeitaporLuizFerros,quenegououtrasquesãocomuns,nomeadamente,ao5.ºcondedeSãoVicente,comparandobilhetesdevisitaeex-librisexterioresousuper-libros,nosquaisD.ManuelCar-loscolocavaonavio,quetambémaquisevê,equeigualmenteestápatentenacafeteirapublicadanaobradocondedeCastroeSolla.Estainclusão,paraalémdasarmasaquetinhadireito,justifica-seplenamentepelacarreiraqueteve,sempreligadaàMarinhaPortuguesa.Jáumex-librisconhecidodo5.ºconde,seornamentadoportroféusmilitares,nenhumaalusãofazàguerramarítima122.RetratodeManuelCarlosdaCunhaSilveiraBrasãodeManuelCarlosdaCunhaSilveira,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoCovilhetedeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManuelCarlosdaCunhaSilveira.Cercade1780a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING217Aobradevedatar-sedecercaentre1780a1790,davigênciadaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong,eéumadasrarasdeserviçosbrasonadosportuguesescomrepresentaçãodebarcos.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING218ANTÓNIOXAVIERMACHADOECERVEIRA(n.1756,f.1828)FidalgodecotadeArmasArmas:MachadoeCerveira.Escudoemcartela,partido.I,devermelho,comcincomachadosemsautor,deprataencabadosdeouro.II,duascervaspassantes,devermelho,esobrepostas.Pordiferença,abricadebrancocarre-gadadeAdenegro.Elmodegrades,virol,eportimbredoismachadospassa-dos,emaspa.AsarmasdosCerveiraestãomalrepresentadas.AntónioXavierMachadoCerveiranasceuemTamengos,noactualconce-lhodeAnadia,a1deSetembrode1756,filhodoescultoreorganeiroconimbri-censeManuelMachadoTeixeiraedeJosefaLuisaCerveira.MorreuemCaxias,em14deSetembrode1828.Foinegocianteeconstrutordeórgãos,eerairmãodeJoaquimMachadodeCastro.Recebeuarmasa19deDezembrode1787123.AsuaobraprimaéoorgãomonumentaldomosteirodeLorvão,masfezmuitosoutros,nomeada-mente,odaigrejadosMártiresdeLisboa,datadode1785,alémdosdeSãoRoque,doconventodeNossaSenhoradaEstrela,deSantaJusta,daigrejadoconventodasfreirasdeOdivelas,odacapeladopaláciodeQueluz,umparaorealedifíciodeMafra,odaigrejadoSacramentodeLisboa,datadode1817.FezoutrosqueforamparaoBrasil,alémdeváriosdemenoresdimensões,inclusivamente,parapovoaçõesdosarredoresdacapital.Oúltimoquefez,jánoanodasuamorte,foiodoBarreiro,onúmero103.ºdasualongalista.FoinomeadoorganeirodaCasaReal,comotítuloOrganorumRegaliuRector,efoicondecoradocomohábitodaOrdemdeCristo.Mandoufazerumserviçodecháecafé,oudechocolate,certamenteparacomemoraroseuenobrecimento,comacartapassadaem1787,oquepermiteumadataçãoentreesseanoe1790,comasreservasdevidas,portanto,noperíododaDinastiaQinge,maisconcretamente,doreinadodoimperadorQianlong.Apresentamosaquiumataça,com4,8cmdealturae9,8cmdediâmetro,comorespectivopires,comumdiâmetrode14,5cm.Naorladopirestemasletras,AXMC,emmaiúsculas,quecorrespondemaoseunomeeapelido.Ataçaétotalmentebranca,comobrasãosobovidradomuitofino.Obrasãoestácolo-cadofrontalmente,deformaaocupartodooespaçodisponível,desdeopéBrasãodeAntónioXavierMachadoeCerveira,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING219redondoemformadeanilha,atéaobordo.Nopiresocupaocentrodacaldeira,comonataça,entredoiscírculosconcêntricos.Abordatemquatroreservascomasiniciaisjáreferidas,dentrodemedalhõesaouro,eentreelesforampin-tadosramosdefolhasverdesefloresvermelhas,tudoentredoisfrisosaouro,sendooexteriormaislargo.TaçaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntónioXavierMachadoeCerveira.Cercade1787a1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING220ANTÓNIOJOSÉDEVASCONCELOSESOUSADACÂMARACAMINHAFAROEVEIGA(n.1738,f.1801)2.ºmarquêsdeCasteloMelhorArmas.Vasconcelos.Escudoemcartela.Devermelho,trêsfaixasveiradasecontraveiradasdebranco,porprata,evermelho,perfiladasdeouro.Coroaducaldecincoflorões,compérolasaalternar.Leãorampantedeouroportimbre.AntónioJosédeVasconceloseSousadaCâmaraFaroeVeiganasceuem15deFevereirode1738,efaleceuem6deJunhode1801.ErafilhodeJosédeCaminhaVasconceloseSousaTávoraFaroeVeiga,quefoio4.ºcondee1.ºmarquêsdeCasteloMelhor,edesuamulherD.MariaRosadeNoronha,filhado2.ºcondedeVilaVerdee2.ºmarquêsdeAngeja.OtítuloalcançadopelopaifoiobtidograçasàtrocadascapitaniasdasIlhasdaMadeira,doPortoSantoedeSantaMaria,nosAçores.TodaafamíliapaternaestavaligadaàMadeira,poisoseuavôfoio7.ºcondedaCalheta,tambémdonatáriodacapitaniadoFunchaledaIlhadeSantaMaria.Recuandonasuaascendência,todailustre,encontramosentreseustetravóso3.ºsenhordeFigueiróePedrógãoGrande,JoãoRodriguesdeVasconcelos,umdosheróisdeToroe,maisatrásumasdécadas,RuiMendesdeVasconcelos,quecomandouaAladosNamorados,naBatalhadeAljubarrota.ComestailustrelinhagemnãofoidifícilaAntónioJosédeVasconceloseSousadaCâmaraFaroeVeigaalcançaraltoscargosebenefícios.Alémde2.ºmarquêsdeCasteloMelhorfoitambém6.ºcondedaCalheta,reposteiro-morvitalíciodaCasaReal,mordomo-mordaprincesaD.CarlotaJoaquina,presi-dentedoSenadodaCâmaradeLisboa,membrodoConselhodeEstado,alcaide-morecapitão-mordoFunchaledaIlhadeSantaMaria,alcaide-mordePenamacor,Valhelhas,Almendra,CasteloMelhor,eSalvaterradoExtremo,naOrdemdeCristo,alémdetendorecebidoagrã-cruzdestaOrdem,enelaeporisso,ograuetítulodecomendadordePombaleRedinha.Foiumdosnobresdemaisaltalinhagemaencomendarumserviçodeporcelanachinesaarmoriada,aquepertenceopratoqueaquiapresentamos.Adecoraçãoésimples,dentrodogostoeuropeupeloneoclássicoquesecome-çavaaimpor.ObrasãodeAntónioJosédeVasconceloseSousadaCâmaraFaroeVeigaocupaofundobrancoleitosodacaldeira,sobumafinaedelicadacamadaBrasãodeAntónioJosédeVasconceloseSousadaCâmaraCaminhaFaroeVeiga,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING221devidrado.Aaba,ligeiramentecôncava,estádefinidainternamenteporumcalabreoucordadeouroedesenhoanegro.Depoisélisaatéaobordo,ondeaperecenovatarjaduplacomdecoraçãoaouroeazulescuro.Deforaparaden-tro,temosumtraçofinoaazul,umafaixaemquealternamcírculosaazulcomoutrosvasadosaouro,novalinhaaazule,emseguida,umasériecontínuademeiascircunferênciasaouro,comumpontoaazulaocuparpartedoespaçoassimconformadoporcadauma.Finalmente,emcadatrêssemi-circunferên-cias,caiumalágrimaemformadefolhatrevada,igualmenteaouroeazul.Adataçãodecercade1790propostacomummenteéperfeitamenteacei-tável,porquestõesestéticasehistóricas,ficandoassimoserviçodejantardentrodoperíododaDinastiaQinge,maisconcretamente,doreinadodoimperadorQianlong.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntónioJosédeVasconceloseSousadaCâmaraCaminhaFaroeVeiga.Cercade1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING222FRANCISCODACUNHAEMENESES(n.1741,f.1812)GovernadordoBrasilegovernadorecapitão-generaldaÍndiaArmas:Cunha(deTábua)eMeneses.Escudoovalpartido.I,debranco,comnovecunhasdeazul,postasem3,3e3,bordaduradevermelho,carregadadesetecastelosdeouro.II,esquartelado;1.ºe4.ºdeazul,comtrêsflores-de-lisdeouro;2.ºe3.ºdebranco,comcincoescudetesdeazul,e,sobre-o-todo,umescudetedeouro.Coroneldecincoflorõesalternandocompérolas.Asarmasaquirepresentadaslevantaramalgumasdúvidas,eatéocondedeCastroeSollaasatribuiuao3.ºcondedeLumiares,D.ManueldaCunhaeMeneses,quefoigovernadorecapitão-gene-raldePernambucoegovernadordaBahía124.Noentanto,comoéhabitual,nãopassoudespercebidoaLuizFerrosofactodobrasãonãoserdessetitular,poisalguémqueeracondenãodeixariadecolo-carindicaçãoexpressadessadignidade,enãoapenasumcoroneldenobreza,comoaquisevê.Éestaumarazãomaisdoquesuficiente,paraafastardo3.ºcondedeLumiaresaencomenda,eterqueaatri-buiraoutrém.Ora,pelasarmas,esseoutrapersonalidadesópodeserFranciscodaCunhaeMeneses,irmãodocitadoManuel,queteveotítulocondaldeLumiares,porcasamento.Háoutrarazão,équeoretratoquehojeestánoMuseudeSãoFranciscodeVelhaGoa,equeestavaantesnopaláciodePangim,temobrasãocomoaparecenesteserviço,comMenesesna2.ªpala,osquartéistrocados,easArmasdoReinosembordadura.FranciscodaCunhaeMenesesnasceua10deAbril1741emorreua12deJunhode1812.ErafilhodeJoséFelíciodaCunhaeMeneses,senhordosMorgadosdePaioPiresedeCachoeiras,mare-chal-de-campo,vedordarainhaD.MariaAnadeÁustria,entreoutroscargosetítulos,edesuamulherD.ConstançaXavierdeMeneses,dafamíliadoscondesdeLinhares.EradescendentedofamosoTristãodaCunha,umdosprimeirosheróisdoÍndico,cin-quistadordaIlhadeSocotorá,queesteveombroaombrocomAlbu-querqueeD.FranciscodeAlmeida,nasprimeirasrefregasnoGolfoRetratodeFranciscodaCunhaeMeneses(InstitutoHistóricoBrasileiro.RiodeJaneiro)BrasãodeFranciscodaCunhaeMeneses,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodePratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeFranciscodaCunhaeMeneses.Cercade1786a1794.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING223
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING224PérsicoenaCostadoMalabar.FoiesteTristãodaCunhaqueD.ManuelImandouaRoma,parachefiaraimpressionanteembaixadade1514,queficariafamosaduranteséculos,peloluxoepelasnovidadesatéentãoignotas,quesemostraramaoMundo,nacapitaldaCristandade.Aolongodaatribuladaeprolíferavida,FranciscodaCunhaeMenesesfoigovernadordaCapitaniadeSãoPaulo,comnomeaçãoa16deMarçode1782.Depois,em19deDezembrode1785,foinomeadogovernador-geraldaÍndia,emsubstituiçãodeD.FredericodeSousaHolstein,chegandoaGoa,nodia28deOutubrode1786,ondeficou,até1794.Integrou,naCoroaPortuguesa,oterritóriooReinodeSunda,eteveumaacçãopreponderantenarepressãodachamadaRevoltadosPintos,devolvendoapazeatotalsoberanialusaaqueleterritório.RegressouaoBrasil,em1802,comogovernadordaBahía,voltandofinal-menteaoReino,em1815,comapatentedetenente-general.FezpartedaRegência,ficandoemLisboa,quandoaFamíliaRealpartiuparaoBrasil.Seleccionámosumpratorecortadocom24,3cmdediâmetro.Opratotemobordorecortado,comcurvasalternantesdemaioremenorraio,circundadaabordaporumafaixaestreitacompérolascompontocentraleumalinhacom-postaporumfileteduplo.Interiormente,háumacercaduraondulantedefolhas,floreseramosaverdeevermelhoacastanhado,deixandoorestodaabaembranco,atéumanovafaixaigualàquevimosnaterrina,designadacomofavodemel.Acaldeiraédelimitadapornovofiletecontínuoazulescurae,dentrodesta,novacercaduraondulantedefolhas,floreseramosaverdeevermelhoacastanhado.Nocentro,foipintado,emboracomoserrosacimaassinalados,obrasãodoencomendante.Nãoparecemuitotemerárioapontarcomodatadeencomendadesteserviçootempoquemedeiaentre1786a1794,osanosemqueesteveemGoa,e,noquedizrespeitoàChina,correspondeaotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlong.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeFranciscodaCunhaeMeneses.Cercade1786a1794.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING225
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING226RELIGIOSONÃOIDENTIFICADOArmas:Silva,ouCasteloBrancomaisprovavelmente,ouaindaoutrasfamíliasadiantenomeadas125.Escudodecartela,debranco,porprata,eleãorompantedeouro.Escudoemcartelabarrocafantasiadacomdecoraçãovegetalista.Chapéuprópriodadignidadeeclesiástica,borlado,detrêsborlasporlado,tudodeouro,oqueerausadopeloscónegos126.Comooescudoestáabranco,emboradeve-seserprata,oleãonãodeviaserdeouro.SefossemarmasdosCastelo-Branco,ocamposeriaazul;jásefossemdosSilva,ocampoeradeprataeoleãopúrpura.Adecoraçãodoserviçoéazuleouro.Esteéumdosserviçosdequeseconservammuitaspeças,ejáfoiatribuidoaD.LuísdeCasteloBrancoCorreiaeCunha,quefoi4.ºcondedePombeiro,10.ºsenhordeBelas,ecónegodasépatriarcaldeLisboa,quemorreuem1749,portanto,váriasdécadasantesdesteserviçoserfeito.Outrosautoresentenderamtratar-sedasarmasdeD.AlbertodaSilva,quefoiarcebispodeGoa,masquefaleceuem1688,paraoquevalearazãoantesinvocada,eaquiaindacommaispeso127.LuizFerros,emnotaàreediçãodaobradeCastroeSolla,refutoucomargumentosmuitosólidos,comoéseutimbre,asatribuiçõesfeitasportodososoutrosautores,concluindoque,semnovosdados,asanterioresatribuiçõesnãotinhamsentido,acrescentandoqueestasarmas,alémdepertenceremaosCasteloBrancoeaosSilva,tambémpodemserdosAussi,Bethencourt,Achiaiolo,Valente,Benevides,Calaça,Cárcome,Cerqueira,Colaço,GiraldeseToscano.Maisainda,negouperemptoria-mentequepossapertenceraumcónegodasépatriarcaldeLisboa128.Apresentamosumabelíssimaterrinacom23cmdealtura,34cmdecomprimentoe25cmdelargura.Tematampabemcomooconten-torcomdecoraçãoaazuleourosobovidrado,formatoovalado,comasparedeslobuladasealargandoparacima.AsasassãoemformadeUinvertido,azuiscomenrolamentosdourados,colocadasemcadaextremidade;étudosuportadoporumpéelevadoetambémovalado.Atampaéacondizer,abobadada,comapegaemformadevergônteadepêssego,azuleouro.Deambososlados,sãovisíveisosbrasõesdoencomendante,entreumabandadevagens,naabaebandadefloresunidasentresi,sobreabase.Brasãodeumreligiosonãoidentificado,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING227Terrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeumreligiosonãoidentificado.Cercade1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(ColecçãoFélixdaCosta)Terrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeumreligiosonãoidentificado.Cercade1790.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlong(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING228MANUELJOSÉDAMATERNIDADEDEMATADESOUSACOUTINHO(n.1782,f.1859)8.ºeúltimocorreio-mordoReino,e1.ºcondedePenafielArmas:Mata(deLuísdeGomesElvas),CâmaraeMendonça.Escudodebicoesquartelado.I,deouro,comtrêscoroasdeouro.IIeIII,deouro,duastorresdevermelho,ladeadasdelobosrampantesdomesmo.IV,franchado,o1.ºeo4.ºdeouro,combandadevermelhoperfiladaaouro;o2.ºeo3.º,deouro,comumSdenegro.Nãopossuitimbreouqualquerelementodeindicaçãodetítulo,apenasenvoltonumagrinaldadeflores(errosnosesmaltes,eerronarepresentaçãodeMata,ondeemvezdetrêscoroasdevermelhodeviamestartrêsmatosdeverde).Foiclaraamáinterpretaçãododesenhadoredosexecu-tanteschineses.Adistribuiçãodasarmasjustifica-se,porteremI,Matos,porvaronia,IIeIII,Câmara,porvaroniadamãe,eIV,Mendonça,porvaroniadaavómaterna129.ManuelJosédaMaternidadedaMataSousaCoutinhonasceua5deMaiode1782emorreua5deNovembrode1859.ErafilhodeJoséAntóniodaMataBrasãodeManuelJosédaMaternidadedaMatadeSousaCoutinho,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoPaláciodoCorreio-Mor,residênciadeManuelJosédaMaternidadedaMatadeSousaCoutinho.Loures
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING229SousaCoutinho,quefoio7.ºcorreio-mordoReino,edesuamulherD.Cata-rinadaCâmara.Énecessáriorecuarumpoucomais,paraperceberasarmasqueaparecemnoseubrasão.Amãe,nascidaem1735efalecidaem1814,erafilhadeLuísdaCâmaraCoutinho,senhordasIlhasDesertas,noArquipélagodaMadeira,edeD.MariaIsabeldeMendonçaeMoura.OavôpaternoeraLuísVitóriodaMataSousaCoutinho,edeD.JoanaCatarinadeMeneses.O1.ºcorreio-morfoiLuísGomesdeElvas,aquemomonarcaibéricovendeuocargoatítulohereditário,em1606.EstesMatadescendemdeumaTravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManuelJosédaMaternidadedaMatadeSousaCoutinho.Cercade1790a1798.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING230famíliaantiga,jácompreponderâncianoséculoxvi,eoditoLuísGomesdeElvasCoronel,depoisMata,obtevedeD.FilipeIIajustificaçãodasuanobrezae,desejandoterapelidoenovosolar,pediuaoreiquelhedesseporsolaraquintadaMatadasFlores,quetinhacompradoàsfreirasdomosteirodeOdivelas,situadaemLoures.Poecartade18deFevereirode1606,omonarcaconcedeu-lheagraçapedida,umadoaçãode70.000cruzados,ocargodecor-reio-moremtodososdomíniosdaCoroa,efê-locavaleiro-fidalgo.Seafamíliajáerarica,apartirdeentãoosseuscabedaisaumentaramdesmesuradamente.AsarmasconcedidasaLuísGomesdeElvasforam:deouro,comtrêsmatasverdes,floridasdesuacor.Portimbre,umamatadoescudo130.OapelidoSousaCoutinhoentrounestafamília,pelocasamentodeLuísGomesdaMata(1641-1674)comumasenhoradaCasadeMonsanto.ManuelJosédaMaternidadedaMataSousaCoutinhoassentoupraçacomosoldado,muitonovo,em27deMarçode1793,foipromovidoatenente,em1799,eacapitão,logonessemesmoano.ServiunasGuerrasPenunsulares,distinguindo-seporactosdebravura,quelhevaleramváriaspromoções,che-gandoaopostodebrigadeiro,em1820.Casou,a2deMaiode1824,comD.MariaJosédeCasteloBranco,filhadosmarquesesdeBelas.Foio8.ºeúltimocorreio-mordoReino,tendocedidoocargoàCoroa,numnegóciomilionário,tendoemrecompensaotítulodecondedePenafiel,dejuroeherdadeemtrêsvidas,aconservaçãodashonrasdecriadodeSuaMages-tade,umarendade40.000cruzados,pensõesvitalíciasde400$000reaisaváriaspessoas,eumoudoispostosnoExército.Otítulode1.ºcondedePenafielfoi--lheconcedido,pordecretodopríncipeD.JoãoI,emnomedarainhasuamãe,em17deDezembrode1798131.ComoumdoshomensmaisricosdoReino,recuperoueaumentou,enri-quecendo-oaomesmotempo,oseupaláciodecampo,emLoures,conhecidoporpaláciodoCorreio-Mor,continuandoasobrasencetadasporseupai,aindaantesde1790,quandofaleceu.TevetambémmoradianocentrodeLisboa,àMadalena,pertodasécatedral,muitoafectadapeloTerramotode1755,masquefoireconstruídaporele,nãoacabandoasobras,antesde1830.Adecoraçãointernadeambosospalácioseramagnífica,efoinelesqueesteveemusooser-viçoaquepertencemaspeçasqueintegramacolecçãoqueestudamos.Apesardeteramummodeloeumadecoraçãojáusadasantes,asarmassãoclaras,ecomonãotêmcoroneldeconde,títuloqueteveem1798,comovimos,etendofalecidooseupai,noveanosantes,devemoscolocarasuaencomendaentreestasdatasextremas.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING231Apresentamoscomomelhorexemplodestaexcepcionalserviço,umatra-vessarecortada,com37cmdecomprimentoe28,3cmdelargura.Adecoraçãodapeçaémuitosimples.Obrasãoficanocentrodacaldeira,comesmaltespolí-cromoseouro,sobumacamadadefinovidrado.Tememsuavoltaquatroramosdefloresefolhagem,avermelhoeverde,eháumcordãoquedelimitaaabarecortada.Nesta,foipintadoumfestãocontínuo,caindosuavementeemcurvadesdeaborda,ondeépresoporumaflorzinhatambémpolícroma,tudoistocomosmesmosesmaltesverdes,vermelhoetambémamarelos,quesenotamnobordorecortado,comoumarocontínuo,queenriqueceoconjuntosemosobrecarregaresemquepercaasimplicidade;acompanhatotalmenteaslinhasdorecorte.Logoabaixo,interiormente,háumaminúsculacadeiaadelimitaroiníciodocovo.DevemosdatarestasporcelanasdoperíododaDinastiaQing,doreinadodeQianlongoudeJiaqing,deentre1790e1798.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManuelJosédaMaternidadedaMatadeSousaCoutinho.Cercade1790a1798.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING232JOSÉDIONÍSIOCARNEIRODESOUSAEFARO(n.1771,f.1840)Moço-fidalgodaCasaRealeSenhordoMorgadodeSantaCruzdeCalaporArmas:Carneiro.Devermelho,combandadeazul,coticadaaouro,car-regadadetrêsflores-de-lisdomesmo,postasnosentidodebanda,eacompa-nhadadedoiscarneirospassantesdeprata,armadosdeouro.Portimbre,sobreacoroadeconde,umdoscarneirosdoescudo.JoséDionísioCarneirodeSousaeFaronasceuemRibandar,a13deFevereirode1771,efaleceunamesmavila,a12deJaneirode1840.ErafilhodeCaetanoFranciscoXavierNepomucenoCarneirodeSousaeFaroCorte--RealdeSampaio.Foimoço-fidalgodaCasaReal,poralvaráde17deFevereirode1781,comcartapassadaporD.MariaI,conservadanaTorredoTombo,guarda-marinhadaArmadaRealdaÍndia,habilitadoa10deNovembrode1781,generaldasMilíciasdasIlhasdeGoa,porcarta-patentede15deMaiode1801,sendoaindavereadordaCâmaradeGoa,entre1801e1810.Sabemos,poisháprovadocumental,que,porvoltade1795,encomendouumserviçodeporcelanachinesabrasonadocomoescudoplenodosCarneiro,coroneldesetepérolasecruzdaOrdemdeCristopendente132.BrasãodeJoséDionísioCarneirodeSousaeFaro,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoestudadoenaurnadecorativa.VistadeRibandar.DesenhodeLopesMendes.FimdoséculoXIX.UrnadecorativadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoséDionísioCarneirodeSousaeFaro.Cercade1795.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING233HerdoudeseupaioMorgadodeSantaCruzdeCalapor,queoseubisavôobtiveraporcasamento.Esse,tambémdenomeBernardoCarneirodeSousaeFaro,eranaturaldoReino,eestabeleceu-seemGoa,em1707,aíficandoasuageração.DescendiadoilustríssimosecretáriodeEstadodeD.ManuelIeD.JoãoIII,AntónioCarneiro,edePedrodeAlcáçovaCar-neiro.NasualinhagemnasceramoscondesdaIlhadoPríncipe,dequeoavôpaternofoiosegundotitular,alémdecapitãodeMazagão,correndo-lheaindanasveiasosanguedosmarquesesdeMinas,porpartedoseuavô.NãoétambémdifícilentenderqueoptassempelasarmasplenasdosCarneiro133.Opardepratosquemostramoscom25,5cmdediâmetro,temumadecoraçãomuitosimplesepertenceaoserviçodocumentado.Obrasãodafamíliaestánocentro,envoltonumagrinaldadefolhagemeflorespolícro-mas,arodearumcírculoemver-melho.Maisraraéumatalha,com65cmdealtura,dequeexistemexemplaresdomesmogosto,deSévreseVincen-nes,deStockeldorf,noSchleswig--Holstein,entreoutras,comdecoraçãodecompletainspiraçãoeuropeia,quedevepertenceraumserviçodequefoipublicadaumatravessa134.EmNovembrode2004,foiven-didaumaurnamuitoparecidacomesta,numleilãodoPaláciodoCorreio
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING234Velho,masaquefaltavaatampa.Adecoraçãoeraoquemaissediferen-ciava,quasetodaaazul,semovermelhoferrugemdesta,esemnenhumbrasão,sendoolugarocupadoporestedotadodeumaflorrelevada.Nanotadaleiloeiraevoca-seoconhecidotextodeElnorGordon,quedizserumaobrafeitaparaomercadosueco,oqueéconfirmadoporDavidHowardeJohnAyers,queafirmamqueestaspeçasderivamdirectamentedeummodelofeitoemMarieberg,naSuécia,em1773135.AlémdapeçadaMottahedehCollection,neoclássica,comdecoraçãopredominantementeaouroelaranjaecomvinhetasagrisalha,semserbrasonada,decercade1785,háurnasdestetipotambémnoMetropoli-tanMuseumdeNewYork,naHelenaWoolworthMcCannCollection,eumaqueostentaasarmasdo“ClubedoRei”,emCopenhaga,decercade1790.Édeestiloneoclássico,semqualquervestígiodogostochinês,oqueprovaqueosartistasseative-rammuitocuidadosamenteaosdesenhosenviadosdePortugal.Fundamentalmente,estádivididaemtrêscorpos:osuperior,datampa,tronco-cónicoinvertido;omédio,defeiçãotradicional,comobojoaalargarapenasligeiramentenasecçãosuperior,eumpéaabrirparaumabasesuficientementeampla,paragarantirestabilidade.Dopontodevistadecorativo,ressaltamasimi-taçõesdetecidos,acairatodaavoltadapartesupe-riordobojo,comnósemquatropontosdispostossimetricamente,comoafigurarpontosdefixação,numazulfortecomveiosdourados.Estemesmotomdeazulmarcaaparteinferior,alternandocompalhe-tasavermelho,evê-setambémnosfrisosdatampaenasfolhasqueenvolvemofrutoqueservedepega.Azonamaisampla,demaiorsuperfície,édeumbelíssimoeexplosivobrancoleitoso,ondeforamdesenhadosdelicadosramosdepequeninasflorese,emlugardedestaque,asarmasdoencomendante,envoltasnumacomposiçãooval,tambémaimitartecidoricoepesado.PardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoséDionísioCarneirodeSousaeFaro.Cercade1795.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING235Éumadasmaisbelasobrasdogéneroqueconhecemos,quetevequeserdesenhadaporumgrandeartista,equeteveafelicidadedeencontrar,nosfor-noschinesesdeJingdezhen,artíficesàalturadeinterpretarcorrectamenteaencomenda.ÉnaturalqueamaioriadaspeçasremanescentesdesteserviçotenhamficadoemPangimenalgumasdaspovoaçõesvizinhas,comoSantaCruzdeCalaporeRibandar,mas,nasmuitascasasquevisitámos,écertoquenuncavimosnenhuma.Adatadoconjunto,comoestáprovadodocumentalmente,éde1795,doperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING236D.VASCOMANUELFIGUEIREDOCABRALDACÂMARA(n.1767,f.1830)1.ºcondedeBelmonteArmas:Lencastre,FigueiredoCâmaraeCabral.Escudodebico,esquar-telado.I,deazul,cincoescudetesdeouropostosemcruz;bordaduracarregadadebranco,carregadadesetetorresdecastanho;deveriaserdepratacomcadaescudetesdeazulpostosemcruz,cadaumcarregandocincobesantesnomesmometal,emsautor,combordaduracarregadadesetecastelosdeouroeumfiletenegroemcontra-banda,atravessantesobretudo,exceptooescudetedocentro.II,debranco,cincofolhasdefigueira,decastanho,bordaduradebrancocarregadadalegendaPUGNATPRODEOETPROPATRIA;deviaserdevermelhoenãodebranco.III,debranco,torrecobertaecruzadasustidapordoislobos;deviaserdeverde,torrecobertadeprataecruzadadeouro,mastudoestádecastanho.IV,debranco,duascabraspassantes;ascabrasdeviamserpúrpuraouvermelho.Coroaducaldecincoflorõesalternadoscompérolas136.D.VascoFigueiredoCabraldaCâmaraerafilhodeD.PedrodaCâmaraFigueiredoCabral,quefoivedordarainhaD.MariaI,membrodoConselhoRégio,edeD.MarianaD.MarianadeMeneses.Nasceua29deMarçode1767efaleceua10deNovembrode1830.Foio1.ºcondedeBelmonte,títuloconcedidopordecretoeportariade18deMaiode1805,assinadopelopríncipe-regenteD.João,epardoReino,em30deAbrilde1826.Casou,em17deJaneirode1795,comD.JerónimaMarga-ridadeNoronha.ErafidalgodaCasaRealedetinhaosmorgadiosdaOta,deBelmonteedeSantoAndré.Foitenente-generaldeCavalaria,deputadodajuntadosTrêsEstados,gentil-homemdaCasadoreiD.JoãoVI,eaindapresi-dentedaJuntadoTabaco.AcompanhouaFamíliaReal,quandoaCortesedeslocouparaoRiodeJaneiro137.ExistempeçasdesteserviçonacasadosactuaiscondesdeBelmonte,dasquaispublicamosumabelíssimachávena,aliás,jádadaàestampaanterior-mente138.Ataçaéemporcelanabrancamuitofinacomosesmaltessobovidrado.Pertenceuseguramenteaumserviçodecaféouchá.Adecoraçãoresume-seaobordo,comumafinatarjaentredoisfiletesazuiscomumtraçoaouronomeio,cadaum,entreosquaisháumafaixadefolhaseflorinhasaamarelo,verdeeBrasãodeD.VascoManuelFigueiredoCabraldaCâmara,conformeestárepresentadonataça
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING237castanho,muitoestilizadas.ObrasãodoscondesdeBelmonteestáaocuparquasetodaafaceanterior,tendosuperiormenteumagrinaldacontínuafor-madaporfestõesdeazulvinoso,comfolhasefloresquaseimperceptíveis.Nointeriordorebordoháoutropequenoedelicadofrisofloralpolícromo.Emborasejadifícildatarcomexactidãoestaspeças,estamoscomosauto-resqueapontamparacercade1795,paraotempodoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing139.OserviçoaqueestapeçapertenceuteveforçosamentedeserexecutadonosmelhoresfornosdaChinaQing,seguramenteemJingdezhen,postoqueaencomendafossefeitaaintermediáriosdeMacauouCantão.ChávenadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.VascoManuelFigueiredoCabraldaCâmara.Cercade1795.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING238LUÍSPINTODESOUSACOUTINHO(n.1735,f.1804)1.ºviscondedeBalsemão,secretáriodeEstadodoReinoArmas:Pinto.Escudodebicoechefededoisconvexos:deazul,cincocrescentesdebrancoemaspa.Timbresobrecoroadeduque,comumleopardodesuacor,linguadodevermelho.Háerrosnobrasão:ocampodeviaserdeprataeoscrescentesdevermelho.Acoroadeviaserademarquês,aquetinhadireitoporocuparocargodemembrodoConselhodeEstado,eoleopardodeviaserdeprataenãorepresentadonasuacor,alémdequedeviaserarmadoelinguadodevermelho140.LuísPintodeSousaCoutinhonasceuemLeomil,a27deNovembrode1735,emorreuemLisboa,a14deAbrilde1804.ErafilhodeAlexandrePintoSousaCoutinho,morgadodeBalsemãoefidalgo-cavaleirodaCasaReal,edeD.JosefaMarianaMadalenaPereiraCoutinhodeVilhena.FoisenhordonatáriodeFerreiroseTendais,e20.ºsenhordoMorgadodeBalsemão,etambémdosMorgadoseCasasdeSá,ToenseLeomil,ealcaide-mordaviladeCano,alémdeterinstituídoumacapelanasécatedraldeLamego.Muitojovem,viajouporFrança,ItáliaeAlemanha,acompanhandocara-vanas,comocavaleiroqueeradaOrdemdeMalta,entrandodepoisparaoExército,ondefezcarreira.Em1762,foipromovidoacapitãodoRegimentodeCavalariadeAlmeidae,em1765,passouparaaArmadeArtilharia,comosar-gento-mordoRegimentoNovodeValença;chegouaopostodetenente-coronel,em1765.FoiaindamembrodoConselhodeEstado,cavaleirodoTosãodeOuroegrã-cruzdaOrdemdeAvis.Em1767,foinomeadogovernadorecapitão-generaldeCuiabáedoMatoGrosso,tomandopossedocargo,doisanosdepois,noqualsedestacouenorme-mente.Duranteessetempo,mudouonomedafortalezadeNossaSenhoradaConceiçãoparaBragança,ondeintroduziumuitasbenfeitorias,abriuumaestradaentreesteimportantedispositivoeacapital,VilaBeladaSantíssimaTrindade,commaisde185léguas,enãodeixoudeenviarcontinuamenteexem-plaresdafloralocal,patraLisboa,paraaAjuda,paraDomenicoVandelli,onaturalistaque,logoaseguir,iriametermãosàedificaçãodoJardimBotânicodaUniversidadedeCoimbra.Devidoaofactodeteradoecido,regressouaoReino,em1772,maslogoem1774,foinomeadonossoministroemLondres,ondeesteveaté1788,alturaRetratodeLuísPintodeSousaCoutinho.Gravura.(BibliotecaNacionaldePortugal.Lisboa)BrasãodeLuísPintodeSousaCoutinho,conformeestárepresentadonaspeçasdochamado1ºserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING239Refrescadordegarrafasdeporcelanachinesadeexportaçãodochamado1ºserviço,vistoporcimaelateralmente,comobrasãodeLuísPintodeSousaCoutinho.Cercade1788a1809.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)emquevoltouaPortugal,sendoentãonomeadosecretáriodeEstadodeD.MariaI,oequivalenteaprimeiro-ministro,tendoficadotambémcomaspastasdoMinistrodaGuerraedosNegóciosEstrangeiros.EsteveintimamenteimbuídonasmanobraspolíticasentreaFrançaeaInglaterra,duranteoperíodo
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING240anterioràsInvasõesFrancesas,nemsemprecomacerto.Nototal,chefiouoGovernodeD.MariaI,entre1788e1809.Casou,em1772,comD.CatarinadeSousaCésarLencastre,casamentofeitoporprocuração,jáqueseencontravanoBrasil;noentanto,amulherjáoacompanhouparaLondres141.OtítulodeviscondedeBalsemão,comashonrasdegrandedoReino,foi-lheconcedido,a14deAgostode1801,pelopríncipe--regenteD.João.OserviçodeporcelanachinesadeencomendaqueostentaassuasarmasdevedatardoperíodoemqueesteveemPortugal,após1788,enãosepodeconsiderar,paraaeventualdataçãoaquestãodousodacoroadevisconde,queaquisenãovê,pois,pelocontrário,usaumacoroaducal,quenãolhecorres-pondia,pormeroerrododesenhador,emborapudesseedevesseusarademar-quês,dadoqueeramembrodoConselhodeEstado.Conhecemosdoisserviçosdegrandequalidade,dignasdeumprimeiro--ministroedealguémque,paraalémdoseuhonrosoposto,serviahaviadéca-das,deformaexemplarasuaPátria.Adiferençafundamentalentreosdoisreside,essencialmente,nobrasãoqueaspeçasostentam.Noserviçomaisvistoso,obrasãotempaquife,eemtornodoescudoedotimbre,odesenhadorcolocouumasbelíssimasramagensdevideiraedeoutrasplantas,emcastanhodourado,queenvolvemtodaapartelateralsuperior,deixandocair,apartirdaí,ramosdeflorespolícromas,emesmaltesrosa,azuis,verdes,vermelhoseamarelos,numacomposiçãoartificiosa,masmuitocuidadaedemelhorefeito.Todasaspeçassãodominadasporumbrancoleitososobumafinacamadadevidrado.Norefrescador,apenasobordorecortado,queoé,seguindooritmodosgomosdocorpoquasesemi-esférico,quearrancadeumpémuitoelegante,tambémcanelado,comcurvaturaslargas,esócomumfiozinhodouradonabasedoredondocomquecomeça.Osrecortesdobordotêmdoisfiletesaouro,paralelosnoseumovimentocorvo,muitomaislargonointerior,ondefoipin-tadoumaespéciedeescamado.Nofundo,quandoacaldeirasetornaquaseplana,peloencontrocomopé,háumlargofio,emcircunfênrência,tambémáureo,nomeiodequalestáobrasãodo1.ºviscondedeBalsemão,nasuaformamaisdecorada.Nospratosadiferençaestáapenasnaaba,comumalargatarjadourada,contínua,e,adelimitá-ladacaldeira,umalinhaigualmenteaouro.Nomeioestáomesmobrasão.Jáasoutraspeças,asquepossuemasarmassemqualquerdecoraçãoexterna,apenasencontramosumdelicadocírculoouroamarcaroiníciodaabaBrasãodeLuísPintodeSousaCoutinho,conformeestárepresentadonaspeçasdochamado2ºserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING241e,naextremadesta,umalindíssimatarjatambémdourada,formadaporelemen-tosdecaráctergeométricojustapostos,emqueéatonalidadedoouro,maisoumenosacastanhado,querealçaodesenho,degrandefinura,diga-se.Nopratocoberto,atampatemumapegaemformadefrutodourado,deexcepcionalmodelação,masobrasãodotitularapenasestávisívelnessamesmatampa.Pelasrazõeshistóricasqueacimavimos,epelaanálisecomparativadestaspeçascomoutrasqueforamfeitasparaomercadoeuropeu,quenãoapenasparaoportuguês,atrevemo-nosaproporcomodataçãoosanosentre1790a1800,noperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlongoujádoimperadorJiaqing.Pratodeporcelanachinesadeexportaçãodochamado2ºserviçocomobrasãodeLuísPintodeSousaCoutinho.Cercade1788a1809.DinastiaQing,reinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING242JOSÉCAETANODESOUSATAVARESGODINHOEHORTA(n.?,f.depoisde1801)FidalgodaCasaRealecomendadordaOrdemdeCristoArmas:GodinhoeFigueiredo.Escudopartido.I,cincoaguietasdenegroestendidasepostasemsautor.II,devermelho,cincofolhasdefigueiraverdepostasemsautor.TemportimbreodosFigueiredo:doisbraçosdeleão,reuni-dosnaponta,cadacomumafolhadefigueiranasgarras.JoséCaetanoerafilhodeJoséLuísGodinhodeSousaTavaresedeMariaInáciadeHortaFigueiredodeBarrosPereiraBorges.OpaifoifidalgodaCasaRealecoudel-mordaComarcadeSetúbal.Casoua27deAbrilde1801,emSetúbal,comD.JoaquinaMariadeAlcântaraLencastre,governadormilitardessacidade.Lembremosquedescendiadeumadasmaisilustresfamíliasdaregião,osMendesGodinho,emboranessaalturajánãousasseoprimeirodosapelidos,queoseutrisavô,DiogoMendesGodinhoTavaresfoioúltimodadescendênciadeJoãoMendesGodinhoausar142.Nãoteveumavidadegranderelevância,masnãorestamdúvidasquetambémelenãoresistiuaofascíniodasporcelanaschinesasbrasonadas,ededarassimlustroaosseuscostados,comumserviço,pelomenos.AtaçaeopiresqueaquiapresentamosédacolecçãodoMuseuNacionaldeArteAntiga,tendoopiresodiâmetrode14,5cm,devendofazerpartedeumserviçodecháoucafé,oudeambasascoisas.Adecoraçãoémuitosimples:obrasãoaparecenofundodopirese,napartefrontaldataça,sobrefundobrancoleitoso.Nopiresestáenvoltoemvolutassimplificadas,constituídasporramagensvermelhoferroeverde.Doiscírculosconcêntricosaazuleouro,formandoumcordão,marcamapequenaaba,repetindo-seomotivoexteriornabordadataça,combrevespendentesaouro,comosefosseumminúsculofrisodesanefa.OcondedeCastroeSolladá-nosapreciosainformaçãodequeumanti-quáriochamadoVilas,estabelecidoemSetúbal,vendeumuitasdestaspeças,eestamosareportarfactosquesãoanterioresa1928,oquecomprovaaorigemdoreferidoserviçoeaidentificaçãoqueoestudiosoentãofez.Esteserviçodevetersidofeitoporocasiãodoseumatrimónio,eporissotemquesedatardecercade1800,doreinadodoimperadorJiaqingdaDinastiaQing,eserdadoaosfornosdeJingdezhen.BrasãodeJoséCaetanodeSousaTavaresGodinhoeHortaconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTaçaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoséCaetanodeSousaTavaresGodinhoeHorta.Cercade1800.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING243
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING244PERSONAGEMNÃOIDENTIFICADAArmas:FerreiraeMendonça.Escudodefantasia,partido.I,devermelho,comquatrofaixasdeouro.II,franchado;1.ºe4.ºdeverde,combandadever-melhoperfildadeouro.2.ºe3.ºdeourocomalegendaAVEMARIA.Elmodegrades,viroletimbreformadoporumaave.AfamíliadosFerreiraprovémdeVilaVerdedeAiriz,sendojánotável,noiníciodaNacionalidade.Asarmasdestespratosestãocorrectas:Devermelhocomquatrofaixasdeouro,masoArmorialLusitanomostra-astendoportimbreumaavestruz.Noentanto,nãotêmqualquerligaçãocomasdailustríssimafamíliadosmarquesesdeFerreiraecondesdeTentúgal.AsarmasdosMendonçanãosãoexactamentecomoasqueestãorepre-sentadasnestespratos.Defacto,osMendonçaFurtadoouFurtadodeMen-donçausamfranchado:o1.ºeo4.ºdeverde,combandadevermelhoperfiladadeouro,mascomumSdenegro,no2.ºe3.º,quesãodeouro.Ora,aqui,emlugardoSdenegroaparecealegendaAVEMARIA.Nãoconseguimosidentifi-carafamíliaouapersonagem,alémdequeestebrasãotambémnãotemcoro-neldenobreza.Opratoqueapresentamostem24,5cmdediâmetro,umadecoraçãomuitosimples.Obrasão,talcomoodescrevemosacima,estácolocadonocen-tro,totalmentebrancoleitoso,sobumafinacamadadevidrado.Nolimitedacaldeirafoipintadoumaneldeovaisminísculas,vermelhoescuro.Naaba,ameio,háoutralinhacircular,agoraforradaporcampãnulasflorais,verdeesba-tido,queseinterpenetram,formandooutrocordãocontínuo.Finalmente,juntodobordo,háumacircunferêncianomesmotomdevermelhodamaisinterior,masestacompletamentelisa.Emborasemprecomreservas,datamososerviçodeumanopróximoa1800,dentrodoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.Nãoduvidamos,pelotipodebrasãoepelascaracterísticasdaspeçasdoserviço,quesetratadeumaencomendaportuguesa.Brasãodeumapersonagemnãoidentificada,comasarmasdeFerreiraeMendonça,conformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoestudadoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoumapersonagemnãoidentificada,FerreiraeMendonça.Cercade1800.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING245
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING246CRISTÓVÃOPEREIRAECASTRO(n.1735,f.1805)GovernadordeMacauArmas:Castro(de6arruelas)ePereira.Escudodebico,partido.I,debranco,comseisestrelasdeazul.II,devermelho,cruzdeourodaOrdemdeCristo.Coroneldecincoflorões.Erros:asestrelasdeveriamserarruelas,poisosCastroqueusamasseis,porbastardia,têmobrasãodeprata,comseisarruelasdeazul,2,2,e2.AsdosPereiratêmacruzdeprataflorenciadaevazia.CristóvãoPereiradeCastronasceuem1733,emorreua28deAgostode1805.ErafilhodeAntónioPereiradeCastro,quefoicavaleiro-fidalgodaCasaReal,edesuamulherD.AnaFranciscaBritesdeMeneses.Casoutrêsvezes.AprimeiracomD.AntóniaPereiraPinto,emdataquedesconhecemos.Depois,em1788,desposouD.RosaEugéniaHenriques.Final-mente,em1792,casoucomD.MariaQuinteirosAraújo.Parecequenãotevedescendência.Queropai,queroavô,querobisavôeramtambémcavaleiros--fidalgos,oqueindicaqueasuafamíliapertenciaàpequenanobreza,masnãolheconhecemosqualquertítulo.Sabemos,noentanto,quefoimoço-fidalgoe,depois,cavaleiro-fidalgodaCasaReal,sendonomeado,em8deAgostode1797,comocapitão-generale38.ºgovernadordeMacau,cargoqueexerceu,até1800.Édifícilgarantiraatribuição,emabsoluto,aestegovernadordeMacau,dadasasalteraçõesqueasarmastêm,masotipocorrespondeàdataemquedesempenhouessasfunções.ApresentamosumpratocomobrasãoquejulgamosserdeCristóvãoPereiradeCastronocentro,umaporcelanamuitobranca,sobumafinacamadadevidrado,sendoaparcadecoraçãorestritaaolimiteovaladodocovo,umasériecontínuadepequenasfloresazuisarroxeadas,havendonobordo,eseguindoosrecortes,umfileteoutarjatripla,douradaemformadecordãomaisdentro,seguindo-seumalinhadeazulmuitoescuroe,finalmente,umnovotraçolargoemvermelhoferrugem.Temosquedataresteserviço,ouserviços,dadoquedeviahaver,pelomenos,umdejantareoutrodecháoucafé,ouambasascoisas,decercade1800,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.BrasãodeCristóvãoPereiraeCastroconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoestudadoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeCristóvãoPereiraeCastro.Cercade1800.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(CabralMoncada.Leilões)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING247
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING248FREIMANUELDESÃOGALDINO(n.1769,f.1831)ArcebispodeGoaeprimazdoOrienteArmas:EmblemaouArmasdeFé.Escudodeponta,ogival,echefededoisconvexos,suspensosporduasfitasenlaçadas,comomonogramaDFMSG.Mitraebáculo,postoembanda,tudosobrepostoamantocarmesimcomforrosdearminhoefranjasdeouro.NasceuemLisboa,noBairrodeAlfama,em1769.FoieducadonocolégiodeSãoLucasdaCasaPiadoCastelodeSãoJorge.FoifranciscanodaProvínciadaArrábida,econventualemMafra.FoieleitobispodeTonquim,em15deOutubrode1801,masfoilogotransferidoparabispodeMacau,aindaa17deDezembrodomesmoano,Dioceseondeentrou,em1803.Em1804,foinomeadocoadjutordoarcebispodeGoa,D.FreiManueldeSantaCatarina.Viveuorestodosseusdiasnesseterritório,vindoafalecernopaçoepiscopaldePanelim,em1831.Aindafoimembrodo14.ºConselhodoGovernodoEstadodaÍndia,devidoàmortedovice-reiD.ManueldaCâmara,juntamentecomCândidoJoséMourãoGarcêsPalhaeAntónioRibeirodeCarvalho,eatéàsuasubstituição,emOutubrode1826143.TeveumagrandeactividadepolíticaemGoa,bemcomoumasériareformadaIgrejanesseEstado,devendo-se-lhetambémmuitasobrasdeconstruçãodeigrejas,eatédemelhoramentodopaçoepiscopaldePanelim.Oserviçoaquepertenceaestecovilhete,com25cmdediâmetro,devetersidoencomendado,emCantão,oumesmoemMacau,duranteobreveperíodoemqueaíesteve,eoquesevênocentrodaspeçasnãoéumbrasão,massimumemblema.AsletrasentrelaçadasdomonogramacoincidemclaramentecomDomFreiManueldeSãoGaldino,mastemosqueterematençãodequehádiver-sosserviços,emPortugalenoutrospaíses,comumesquemamuitosemelhante,desdelogo,comoassinalaLuizFerros,umdeJoãoPinheirodeAragãoSal-zedo144.ParaomercadodosEstadosUnidosdaAméricaháumserviçodechá,comasiniciaisJH,queDavidHowardeJohnAyersdatamdecercade1795,assinalandoqueestespseudo-brasõesdevemtertidoinício,porvoltade1787,criando-serapidamenteumaverdadeiramoda.Opratoqueescolhemoscomoexemploédecoradocomesmaltespolícro-moseourosobvidrado,estandoobrasãopintadosobreofundobrancoleitoso,aocentrodacaldeira.EstaécircundadoporumcírculoformadoporvagensEmblemaouarmasdefédefreiManueldeSãoGaldinoconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomoemblemaouarmasdeféfreiManueldeSãoGaldino.Cercade1805.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING249justapostas.Aabaédecoradacommaisbandas,variandoaquiosmotivosdevagens,tudosobumfiletedourado.Datamosaspeçasquefazempartedesteserviçode1805,daDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing,comorigemnosmelhoresfornoschinesesdotempo.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING250IZIDOROJAIMEDEALMEIDASOUSASÁELANCASTRE(n.c.1750,f.1820)SenhordaCasadaCavalariadeVouzelaArmas:Lencastre,Sousa(deArronches,irregulareseincom-pletas),AlmeidaeSá.Escudoemponta,chefededoisconvexos.IeII,debranco,comcincoescudetesdeazulemcruz,bordaduradevermelho,carregadadesetecastelos.III,devermelho,dobre--cruzdeourocomseisbesantesdeprata,ebordaduradeouro.IV,enxaquetadodevermelhoebranco.Coroneldecincoflorões.Portimbreumaáguiabicéfala.IzidoroJaimedeAlmeidaeSousaSáeLencastreerafilhodeGonçalodeAlmeidaeSá,senhordaCasadaCavalariadeVouzela,edeD.AnaJoaquinaLencastreeMoscoso.CasoucomD.AnaEfigéniadeAlmeida,emprimeirasnúpciase,depoisdeenviuvar,comD.EugéniadeCarvaloeMeneses.Teránascidoporvoltade1750,emorreuem1820.Foicavaleiro-fidalgodaCasaReal;membrodoConselhoRégio,duranteosreinadosdeD.MariaIedeD.JoãoVI;edesempenhouocargodegovernadorecapitão-generaldeMoçambique,entre1801e1805.Asarmasqueaparecemnoserviçodeencomendaquetemosparaanalisarnãosãomuitoperceptíveis.AleituradeLencastreeSousa,dosdeArronches,emIeIV,nãonosparecelógica,jáqueoquesepodever,emambos,éumescudodebranco,comcincoescudetesdeazulemcruz,bor-daduradevermelho,carregadadesetecastelos,quenadatemavercomSousa,nempodedar-seadesculpadeestarincompleto,poisessebrasãoéesquartelado,comIeIVdeprata,comcincoescudetesdeazulpostosemcruz,cadaescudetecarregadodecincobesantesdoprimeiroesmalte,postosemsautor,comborda-duradevermelhocarregadadeoitocastelosdeouro,tendoumfiletedenegro,postoembarra.OIIeoIII,sãodevermelho,comumacadernadecrescentesdeprata145.Nãoépoispossívelaleituraqueandatradicionalmentefeita.QuantoaLencastre,comalgumasdeficiências,jáépossívelaceitarainterpretação;BrasãodeIzidoroJaimedeAlmeidaSousaSáeLencastreconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTravessaesaladeiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeIzidoroJaimedeAlmeidaSousaSáeLencastre.Cercade1801a1805.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING251
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING252obrasãoédeprata,comcincoescudetesdeazulpostosemcruz,cadaumdelescarregadodecincobesantesdeprataemsautor,eabordaduradevermelhocarregadadesetecastelosdeouro.Deveteraindaumfiletedenegroemcontra--banda.Apesardasfaltasedoserrosnosesmaltes,aceitamosainterpretaçãodeLencastre.IzidoroJaimedeAlmeidaeSousaSáeLencastreeradescendentedavelhalinhagemdosAlmeida,daCasadaCavalaria,comcapelaprivativanaigrejamatrizdavila,refeitaem1513,peloempreiteiroeescultorcoimbrãoDiogoPires-o-Velho,amandodeFernãoLopesdeAlmeida,amaisnobredaregião,peloqueessequartelsejustifica146.Noentanto,optououherdoudeseupaioutroquartel,odosSá,edaíoxadrezado,noIV.Provavelmente,foiaautên-ticaouhipotéticaascendênciadamãe,Lencastre,queolevouaoptarporestaestranhaforma,poissabemosqueosLencastredescendemdeD.JoãoII,masaverdadeéquechegaratélánãoéfácile,sabemosbem,quehouvequemusasseonomeeasarmassemqualquerligaçãodesangueaoramobastardodaDinas-tiadeAvis.Apresentamosumatravessaeumasaladeiradomesmoserviço.Adecora-çãoémuitosimples,baseadanumapaletapraticamentebicromática,azulvinosoeouro,exceptoobrasãoquetemoutrosesmaltes,tudosobreumaporcelanafinaedensaesobumafinacamadadevidradoincolor.Nocentrodaspeças,asarmasdotitularestãoassentessobreumamesa,nummaterialqueparecesermadeira,algoreríssimooumesmoúnico.Todoorestoébranco,havendoumaprimeiraorladefilacteraenrolada,aouro,sobrevinoso,deixandonovoespaçoembrancoparaaaba,onde,naextremidade,vamosencontrarumatarjacom-postaporsecçõesconcêntricas.Dedentroparafora:umateoriadefloresefolhaspendentesaouroeazul,presasaumcordãoondeanteaazulfortecompontosdourados,precedendoumafaixamaislargadeouroavermelhadocons-tituído,defacto,pormicropontosnumateiadensae,finalmente,novacompo-siçãodefolhagemviradaparaointerior,aouro,comosinterstíciosnomesmoazulvinoso,oqueconformaumduplodesenho.Aencomendadoserviçodeveterocorrido,quandodasuaestadiaemMoçambique,istoé,entre1801e1805,dadasasfáceisrelaçõescomGoa,edaícomacidadedoSantoNomedeDeusdaChina,notempodaDinastiaQingedoreinadodeQianlong.Aliás,justificava-seperfeitamenteodesejodeIzidoroJaimedeAlmeidaeSousaSáeLencastre,umfidalgoobscurodaProvíncia,darlustroaonomeatravésdocargo,umdosmaisimportantesdoEstadoPortuguêsdaÍndiaedetodososDomíniosUltramarinos.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeIzidoroJaimedeAlmeidaSousaSáeLencastre.Cercade1801a1805.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING253
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING254FRANCISCODEPAULADOAMARALCARDOSO(n.?,f.1807)Capitão-generaldeMoçambiqueArmas:Albuquerque,AmaraleCardoso.Escudomantelado,malrepre-sentadopoisdeviaestardivididoemduaspartesiguaiseporumarectaameiodeumdosflancosparaooutroflanco;oI,partido:o1.ºesquarteladocomasArmasdoReino,quedeveriamterlevadoumfiletenegroembarra,deprata,comcincoescudetes,quedeviamseremcruz,masqueestãoemsautor,ebor-daduradevermelhocomsetecastelosdeouro,ecincoflores-de-lisdeouroemsautor,emboraocampodevesseserdeazuleestádevermelho.O2.ºdeouro,seisminguantesdeazulpostosem2,2e2.OII,devermelho,cardo,quedeviamserdois,deverde,floridodeouro,emvezdeprata,arrancadodeouroentreleõesassaltantes.Timbre,sobrecoroadeconde,correspondenteaosAmaral,leãosainte,segurandoumaalabardadeouro,quedeviaserdeazul147.Comosevê,hámuitasanomalias,eseguimosaquiasnotaseruditasàdescriçãodasarmasfeitapelocondedeCastroeSolla.Nãonosvamosalongarquantoaoutrasatribuiçõesàencomendadesteserviço,seguindoasdaobrafundamentalcitadaeasnotasjudiciosasqueLuizBrasãodeFranciscodePauladeAmaralCardosoconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoVistadaIlhadeMoçambique,noséculoxix.Gravura(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING255Ferrosfezàmesma.Paranós,oserviçoemapreçofoimesmoencomendadoporFranciscodePauladeAlbuquerquedoAmaralCardoso.NasceuemViseu,filhodeAntónioJosédeAlbuquerque,fidalgodaCasaReal,senhordosMorgadosdoCoutoedoPindo,edesuamulherD.MariaVitóriaLoureirodeVasconcelos.TevealvarádefidalgodaCasaReal,em1778.Foinomeadocapitão-generaldeMoçambiqueporcarta-patentede26deJaneirode1805,masfaleceupoucodepois,em28deDezembrode1807,vivendoumanopaláciodogovernoque,então,estavanaIlhadeMoçambique,queaindaeraacapitaldoterritório.Grandepartedoserviçoaquepertenceestatravessarendilhada,inicial-mentecommaisde600peças,aindaestavarecentementenapossedafamília,comoasseveraLuizFerros148,enquantooutraspertenciamafamiliares,sendoTravessarendilhadadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeFranciscodePauladeAmaralCardoso.Cercade1805a1806.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING256rarasasqueestãoemmãosquenãosejamdafamília.Étradiçãonamesmaqueaenco-mendasedeveuaFranciscodePaula,ocapi-tão-generaldeMoçambique,informaçãopassadaaocondedeCastroeSollaequetambémconstadeumamemóriaescritaporumadescendente.Noentanto,comoacimadissemos,écomumaatribuiçãoaAntónioJoséAlbuquerquedoAmaralCardoso,eatéaoseufilho,factoqueoeruditoheraldistacontestoucomfortesargumentos.Adataçãodecercade1825149obsta,naturalmente,àatribuiçãoqueCastroeSollapropõeequeétradiçãonafamília,masaanálisedeespéciesfeitasparaomercadoportuguêsetambémparaomercadoinglês,porexemplo,mostramquenãoéimpossívelqueesteserviçotenhasidoencomendado,quandodachegadadeFranciscodePauladeAlbuquerquedoAma-ralCardosoaMoçambique,oquejustificariaocoroneldecondequeostenta,poisnessadatapassavaaterdireitoaele,porgozardashonrasdegrandedoReino,comogovernadorecapitão-generalqueera.Sendoassim,épro-vávelquetenhamorridoantesdeoreceber,viaMacauouCantão,ouentãopoucooteráusado,vindodaCostadaÁfricaparaamoradadosseusdescendentes.Datará,destemodo,de1805ou1806,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.Apresentamosumabelíssimatravessa.Adecoraçãoémuitocontida,dentrodogostoeuropeuneoclássico.Temaabarendilhada,comahabitualperfuraçãoassimé-tricanaformaçãodagrelha,ocupandotodaaaba,exceptoaborda,ondeháumfileteazularroxeadoliso,atodaavolta,e,logoapósumatarjabranca,umoutrofiletedeouro,quemarcaolimitedaaba.Interiormente,entreestaeacaldeira,háumatarjadedesenhopoucocomum,comelementosdispares:
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING257PardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeFranciscodePauladeAmaralCardoso.Cercade1805a1806.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)grinaldas,enrolamentosfitomórficoselosangosenquadradosportufosvege-taisverdesescuros,numapaletadeesmaltessóbria,eatépoucovibrante.Nocentro,eaenvolverobrasãoqueacimadescrevemos,foipintadasobovidrado,aouro,umasériedegrinaldastombadas,formandoumacercaduraeleganteeritmada.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING258D.FREIANTÓNIODESÃOJOSÉECASTRO(n.1746,f.1814)BispodoPortoArmas:Castro.Emchefe,asarmasdeSãoBruno150.Escudoemcartela:Deouro,comtrezearruelasdeazul.Emchefe,deazulpostasem3,3,3,1.Chefedeazul,carregadodeseteestrelascomseisraiosdeouro.Chapéueclesi-ásticodeseisborlasporlado,deverde.Porbaixodoescudo,báculo,bastãoebandeirolas.Coroneldecincoflorõesalternandocompérolas.Chapéudeverde,borlado,própriodadignidade.Ocoroneljustifica-sepelofactodebispos,arcebisposepriores-moresdasordensmilitaresteremasmesmashonrasdospares-do-Reino151.D.freiAntóniodeSãoJosédeCastroerafilhoilegítimodeD.JoséLuísdeCastro,2.ºcondedeResende,quealémdemilitardegrandeprestígio,foivice-reidoBrasil.Nasceu,emLisboa,diasantesde30deAbrilde1745,quandofoibaptizado,emorreua12deAbrilde1814,namesmacidade.Erairmãodo3.ºconde,D.LuísInocêncioBeneditodeCastro,edeD.FranciscoRafaeldeCastro,quefoireitordaUniversidadedeCoimbra.Entrandoparaavidareligiosa,oqueeracomumsucederaosfilhosilegítimosdosgrandessenhoresdoReino,foireligiosodaOrdemdeSãoBruno,noconventodeLaveiras,mas,dadasassuasqualidadesintelectuaisecívicas,alcançouimportantesposições152.Tendopedidoàpopulaçãoparanãohostilizarastropasinvasoras,quandodachegadadosexércitosfranco-espanhóisdeJunot,foiumdosprimeiroacon-geminararevolta,integrandoumlevantamentoefazendoaaclamaçãodoprín-cipeD.João,sendooprimeiropresidentedaJuntaProvosóriadoGovernoSupremoegovernadordacidadedoPorto.D.Joãonomeou-omembrodaRegência,juntamentecomosmarquesesdeMinasedeCastroMarim,edeoutrospatriotasquetinhamresistidoeficado,noReino.ResistiriaàinvasãodeSoult,comandandoosseusfiéisseguidores,apartirdomosteirodaSerradoPilar;noentanto,viriaaserderrotado153.Apesardeterseguidoacarreirareligiosa,obispodoPortomostrou-seumestrategadeelevadocoturnoeumverdadeiropatriota,arriscandoavidaemacçõespolíticaseemacçõesmilitares.Apesardabastardia,corria-lhenasveiasosanguedoavôedosseusantecessores,pelomenos,porquatrogerações,almi-BrasãodeD.freiAntónioSãoJoséeCastroconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoTerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.freiAntónioSãoJoséeCastro.Cercade1803a1809.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(CabralMoncadaLeilões.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING259
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING260
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING261TaçacomduaspegasdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.freiAntónioSãoJoséeCastro.Cercade1803a1809.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(CabralMoncadaLeilões.Lisboa)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING262rantesdePortugal,todoscomprovasdadas,noscamposdebatalha.Noutravertente,asuaculturalevou-oaseradmitidonaAcademiaRealdasCiênciasdeLisboa.Apresentamosasfotosdemãoalgumaspeçasdestefaustososerviçoquetevequeserfeito,forçosamente,numadasmelhoresolariasdeJingdezhen,dadaasuaexcepcionalqualidade.Reproduzem-seasfotografiasdeumaterrinacom28,5cmdealto,deumataçacomduaspegasetampacom10,5cmdealtura,edeumamolheiracom18,5cmdecomprimento,todascomamesmadecoração.FoieleitobispodoPorto,a13deJunhode1798e,posteriormente,patriarcadeLisboa,cargoquenuncachegouaocupar154.Quandodasuamorte,oserviçodeporcelanachinesaquemandoufazercomassuasarmasepiscopaisficounapossedaMitra,sendoposteriormentedisperso,porvendasocasionais,ofertasoudescaminhos.D.freiAntóniodeSãoJosédeCastromandoufazerestemagníficoser-viço,dequeapresentamosumatravessaqueéumdosserviçosmaisvistososdequantosforamencomendadospelosnobresportuguesesnoséculoxix.Atravessatem44,3cmdecomprimentoe37,5cmdelargura.Aspeçasdoserviçoaquepertencesãodecoradascomesmaltespolicromoseourosobovidradofinoedemuitaqualidade.AocentrodetodasaspeçasestáobrasãodoMolheiraporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.freiAntónioSãoJoséeCastro.Cercade1803a1809.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(CabralMoncadaLeilões.Lisboa)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING263TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.freiAntónioSãoJoséeCastro.Cercade1803a1809.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(LeiriaeNascimento.Leilões)prelado,insertonummedalhãocircularlobulado,formadoporbotõesdefloresverdes,envoltoporumabandaderamosdourados,traçadosaocentroparaobordo,dispostosalternadamentecomfloresemtonsderosasobreofundoverde.Naabaestárepetidoestemesmomotivo,entrebandasdefloreseenrola-mentosdeelementosgeométricos.Sobrepostos,háquatrocartouchesaimitartrevosdequatrofolhas,decoradoscomcenaschinesas.Sãobastantesosexemplaresdesteserviçoqueseconservam,nomeada-mente,emgrandesmuseus,comooMuseuNacionaldeArteAntigadeLisboa,oMuseuNacionaldeSoaresdosReis,oMetropolitanMuseumdeNewYorkeoBritushMuseumdeLondres.OserviçoencomendadoD.freiAntóniodeSãoJosédeCastropordevedatardoperíodoquemedeiaentreasuaentradanacidadedoPorto,paratomarpossedasédiaepiscopal,easuaidaparaLisboa,paraocuparocargodepatriarca,oquenuncachegouaacontecer,portanto,entre1803a1809,noperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING264VITALDEBETENCOURTVASCONCELOSELEMOS(n.1751,f.1847)Armas:Betencourt,Lemos,OrnelaseVascon-celos.Esquartelado.I,deprata,leãoarmadoelin-guadodevermelho.II,devermelho,cincocadernasdecrescentesdeouro.III,deazul,bandadeourocarregadadetrêsflores-de-lisdevermelho,postasnosentidodabanda,acompanhadadeduassereiasdesuacor.IV,denegro,trêsfaxasveiradasdeprataevermelho155.Háalgunserros;oleãodeviaserdenegroeestádeprataoudebranco;cadasereiadeviaternamãodextraseuespelhoenasinistraopente.Tim-bre:coroaducal,oleãoeaflor-de-lisqueusavamosBetencourtdosolardaMadredeDeusdeAngra.Note-sequeobrasãoquehojesevênoportaldosolardafamília,emAngradoHeroísmo,temBetencourt,Fonseca,OrnelaseVasconcelos.VitaldeBetencourtdeVasconceloseLemos,nasceuemAngra,naIlhaTerceiradosAçores,a3deJulhode1751.Foifidalgo-cavaleirodaCasaReal,cavaleiro-professodaOrdemdeCristo,cavaleirodaOrdemdeSãoBentodeAvis,sargento-mordasOrdenançasdeAngra,em27deDezembrode1789,ebrigadeirodoExército.Em1805,conformeconstadadocumentaçãodaTorredoTombo,foinomeadogovernadordafortalezadeAngra,dainvocaçãodeSãoJoãoBaptista,antesconhecidacomofortalezadeSãoFilipe,equeincluitodooMonteBrasil.CasoucomD.MariaMadalenaVitóriadeCastel-Blanco,deremotaorigemespanhola.FoiumdossignatáriosdosautosdeaclamaçãodoreiD.MiguelIetambémdarainhaD.MariaII,ade-rindoaosdoispartidosemconfronto,porrespeitoBrasãodeVitaldeBetencourtVasconceloseLemosconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoBrasãodeVitaldeBetencourtVasconceloseLemosqueestásobreaportaprincipaldopaláciodaMadredeDeusemAngra,nosAçoresTravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeVitaldeBetencourtVasconceloseLemos.Cercade1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING265
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING266aospoderesvigentes,etambémporterdoisfilhosdivididosentreasduasforçasemconfronto.Faleceuem28deJunhode1847.Asuailustrefamília,comorigememFranciscodeBettencourt,umfran-cêsvindodaNormandia,tinhafamiliaresjáestabelecidosnoutrasilhas,nome-adamente,nasCanárias156.VitaldeBetencourtdeVasconceloseLemosviveunomagníficopaláciodaMadredeDeus,hojenapossedoEstado,construídoporiniciativadeJoãodeBettencourteVasconcelos,entre1725e1750,aproximada-mente.Foitambémopaidonossobiografadoquemrenovou,oureconstruiu,desdeosfundamentos,acapelaprivativa,em1727.FoinestesolardaMadredeDeusqueesteserviçodeporcelanachinesabrasonadoesteveemuso,duranteoséculoxixepartedoséculoxx.Mostramosumagrandetravessaoval,com41cmdecomprimentoe34cmdelargura.Adecoraçãodestapeçaémuitosimples.Boaporcelanabrancaleitosa,cobertaporvidrado,sobreoqualforamaplicadososesmalteseoouro.Vê-seobrasãodeVitaldeBetencourtdeVasconceloseLemosaparecenomeiodoscovos,semqualquerornamentoemredor,exceptonasabas.Nataçaepires,asarmasdofidalgoapresentam-sedefrente,interrompendo,comoterçosupe-rior,atarjadecorativaqueenvolvetodaapeça,equeéigualàdasabasdopires,dospratosedatravessa.PaláciodaMadredeDeus,emAngra,nosAçores,ondeviveuVitaldeBetencourtVasconceloseLemosTaçaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeVitaldeBetencourtVasconceloseLemos.Cercade1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING267Aabadospratos,dopiresedatravessa,eatarjadataça,éfundamentalmentedecoradaaouro,comarepresentaçãodeestrelasdecincopontasefloresavermelhadasdelimitadasporumtraçoazul,poroutrasfloresqueparecemrosas,dasuacorprópria,folhasazuis,corqueapareceemconjuntosdepontosqueparecemcachosdeuvas,masquecertamentenãoospre-tendemrepresentar.Outrotipodefolhagem,umaslargaseafila-das,outraslanceoladaspresasacaules,sãodeouro,entrela-çando-setodascomosrestanteselementos,formandoumadeco-raçãomuitodensa,mastambémbastantemonótona.Nobordodaaba,foipintadoumfileteaouro,queseencontratambémnapequenataça.Aliás,énestapeçaqueadecoraçãoresultamelhor.Podemosdataresteser-viço,emboracomreservas,decercade1810,comumamar-gemdecercadevinteanos,quenãoconseguimossuperarsemdadosdocumentaiscredíveis,jáqueatipologiaabrangeumtempolargo,dentrodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING268D.DUARTEMANUELDENORONHAEMENESES(n.1775,f.1833)4.ºmarquêsdeTancos;9.ºcondedeAtalaiaArmas:ManueleMeneses(dosmarquesesdeMarialva).Escudoemcar-tela,partido.I,esquartelado:1.ºe4.º,devermelho,comasaabertadeouro,terminadaporumamão,empunhandoumaespadadeouro;2.ºe3.º,deprata,comumleãorampante,armadoelampassadodeazul.II,esquartelado;1.ºe4.ºdebranco,comcincoescudetesdeazul,postosemcruz,cadaescudetecarre-gadodecincobesantes,emsautor,ebordaduradevermelho,carregadadesetecastelosdeouro.2.ºe3.º,deazul,comtrêsflores-de-lisdeouro.Temsobre-postoumescudetecomumanelencoberto.Algumasincorrecções,sobretudonosesmaltes.Coroademarquês(malrepresentada).D.DuarteManueldeNoronhaeMenesesdescendiadealgumasdasmaisilustresfamíliasportuguesas.Nasceua8deSetembrode1775emorreuemCoimbra,vítimadepeste,a18deAgostode1833.ErafilhodeD.AntónioLuísdeMeneses,condedeAtalaiaemarquêsdeTancos,pelocasamentocomD.DomingasManueldeNoronha,condessadoVimioso,peloseuprimeirocasamento,quesucedeuemtodosossenhorios,vínculos,alcaidarias-mores,comendasepadroadosasuamãe,efoiigualmentecamareiradarainhaD.MariaI.D.DomingastinhacasadoemprimeirasnúpciascomocondedoVimioso,masenviuvouaindasemdescendência.D.ManueldeMeneseseNoronhaé,assim,filhodoseusegundocasamento,eherdeirodostítulos.Estesfactosjustificamasarmasqueusou:asdosManuel,daCasadeAtalaia,easdosMeneses,daCasadeMarialva.OtítulodecondedeAtalaiafoi-lherenovado,porcartadeD.MariaI,de26deAbrilde1790,eodemarquêsdeTancos,jáporD.João,masaindaemnomedamãe,em4deAbrilde1795.O4.ºmarquêsdeTancose9.ºcondedeAtalaiacasou,a2deAgostode1806,comD.LeonorMariadaSilva,filhados2.ºmarquesesdeVagos.FoicomendadordaOrdemdeCristoedaTorreEspada,inspectordeSaúdePúblicadoReino,esócio-honoráriodaAcademiadasCiênciasdeLisboa.PartidáriodeD.Miguel,foiporestemonarcanomeadogeneraleministrodeEstado157.Apresentamosumpratoquepertenceaumserviçodejantar,com24,5cmdediâmetro,comumadecoraçãofinamasmuitoparca.Éemporcelanadeboaqualidade,fina,brancaleitosa,comumbomvidrado,soboqualfoipintadooBrasãodeD.DuarteManueldeNoronhaeMenesesconformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING269brasãodo4.ºmarquêsdeTancos,eorestodadecoração.AsarmasdeD.DuarteManueldeNoronhaeMenesesocupamocentro,nãotendomaisdecoraçãodoqueumfileteformadoporpequenasfloresestilizadas,emazulacinzentado,noiníciodaaba,marcandooseucomeço,edelimitandoacaldeira.Depois,sóhámaisdecoraçãonaextremidadedaaba;umatarjacontínuadamesmacorazulacinzentado,seguindo-secoladoumfrisoaourocomduaslinhascontínuas,nomeiodasquaisforampintadaspequenasedelicadasfloresestilizadas.Teve,pelomenos,doisserviçosbrasonadosemporcelanachinesa,emboracomalgumassemelhanças,ambosbebendodogostoeuropeuneoclássico.Adataçãodoserviçoaquepertenceestepratodevecolocar-seporvoltade1810,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.DuarteManueldeNoronhaeMeneses.Cercade1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING270D.RODRIGODOMINGOSANTÓNIODESOUSACOUTINHO(n.1745,f.1812)1.ºcondedeLinharesArmas.SousaChichorooudeArroncheseCoutinho,naordenaçãoadop-tadapeloscondesdeLinharesepeloscondesemarquesesdoFunchal.Escudodeformatoovalado,emcartela,esquartelado:IeIV,deouro,seispontosdevermelho;bordaduradebranco,carregadadesetetorres,porcastelos,deouro.IIeIII,debranco,cincopontasdecincoestrelasdeouro.Coroneldecincoflorões.Comoadecoraçãodoserviçoéintegralmenteaouro,nãosedistinguemosesmaltesnobrasão.Dosvárioserrosdestaca-seodeusarPortugalmoderno,emvezdePortugalantigo,umavezquedescendedosSousadoPrado,quesem-preusaramumesquarteladodePortugalAntigoeLeão.Anote-sequeestetítulofoirenovadoporD.MariaI,extintooramoinicialdosNoronha.D.RodrigoDomingosAntóniodeSousaCoutinhonasceua3deAgostode1755,emChaves,efaleceuem25deJaneirode1812,quandoestavacomaCortenoRiodeJaneiro.ErafilhodeD.FranciscoInocênciodeSousaCouti-nho,membrodoConselhoRégio,equefoiembaixadoremMadridegoverna-dordeAngola,edesuamulherD.AnaLuisaJoaquinaTeixeira.Teveamercêdecondepordecretode17deDezembrode1808.Namesmadata,foitambémagraciadooseuirmão,D.DomingosAntóniodeSousaCoutinho,comotítulodecondeedemarquêsdoFunchal.FoiumdosprimeirosalunosdoRealColégiodosNobresefrequentoutambémaUniversidadedeCoimbra,logoapósasuareabertura,depoisdagrandereformalevadaacabopelomarquêsdePombalepeloreformador-reitorD.FranciscodeLemos.Ocupoucargosdegrandeimportância,comoodeministroplenipoten-ciárionaCortedeTurim,ondeesteveaté1795,presidentedoRealErárioPúblicoetambémsecretáriodeestadodaMarinha,substituindoMartinhodeMeloeCastro,eministrodosEstrangeirosedaGuerra,depoisdapartidadeD.MariaIedeD.JoãoparaoBrasil,tendosidoumdospolíticosdemaiorcon-fiançadarainhaedopríncipe-regente.FoisenhordePaialvoerecebeuagrã--cruzdaOrdemdeAviseadaOrdemdaTorreeEspada.Deveu-se-lheumaimportantepolíticadefomentonoRibatejoenoAlentejo,etambémodesenvol-vimentodaocupaçãoterritorialdosdomíniosafricanosenaAméricaPortu-RetratodeD.RodrigoDomingosAntóniodeSousaCoutinho.Gravura(BibliotecaNacionaldePortugal)BrasãodeD.RodrigoDomingosAntóniodeSousaCoutinhoconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.RodrigoDomingosAntóniodeSousaCoutinho.Cercade1808.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING271guesa,alémdasligaçõesregularesentreoReino,oBrasileaspossessõesemÁfrica.QuandoestevenaCortedeTurim,casoucomD.GabrielaInáciaAsinarideSanMarzano,filhadomarquêsdeSanMarzano158.ApresentamosumpratodacolecçãodoMuseuNacionaldeArteAntiga,redondo,comasarmasdoencomendantenocentrodacaldeira,pequenas,sobrefundobrancoleitoso,sobvidrado,comumcírculoaouroconformandoumacorrenteperlada,adarinícioàabaarredondada.Estatemjuntodobordoumentrelançadoderamagensqueseguemumfiletecontínuotambémaouroe,nolimitedaborda,umdenticuladominúsculo.Éprovávelqueesteserviçotenhasidoencomendado,apósaelevaçãoacondedeLinhares,oqueocorreu,comovimos,em1808,nãopercebendonósarazãodadataçãoqueécomumatribuir-se-lhe,cercade1785,oquenãotemrazãonemestéticanemporqualquermotivodeordempessoal,como,porexemplo,oseucasamento.SeráassimdoreinadodoimperadorJiaqingdaDinastiaQing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING272D.BERNARDOJOSÉMARIADELORENAESILVEIRA(n.1756,f.1818)5.ºcondedasSarzedasArmas:SilveiraeTávora.No1.ºserviço:escudooval,partidoempala.I,deouro,comtrêsfaixasdevermelho.II,deprata,comfaixasdeouro,ebor-daduradebrancocomalegendaQUASQUNQUAEFINDIT,noexterior,car-regandoabordaduradeprata.Timbre,sobreacoroadeconde,umursodesuacor,nascente,emborapudesseserdeprata,armadoelinguadodevermelho,porserodasarmasdosSilveira.No2.ºserviço:oescudooval,partidoempala.EmI,deprata,comtrêsfaixasdevermelho,quedeveriamsercinco.EmII,emcampodeprata,faxasdeazul,quedeviamserondadas,bordaduradeouro,quedeviaserdocampo,sus-tentadaporumfiletedenegronaorla.LegendaQUASQUNQUAEFINDIT,noexterior.Timbre,sobreacoroadeconde,umursodesuacor,nascente,emborapudesseserdeprata,armadoelinguadodevermelho,porserodasarmasdosSilveira.BrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiraconformeestárepresentadonaspeçasdochamado1ºserviçoPaláciodoGovernodeSãoPaulo,ondeviveuD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveira.PinturadeJeanBaptisteDebret.Cercade1820
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING273No3.ºserviço:napalaI,campoestádebrancooudeprataeasfaixassãopúrpura;napalaasfaixasestãodeouro,adomeiocarregadadeumgolfinhodeprata,ebordaduradeourocomamesmalegendadosserviçosanteriores.LegendaQUASQUNQUAEFINDIT,noexterior.Coroneldesetepérolas,deconde.Timbre,sobreacoroadeconde,umursodesuacor,nascente,emborapudesseserdeprata,armadoelinguadodevermelho,porserodasarmasdosPratodeporcelanachinesadeexportaçãodochamado1ºserviço,comobrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveira.Cercade1805a1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING274TerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiradochamado1ºserviço.Cercade1805a1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING275Silveira.Emtodos,lateralmente,temtroféus.Notam-se,comojáanotámosalgumas,imprecisõesdedesenhoealgunserrosnosesmaltes,alémdeletrastrocadasnalegendanalgumaspeçasconhecidasdosserviços159.D.BernardoJoséMariadaSilveiraeLorenaerafilhodeNunoGaspardeLorena,queantessechamaraTávora,equeerairmãodo3.ºmarquês,edesuasegundamulherD.MariaInáciadaSilveira.Otítulode5.ºcondeadvém-lhedoparentescoquetinhacomalinhaterminadacomo4.ºconde,D.LuísBernardodaSilveiradaSilvaTelles,porviadacomumdescendênciadeD.FernãodaSilveira,irmãodo1.ºconde.Otítulofoi-lheconcedidoporD.João,aindaprín-cipe-regente,a8deJunhode1805.FoicapitãodeCavalaria,agregadoà1.ªPlanadaCorte,efoigovernador--generalecapitãodeSãoPaulo,comnomeaçãoa25deJulhode1787;edasMinasGerais,noveanosdepois,ondesubstituiuocondedeBarbacena.FoiBrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiraconformeestárepresentadonaspeçasdochamado2ºserviçoTravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiradochamado2ºserviço.Cercade1805a1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING276aindamembrodoConselhoUltramarinoe,1807,foielevadoaocargodevice-reidaÍndia,ondeesteve,entre1808a1816.MorreunoRiodeJaneiro,em1818,deixandodoisfilhosilegítimos,maslegi-timadospordespachodoDesembargodoPaço.AdivisaQUASQUNQUAEFINDITfoiusadapelosTávora,desdeoprincípiodoséculoxvii.Jáoseubisavô,D.FranciscodeTávora,haviasidovice-reidoEstadoPortuguêsdaÍndia.LuizFerroschamaaatençãoparaofactodeasarmasdosSilveira,queeramasdalinhamaterna,estaremna1.ªpala,enquantoasdosTávora,asdasuavaronia,estaremna2.ªpala,masnãosetratadeumerro,poisnatradiçãoHeráldicaPortuguesa,sempresedeuaprecedênciaàsarmasdaCasaqueserepresentava,emdetrimentodasdavaronia160.Ostrêsserviçosqueencomendoudevemserposterioresa1805,anoemquefoielevadoacondedeSarzedas,comovimosacima,datandoassimdoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimpera-dorJiaqing.Dochamadoprimeiroserviçoapresentamosumpratoraso,com26cmdediâmetro,eumaterrinapequena,com15,5cmdealtura,20cmdecomprimentoe12,5cmdelargura.Adecoraçãoépreciosa,jáanunciadoradogostoneoclássico,naEuropa,ondeosencomendantesreclamavamjáaosartistasqueprojectavamassuaslouças,desenhosacondizercomaestéticavigente.Ospratosestãorevestidosporumvidradoligeiramenteacin-zentado,sãoredondosetêmaabaligeiramentecôncava.Adecora-çãoéfeitacomesmaltespolícromoseaouro,sendoestedominante,atéporqueocupatodaaaba,numacomposiçãodexadrezadomuitomiúdo,exceptoaspequenasreservasbrancasovais,querpostasnahorizontal,quernavertical,ondeforampintadosramosfloraisaver-melho,azul,verdeeamarelo,numapaletaextremamenterica.Alémdasfloresefolhagemhátambémfrutos,comomorangos,oquenãoécomum.Ofundodospratosétodobranco,tendosidoaípintadoobrasãodeD.BernardoJoséMariadaSilveiraeLorena,nummeda-lhãocomumabordaduravermelho-ferro,comfolhasdeouro,fran-jado,esuspensodelaçadascomfitasondulantes.Aexcepcionalterrinatem,naturalmente,umadecoraçãoidên-tica,postoqueadaptadaaumaformacompletamentedistintadadosBrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiraconformeestárepresentadonaspeçasdochamado3ºserviçoTerrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiradochamado3ºserviço.Cercade1805a1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING277
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING278pratos.Podedividir-seemduaszonas,quantoaoselementosdecorativos:azonainferiordaterrinapropriamentedita,apartirdasuazonamaislarga,todaabranco,ondeapenasfoicolocadoobrasãodo6.ºcondedeSarzedas,talcomoacabámosdeodescrever.Éaíquesecolamasduaspegaslaterais,formadasporcordõestorcidoseentrelaçados,aouro.Atarjaquenosaparecenaabadospra-tosémesmaquesevêaqui,napartesuperiordacaldeira,atéaorebordo,ondeencaixaatampa.Apenasasreservassãoumpoucomaiores.AtampacopiaosmodelosjáemvoganaEuropa,emMeissen,eaténalgumaspeçasdanossaFábricadoRato.Temumabandacontínua,vermelho-dourada,comasmesmasreservasdecoradasquevimosantes,seguindo-seumespaçoembrancoleitosoe,depois,umaflorespalmada,compétalasefolhasrelevadasqueseunemnopécilíndricodapeça,emformadeflordamesmacor.ObrasãodeD.BernardoJoséMariadaSilveiraeLorenafoipostonafacedaterrina,sobrebranco,enamesmadirecção,nazonadaabadatampa.OdesignadosegundoserviçodedeD.BernardoJoséMariadaSilveiraeLorenaémaiscomedidonadecoração,masnemporissomenosbelo.Fixando-nosnaterrina,vemosquepredominaobrancoleitoso,sendoadecoração,essencialmenteaazuledourado,aplicadaaesmaltessobovidrado,muitofinoedelicado.Ocontentoréquasetodobranco,tendoapenasumfiletenopé,ovaladocomoaterrina,eligeiramenteinclinadoparafora,formadoporumaestreitafaixaazularroxeadocomflorzinhasouestrelasaouro,aespa-ços,tendonointeriorumateoriaperlada.Esteesquemarepete-senapartesuperior,juntodobordo,emboracomdimensõesligeiramentemaiores.Comosedisse,aterrinaéovalada,etemaspegascoladasaovaso,formandoumentrançadoderamoslenhosos,comdecoraçãoaazuleouro.Atampaédeabóbadaabatida,comduasordensdetarjas,iguaisàsdocorpoinferior,termi-nandoporumaaparatosacomposiçãoazuleouro,formadaporfolhaslargasquecaiemdabasedapega,estacomcolocilíndricoeterminaçãofloral,compétalasazuisecentrodourado.Obrasãoaparecequernomeiodaterrinapropriamentedita,quernatampa,aquiacortaratarjaqueacirdundacomple-tamente.Adivisado6.ºcondedeSarzedasencontra-seforadomedalhão,anegro,estandoapalavraQUASCUMQUEenvoltaporduashastesderoseiracruzadas.Astravessasrendilhadastêm,comoseriadeesperar,umadecoraçãoidên-tica,tambémaazuleouro.Nobordo,apresentamamesmatarjaazulcomestrelasdouradaseinternamenteumperladocontínuo,seguindo-seabelaabaperfurada,enoiníciodacaldeirarepete-seomotivodobordo.Nocentro,total-
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING279mentebranco,estáobrasãodotitular,comalegendaexternaaomesmo,comramosdeflorespolícromasnabaseecomfitasdeouroacoroaremasarmas,sobreaspalavrasFINDITQUASCUMQUE.Porrazõeshistóricaseestéticas,devemosdatarestestrêsserviçosdeentre1805e1810,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.TravessarendilhadadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.BernardoJoséMariadeLorenaeSilveiradochamado3ºserviço.Cercade1805a1810.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING280ANTÓNIODEARAÚJOEAZEVEDO(n.1754,f.1817)1.ºcondedaBarcaArmas:Araújo,Pereira,PintoeAzevedo.Escudoinglês,moderno,esquar-telado.I,debranco,porprata,aspadeazulcarregadadecincobesantesdeouro;II,devermelho,cruzdebranco,porprata,quedeviaserflorenciada;III,cincocrescentespostosemsautorquedeveriamserdevermelhoemcampodeprata;IV,deouro,águiaestendidaquedeviaserdedenegro,masqueestádecasta-nho.Coroaducalsustentadapordoisanjos-tenentes.PendentetemacruzdaOrdemdeCristo.Tudosobrepostoaumanuvem,comlistelazulealegendaADARAUJO,aouro161.AntóniodeAraújoeAzevedofoio1.ºeúnicocondedaBarca.NasceuemPontedeLima,em14deMaiode1754,emorreunoRiodeJaneiro,em21deJunhode1817.ErafilhodeAntónioPintoPereiradeAraújo,senhordoMorgadodeSáedaCasadaLaje,edesuamulher,D.MariaFranciscadeAraújoeAzevedo.EstudouFilosofianaUniversidadedeCoimbra,masdesistiuantesdeobterqualquergrau.Entretanto,em1779,organizouumasociedadecompro-pósitoseconómicosedesenvolvimentistasnaterradesuanaturalidade,etravouamizadecomgrandesvultosintelectuais,comooabadeCorreiadaSerraeoduquedeLafões.Esteúltimoviriaaserfundamental,paraolançarnaviadiplo-mática.FoiministroeembaixadorjuntodaCortedeHaia,em1787,representouPortugalemSãoPetersburgo,durantetrêsanos,edaRepúblicaFrancesa,em1795,1797e1801.FoiumdosmentoresdaidadaCorteparaoBrasil,quandodasInvasõesFrancesas.Lácontinuouadesempenharasmaisaltasfunçõespolí-ticas,apardeoutrasdecaráctercientíficoeliterário.EnquantoestenoBrasil,foiministrodeEstado,dosNegóciosEstrangeiros,daGuerraedaMarinha,em1814,echegouaprimeiro-ministro,em1817.FoifundadordaAcademiadeBelas-Artes.OtítulodecondedaBarcafoi-lheconcedido,em27deDezembrode1815,pelopríncipe-regenteD.João162.Teveagrã-cruzdaOrdemdeCristoeaTorreEspada,alémdemuitascondecoraçõesestrangeiras,comoaLegiãodeHonra,deFrança,eagrã-cruzRetratodeAntóniodeAraújoAzevedo.GravurafeitaapartirdeumdesenhodeDomenicoPellegrini(BibliotecaNacionaldePortugal)BrasãodeAntóniodeAraújoAzevedoconformeestárepresentadonaspeçasdoserviço.PiresepratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntóniodeAraújoAzevedoCercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING281
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING282deIsabel-a-Católica,deEspanha.OtítulodecondedaBarcafoi-lheconcedidopeloprínciperegenteD.João,a27deDezembrode1815.ÉprovávelqueaencomendadoserviçosejaoresultadodestadistinçãoOserviçoaquepertencemaspeçasqueapresentamoséumdosmaisfinosedecaracterísticasmaiseuropeiasdequantosforamexecutados,porencomendaportuguesa,nasprimeirasdécadasdoséculoxix,havendováriosautoresqueatribuemofactoàpossibili-dadedetersidodesenhadoporDomingosAntóniodeSequeira,queeragrandeamigodocondedaBarca.Noentanto,tambémmantevecontactoscomoutrosartistasdeprimeiraplana,comoDomenicoPellegrini,queexecutouodesenhoquedepoisfoigravadoporQueiroz,aindaemLisboa,em1804,equeaquireproduzimos.Nocentrodoprato,sobreaporcelanabrancaesobovidradomuitofino,foipintadoaesmaltespolícromosobrasãodocondedaBarca,talcomoodescrevemosnoiníciodestaementa.Acaldeiraécircundadaporumatarjadeimbricadosdequadrifólios,masinter-rompidosadoisterços,osdosextremos,decorvermelhoferrugem,comumalinhaazulenvolvente,asepará-los.Aabaémarcadaporumtraçoemcircunferência,azulvinoso,enelaháreservasdedoistamanhos,lembrandonuvens,marcadasportraçoidênticoaorefe-ridoantes,tendodentropaisagensaourotipicamentechinesas.Novofileteazulvinosomarcaabordadaaba.Ataçatemexactamenteamesmadecoração,masresultamelhornataça,poisficamaiscon-densada.Comodissemos,pensamosqueesteserviçopodetertidoori-gemnaelevaçãodeAntóniodeAraújoeAzevedoacondedaBarcae,portanto,datardosanosimediatamenteposterioresa1815,aotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntóniodeAraújoAzevedo.Cercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING283
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING284JOÃOPINHEIRODEARAGÃOSALZEDO(n.1770,f.depoisde1840)FidalgodaCasaRealArmas:Pinheiro,Salzedo,AragãoeAmaral.Escudodetipofrancês,esquartelado.I,debranco,cincopinheirosdeverdeemsautor.II,debranco,árvoredeverde.III,deouro,comquatrofaixassoltasdevermelho.IV,deouro,comseiscrescentesinvertidosdeazul.Coroneldecincoflorõesevergônteascruzadas,deverde,tudosobrepostoaummantoazulcomforrosdearminho,contidoemescudodefantasiasuspensoporlaçoazul.Háalgunserros.EmI,deviaserdeprataenãodebranco,própriodosPinheirodeAndrade.AárvoredosSalzedoouSalcedoéumsalgueiro,edeveserdeprataenãodebranco.AsarmasprópriasdeAragão,sãodeouro,comquatropalasdevermelho,eaquitemosbandas.JoãoPinheirodeAragãoSalzedonasceuem1770,eaindaviviaem1849.CasoucomasuaprimaD.MariaPatrocíniaPaesdoAmaral,daCasadeMan-gualde,cercade1814.FoifidalgodaCasaReal,coroneldeMilíciasdaComarcadeLamego,senhordaCasadoCampo,emLamego.Apresentamoscomoexemploumpratoredondoquefazpartedeumser-viçodequehápeçasemcolecçõesimportantes,comoadoMuseudoOriente,emLisboa.Aporcelanaémuitofina,brancaeovidradoquaseincolor.Adecoraçãoépintadacomumacercaduranaaba,formadaporparras,sarmentosecachosdeuvasaourosobreumazulforteevibrante.ObrasãomanteadodeJoãoPinheirodeAragãoSalzedoestánomeiodopires,comumacomposiçãoquefoimuitocomumemváriospaísesdaEuropaenosEstadosUnidosdaAmérica,naprimeiraenasegundadécadasdoséculoxix.ÉpraticamenteigualoserviçoencomendadoporPatrickHayesdacidadedePhiladelphia,datadopelosespe-cialistasdecercade1795.Háoutroconjuntosimilar,apenasdetaças,comasiniciaisREG.Têmjáumadataquenãoécompletamentelegívelmasque,indis-cutivelmente,começapor18..;naverdade,estesescudosmanteadostiveramgrandesucesso,emantiveram-senamodadurantebastantetempo.Aceitamoscomoplausíveladatade1815queandaatribuídaaesteserviço,querporrazõesestéticasquerporrazõeshistóricas,nomeadamente,oseucasamentoem1814,portanto,dentrodoperíododoreinadodoimperadorJiaqingdaDinastiaQing.BrasãodeJoãoPinheirodeAragãoSalzedoconformeestárepresentadonaspeçasdoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoãoPinheirodeAragãoSalzedo.Cercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING285
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING286BARTOLOMEUBARRETO(n.1784,f.1845)ComerciantedeMacauArmas:Barreto.Escudodepontaogival,comchefededoisconvexos.Debranco,semeadodepontosebotõescordiformes.Portimbre,cabeçaetroncodeumadonzela.Festõesderamagenseflores.Ocorrectoseria:dearminhopleno.Timbre,bustodedonzelavestidadearminho,comcabelosdeouroelongos.BartolomeuBarretoerafilhodeJohnBarretoedeCatarinaRodrigues.NasceuemBombaim,a21deJulhode1784,vindoafalecer,emMacau,a25deFevereirode1845.FoieducadoemCalcutáe,depois,foiviverparaaCidadedoSantoNomedeDeusdeMacau,ondedesenvolveuaprofissãodeclassifica-dordachá,sendotambémdirectordacasadeseguro,decujocapitalparticipou.Em1825,foieleitoalmotacédaCâmara.Afamíliavinhadetrás,daÍndia,eumAntónioLourençoBarretovivia,emMumbai,noiníciodoséculoxviii.Oseufilhomaisvelho,LuísBarreto,nasceunessacidade,em1715,efoiumbanqueiroimportantedaÍndiaBritânica,esta-belecidoemCalcutá.JohnBarreto,opaideBartolomeuBarreto,nasceratam-bémemMumbai,e,entremuitascoisasquefez,fundouaCharitySchool,emCalvetStreet,destinadaespecialmenteaensinaraLínguaPortuguesa.Eracomerciantedearrozedeópioefezumagrandefortuna.BartolomeuBarretocasoupelaprimeiravez,em1816,comD.MariaFranciscaGonçalvesPereira;epelasegunda,em1821,comasuacunhada,AngélicaRosaGonçalvesPereira.Tevefilhosdosegundocasamento,etambémfilhosnaturais,deumarelaçãocomD.AntóniaRitadaCruz,tendoagenerali-dadedosseusdescendentesvarõescontinuadoactividadescomerciais,nãosóemMacau,mastambémnoutraspraçasasiáticas,comoHong-Kong,Singa-pura,Filipinas,etc.Porvoltade1820,mandoufazeresteserviçodejantar,comasarmasple-nasdosBarreto.AgeneralidadedaspeçasforamlevadasparaHong-Kong,paracasadeumdosseusdescendentesqueviviaemKowloon,sendooserviçoreti-radodaí,àpressa,em1942,quandodosdistúrbiosmotivadospelainvasãojapo-nesa.AindahojeháváriaspeçasdesteserviçonapossededescendentesdeBartolomeuBarreto163.OserviçofoiatribuídoapenasaumafamíliaBarretoporCastroeSolla,oquecausouasmaioresreservasaLuizFerros,inclusivamentequeaquelasarmasBrasãodeBartolomeuBarretoconformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING287fossemmesmodosBarreto.Maisainda,esteautorrecusoufrontalmenteaatri-buiçãomuitovulgarizadadepertencerao1.ºviscondedeGerazdoLima,LuísdoRegoBarreto,poisesteusouumbrasãoesquarteladocomBarreto,Rocha,RegoeVelho164.NadaautorizaapensarqueestesBarretosdaÍndiaportuguesativessemrelaçãocomantigafamíliahomónimadaRibeiraLima,equeremontavaaoséculoxii,eque,defacto,podiadedireitousarestebrasão.Ospratosdoserviçoqueestamosaestudar,com24,8cmdediâmetro,têmumadecoraçãoelegante,massimples.ObrasãodeBartolomeuBarretoocupaocentro,tendoàsuavolta,dispostosumpoucoarbitrariamente,umcon-juntodeoitoramosdefolhasoufloresestilisadaspolícromas.Aabaédelimitadaporumcordãoazulvinoso,formadoporramosondeantes,muitopequenos,justapostos,parcendoumalinhaúnica.Naabafoipintadaumagrinaldacontí-nuadefolhasverdeselongas,entrecortadasporforesazuis,vermelhoferrugemeumazulmuitoesbatido.ÉdeaceitaradatadocasamentodeBartolomeuBarreto,paraaenco-mendadoserviço,portanto,cercade1814,notempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.PardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeBartolomeuBarreto.Cercade1814.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING288MANUELPAISDESANDEECASTRO(n.c.1780,f.depoisde1830)2.ºdonatáriodaViladoSoutoemorgadodaCasadoCabodeSãoJoãodaPesqueiraArmas:Sande,PaiseCastro.Escudoemcartela,cortado.I,partido;1.ºdevermelhocomleãodeouroacompanhadodequatroflores-de-lisdomesmo,umaemchefe,outraemponta,emaisumaemcadaflanco;o2.ºdeazul,comnovelisonjasveiradas,postas3,3e3,ecadalisonjacarregadadeaspadever-melho.II,debranco,seisarruelasdeazul,2,2e2.Encimaoescudoacoroadeconde.VergônteasecruzdaOrdemdeCristo.Apresentapequenoserros,comoemII,quedeviaserdeprataenãodebranco.ManuelPaisdeSandeeCastroerafilhodeJoãoManuelPaisdeSandeeCastroedeD.MariadaPiedadedeBarbosaeBourbon.CasoucomD.LeonorCorreadeSáeBenavidesVelascodaCâmara,filhado5.ºviscondedaAsseca,a25deJaneirode1823.FoifidalgodaCasaReal,2.ºdonatáriodaViladoSouto,senhordaCasaeMorgadodoCabodeSãoJoãodaPesqueira,edaCasadePenedono,queher-doudeseupai.Chegouasernomeadogovernadorecapitão-generaldeSãoPaulo,masparecequenuncatomoupossedestecargo.ViveunaCortedoRiodeJaneiro,edaíoseucasamentocomafilhadoentãotitulardaalcaidaria-mordacapitalbrasileira,oviscondedaAsseca.Umafilhasua,D.MariadaPiedade,fezumcasamentoimportante,comEduardoPintoSoveral,comgrandevali-mentonaCorte,quechegouaserministroplenipotenciàriodePortugal,emConstantinopla,eoutra,D.AnaFelícia,casoucomJoséMariadeAlmeida,quetambémteveporcelanaschinesasbrasonadasefoidesembargadoremoço--fidalgocomexercícionaCasaReal.Todasaspeçasdesteserviçosãoemporcelanamuitofina,brancaleitosa,comosesmaltessobumacamadadevidradofino.Existemalgumaspeçasdesteserviçoemcolecçõesimportantes,comoadoMuseuNacionaldeArteAntigaeadoMuseudoOriente,ambasasinstituiçõesemLisboa.Acestaeatravessaqueapresentamosrendilhadastêmamesmadecora-ção,devendosalientar-seaperfuração,acomumdaépoca,deperfilrectangular,comunsdedimensãomaiordoqueadosoutros,jogandoalternadamente.Obrasãoestánocentrobrancodeambasaspeças,nointeriordecadauma,etambémnasduasfacesdacesta,emmedalhõesquecortamaperfuração,comosefossemchapas165.Natravessa,noalinhamentodestedispositivo,ondeestãoasRetratodeManuelPaisdeSandeeCastroBrasãodeManuelPaisdeSandeeCastroconformeestárepresentadonaspeçasdoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING289armasdotitular,háumareserva,interrompendotambémorendilhado,comumrectângulodecantosencurvadoscomumabelíssimoramodefloresefolhasdouradas,nointerior.Peloestiloepeloscondicionalismoshistóricosaquealu-dimos,estaspeçasdevemdatardecercade1815,portanto,dotempodaDinas-tiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.CestaetravessarendilhadasdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeManuelPaisdeSandeeCastro.Cercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING290D.FRANCISCODEALMEIDAMELOECASTRO(n,1758,f.1819)6.ºcondedeGalveiasArmas:Melo,PortugaleCastro.Escudodebicoesquartelado.IeIV,devermelho,dobre-cruzdenegroacompanhadasdeseisbesantesdomesmo;II,debranco,aspadomesmo,perfiladadenegro,carregadadecincopeçasquuadradasaomeioetriângulosnoscantões,cadaumacarregadadebesantedenegro,circundadodenovepontosdeouro,easpeçasacompanhadasporquatroctuzesdeouro;III,debranco,seisarruelasdeouro.Coroneldecincoflorõesevergônteasfloridaseatilhadas.AsarmasaquirepresentadassãoasqueforamusadaspeloscondesdeGalveias,apartirdo5.ºconde.Desdeo1.ºatéao4.ºconde,usaramobrasãopartidodeCastroeMelo,mascomootítuloseextinguiu,em1753,porfaltadedescendêncialegítimadoúltimoconde,foirenovado,em2deDezembrode1808,emD.JoãodeAlmeidadeMeloeCastro,descendentedo1.ºcondeporviamaterna.Estefoio5.ºconde,sucedendo-lheoseuirmão,FranciscodeAlmeida,queusouumesquarteladodeAlmeida,Portugal,CastroeMelo,pordescenderporvaroniadosAlmeidaPortugale,porsuamãe,dosMeloeCastro.HerdoutambémdeumseutiomaternootítulodeviscondedaLourinhã.D.FranciscodeAlmeidadeMeloeCastronasceuem6deAbrilde1758,efaleceunoBrasil,quandoestavanaCortedeD.JoãoVI,em9deMarçode1819.Casou,em1deOutubrode1794,comD.MariaMonserrateLobodeSaldanha.Lembremosqueo7.ºcondealterouasarmas,acrescentadoLobo,no3.ºquartel,peloqueestapeçaqueapresentamossópodetersidoencomendadapelo5.ºoupelo6.ºcondedeGalveias166.D.FranciscoestudounaUniversidadedeCoimbra,foioficial-mordaCasaReal,1.ºsenhordeAzurara,ealcaide-mordeBorba,comendadordeMonsarásedeSãoLourençodeParada,naOrdemdeCristo.DesempenhouaindaoscargosdedeputadodaMesadaConsciênciaeOrdens.Apresentamosumafloreiraoitavada,quepertenceaoacervodoMuseuNacionaldeArteAntigadeLisboa,comabocamaislargadoqueabaseedobradaparafora,comorespectivoprato,tambémoitavado.Aporcelanaébranca,fina,comesmaltessobovidrado.Apeletaéaindaadafamíliarosa,mascomabundânciadeouro.BrasãodeD.FranciscodeMeloeCastroconformeestárepresentadonafloreira
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING291Obrasão,comerrosnosesmaltes,apresenta-seentredoisramosdefolha-gemefloresatilhadosnabase.Asfacesalternamcomramosdefloresefolhasemverde,vermelho,amareloeazul.Nobordosuperior,háumacomposiçãodesanefadourada,caindoempendenteseconformandoreservasondeforampin-tadasfloresefolhagem,arosaeverde.Notopodosbordos,dafloreiraedoprato,háumimbricadodeouroefolhagempolícroma.Nasfacesdafloreiraforampintadosconjuntosfloraisdecarizclaramentechinês,comumapaletamaissuave,emqueabundaoverdeeovioletaclaro.Inclinamo-nos,comooutrosautoresjáfizeram,pelotipodedecoraçãoepelofactodestafloreiraimitarumasériedefloreirasencomendadasporD.JoãoVI,paraadatardasegundadécadadoséculoxixe,portanto,dotempodo6.ºconde.Maisconcretamente,julgamosquenãoéimprovávelquetenhasidofeitacercade1815,portanto,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.FloreiradeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.FranciscodeMeloeCastro.Cercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(MuseuNacionaldeArteAntiga)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING292LUÍSPEREIRAVELHODEMOSCOSO(n.1767,f.depoisde1834)FidalgodaCasaRealArmas:nãoidentificado,Brito,PalhareseLobato.Escudoovalesquarte-lado.I,esquartelado.1.ºdebrancoecruzdeAvisdeverde,devendoserdever-melhocomumacruzdeprataflorenciadaevazia;2.º,nãoidentificado;3.º,Moscoso,deouro,comcabeçadelobo,devendoserdepratacomtrêscabe-çasdelobodesuacor,cortadasdevermelho,postasumasobreaoutra.4.º,nãoidentificado.II,devermelhocomnovelisonjasdeprata,apontadasefirmadasnosbordosdoescudo,postasem3,3e3,cadalisonjacarregadacomumleãodepúrpura.III,deouro,devendoserdevermelho,comumbraçoesquerdoarmadodeprata,empunhandoespadaguarnecidadeouro,postaaoalto,acompanhadadeseisbesantesdomesmo,trêsacadaflanco,alinhadosempala.IV,deazul,porvermelho,castelodeouro,emvezdetrêscastelosdeprata,comoitolobospas-santesdeouro,devendoserdenegro.Comosevê,hánestebrasãoumaenormequantidadedeerros,masquenãoimpedemaatribuiçãoaLuísPereiraVelhoMoscoso.Obrasãoécoroadocombrasãodenobreza,comdoisleõesrompantes,umdecadalado,segurandooescudo,comramagensefloresatilhadasnabaseeBrasãodeLuísPereiraVelhodeMoscosoconformeestárepresentadonafloreira,BrasãoquesepodevernopaláciodaBrejoeiraPaláciodaBrejoeira,mandadoconstruirporLuísPereiraVelhodeMoscoso
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING293grinaldascaindodointeriordacoroa.Noprimeiroquartel,oesquarteladodevequererrepresentar:Pereira,PédeFeno,Moscovoeoutrafamília.EstefidalgoerafilhodeMarcosVelhoPereiraPédeFerroedeD.TeresadeJesusSoares.Casou,em1770,comD.MariaCleofasPereiraCaldas.Foinomeadosargento-mordasOrdenançasdeMonção,em1791,efoipromovidoatenente-coroneldoRegimentodasMilíciasdaBarca,em1804.FoifeitofidalgodaCasaRealecavaleirodaOrdemdeCristo.ConstruiuoactualpaláciodaBrejoeira,emSãoCiprianodosPinheiros,nosarredoresdeMonção,apartirdeumaconstruçãoantigaedemenoresdimensões,queficousendoumdosmaioresdopaíspertencentesaumparti-cular,tendoasobrascomeçadoem1806,eterminadoapenasem1834.LuísPereiraVelhoMoscosogastounestaobraaastronómicaquantiademaisde400contos,dinheiroqueganhoucomosnegóciosquetinhanoBrasil.Oserviçoaquepertencemaspeçasquevamosanalisarsóforamreveladasaopúblicomuitorecentemente,tendopassadoparaoscondesemarquesesdeMendia,representantesdaCasadaFamíliadosMoscosodaBrejoeira,porherançadeD.CatarinaRitaPereiraCaldas,comoconstadoAnuáriodaNobrezadePortugal,concretamente,daediçãode2006.Ospratosrasosmedem25cmdediâmetro.Adecoraçãoédegrandequa-lidade,comumariquíssimapaletadeesmaltesdafamíliarosa,vermelhoferru-gemeouro.Nospratosepiresobrasão,talcomoodescrevemos,ocupaapartecentraldacaldeira,sendoenvolto,nolimitedaaba,porumcírculoaourofor-madoporestrelasjustapostas,entrelinhasazulvinoso,elágrimasinteriorestambémaouro,emformademinúsculascruzes.Aabaébrancaleitosa,comvidradopraticamenteincolor,tendoumagrinaldadefloresquecaiemfestões,comregularidade,acompanhandoumbordoexteriordedesenhorococó,formadoporlaçosquedelimitamespaçosdedefiniçãomistilínea,oudequadri-culadovermelhoevermelhoferrugem,ouapenasdeentrançadodeouro.Apaletadeesmaltesdosfestõeséaindaadafamíliarosa,comazul,verde,ver-melho,massemamarelo.Juntoaobordo,háumalinhaazulescura,compeque-nasestrelasdeseispontasdeouro,colocadasregularmente.Aschícaraspossuemnointerior,juntodobordo,umatarjaaouro,com-postaporestrelasdeoitopontosjustapostas,idênticaàprimeiraqueaparecenospratosepires,adelimitarocovodaaba.Apesardadificuldade,admitimosqueLuísPereiraVelhodeMoscovotenhaencomendadoesteserviço,parausodoseunovopalácio,encomendando-oem1806,quandoasobrascomeçaram,ouemanopróximo,portanto,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorQianlongoudoimperadorJiaqing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING294PratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeLuísPereiraVelhodeMoscoso.Cerca1806.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(PaláciodoCorreioVelho.Leilões))
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING295
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING296PERSONAGEMNÃOIDENTIFICADAArmas:Coutinho.Deourocomcincoestrelasdecincoraiospostasemsautor.Correctamentedeveriamsercincoestrelasdecincoraiosdevermelho.Timbreumleãoarmadoelampassadodeouro,quandoocorrectoseriaumleopardodevermelho,armadoelampassadodeouro,carregadodeumaestreladecincoraiosdomesmonaespádua,tendoumacapeladefloresnagarradireita.OserviçoquepareceterpertencidoàfamíliaouaummembrodafamíliadoscondesdeAuroranãopode,porrazõeshistóricas,tersidooseuencomen-dante.Primeiroporqueoserviçoéevidentementeanterioraoanodacriaçãodotítulodevisconde,em1878e,depois,decondedeAurora,1887.Poroutrolado,obrasãoquesevênacasadestestitulares,nadatemavercomeste.Diga-sequeaspeçastêmummonograma,numareserva,quepodeserlidocomoPJAouPIA,oquetambémnãosabemosoquesignifica.Adecoraçãoéjáaqueseusavanosmeioreruditosque,naEuropa,haviamadoptadooestiloneoclássicoparaasobrasdearteeparaasmansõesepaláciosqueencomendavam.Conhecemosváriaspeçasdesteserviço:umaterrinacomarespectivatra-vessa,umaterrinapeixeiracomasuagrelha,pratosrasosetaças.Adecoraçãodaababaseia-seemenrolamentosdesarmentosdeourocomparrasaazul,quernointeriorenoexteriordastaçasesaladeiras,porexemplo,quernaabadospra-tosedasterrinas.Obrasão,próximodobrasãodosCoutinho,mascompletamentedourado,ocupaocentro,definido-seoespaçodaabaporumprimeirorosáriocontínuodecontasazulvinoso,sobrepondo-se-lheumalinhaondeantedouradaforradaporfolhagemfinaepoucolarga.Segue-seumespaçoembrancoe,depois,vematarjaprincipal,naformajádescrita.Finalmente,juntodaborda,háoutratarjaaazuldedoistons,comele-mentosgeométricosefitomórficosestilizadose,finalmente,umfileteatodaavoltatambémemazulvinoso.Lateralmente,aoníveldobrasãoe,àdireitadoobservador,numareservaovalada,estáumbeloramodefloresazuis,eoposta-mente,oreferidomonogramaenvoltoporumaovaldelineadaaouro.Naster-rinas,obrasãoestácolocadonocontentorenatampa,sendoapegahipertrofiada,comumafloracoroá-la,eaconformaroelementoergonómicoparaolevanta-mento,caindo,depois,largasfolhasazuissobreatampaemformadeabóbadaBrasãodeumapersonagemdesconhecida(Coutinho?)conformeestárepresentadonoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING297abatida.Astarjascomoselementosdouradosdossarmentoseasparrasazuistêmaquiummaiorimpactovisual.Pareceunânime,entreosautoresqueestudaramestamatériadaporcelanaarmoriada,aopiniãodeque,pelatipologia,setratadeumaencomendaexecu-tadaparaomercadoportuguês,equesepodedatardeentre1810e1820,por-tanto,doperíododoreinadodoimperadorJiaqingdaDinastiaQing,noqueàChinadizrespeito.Pratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeumapersonagemdesconhecida(Coutinho?).Cercade1810a1820.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING298D.JOSÉMARIAGONÇALVESZARCODACÂMARA(n.1784,f.1820)7.ºcondedaRibeiraGrandeArmas:Câmara.Escudodefantasia.Devermelho,torrecobertaerema-tadaporumacruzetadeouro,sobreterradodeazul,suportadapordoislobosrampantesdesuacoreafrontados.Coroneldesetepérolas,etimbre.Osesmal-tesestãomalrepresentados;ocorrectoseria:deverde,comumatorrecobertadeprata.Faltaadivisaqueusaram:PELAFÉ,PELOPRÍNCIPEPELAPÁTRIA167.JoséMariaGonçalvesZarcodaCâmarafoio7.ºcondedaRibeiraGrande,naIlhadaMadeira,sucedendonotítuloaoseupai,D.LuísAntónioJoséMariadaCâmara.Nasceudosegundocasamento,comD.MariaRitadeAlmeida,filhadosmarquesesdeAlorna,a2deDezembrode1784;faleceunoRiodeJaneiro,em13deFevereirode1820.BrasãodeD.JoséMariaGonçalvesZarcodaCâmaraconformeestárepresentadonoserviçoPaláciodaJunqueira,ondeviveuD.JoséMariaGonçalvesZarcodaCâmaraSaladeiraeterrinadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoD.JoséMariaGonçalvesZarcodaCâmara.Cercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING299
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING300EntrouparaoExército,assentandopraçanoRegimentodeCavala-ria12,sendopromovidoacapitão,em1802,eamajor,em1804,che-gandoatenente-coronel,em1813.ServiunasGuerrasPeninsulares,masdevidoaoseudébilestadodesaúde,foitransferidoparaoBrasil,ondeesteveintegradonoEstadoMaior.Foinacapitalbrasileiraque,comovimos,acabouporfalecer.Foiaindaalcaide-mordocastelodeSãoBrás,naIlhadaMadeira,evedordaprincesaD.MariaBenedita,depoisdestaterenviuvado.Recebeuagrã-cruzdaOrdemdeNossaSenhoradaCon-ceiçãodeVilaViçosa.JoséMariaGonçalvesZarcodaCâmaracasouduasvezes;aprimeiracomD.MariadoSantíssimoSacramentodeVasconceloseSousa,filhadosmarquesesdeCasteloMelhor,easegunda,comD.MarianadeAlmeidaPortugal,filhadosmarquesesdoLavradio168.Oseuprestígioeriquezadeviamserimensos,paraconseguircasamentosnestasduasfamílias.OserviçodevetersidoencomendadoduranteaestadianoBrasiletrazido,depois,paraaMadeira,peloseufilhoesucessor,atéporqueobrasãoeraomesmo.Alémdeste,mandoufazeroutro,maissimples,segu-ramentetambémduranteasuaestadianoBrasil,poisencontram-seaíváriosexemplaresdele.Temosparaestudarumasaladeiracomtampa,com7cmdealtura,28cmdecomprimentoe23cmdelargura;eumaterrinadeformarectan-gular.Pertencemaquelequeécomummentechamadooprimeiroserviço.Aporcelanaédeboaqualidade,muitobranca,comumaligeiracamadadevidrado,soboqualforampintadososmotivosdecorativoseoselementosheráldicos,comumapaletaricaeabundânciadeouro.Querasaladeiraqueraterrinasãomaisespectacularesdoqueasrestantespeças,jáqueoselementosdecorativosocupamproporcionalmentemaisespaçoesãomaisdensos.Astampasdeambasaspeçassãoemformadeabóbadaabatida,etêmcomopegaumfrutodecoradoaouro.ObrasãodeJoséMariaGonçalvesZarcodaCâmaraestácolocadoemreservasdeformacircularligeiramentealongada,easbordasdasabasdastampastêmumalargatarjadecoradacomfolhasdouradascomramagensdamesmacor,eoutrasaazulescuroouavermelhoferrugem.Napartedoscontentorassóaparecemdoisramosdomesmogénero,umdecadalado.Ospratostêmaocentroobrasão,dentrodeumacircunferênciadeouro,etodaaabaestácobertapeladecoraçãoigualàqueacabámosdedescreverequepovoaasabasdaterrinaedasaladeira.Éumserviçorico,TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoD.JoséMariaGonçalvesZarcodaCâmara.Cercade1815.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(ColecçãoFélixdaCosta)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING301deexcelentedesenho,baseadoemmodeloseuropeus,masdeumatipologiarara.Aceitamosapropostadedataçãoqueécomum,istoé,cercade1815,noperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING302D.LUÍSDACOSTADESOUSAMACEDOEALBUQUERQUE(n.1780,f.1853)3.ºviscondee1.ºcondedeMesquitelaArmas:Costa,Sousa.Escudoemcartela,partido.I,seiscostasalinhadasemfaixa.II,esquartelado:1.ºe4.º,seiscastelospostos3,2e1emcontrachefe;2.ºe3.º,umleãorampante.Coroneldecincoflorõesalternadoscompérolas.Comoobrasãoétotalmentedourado,nãofazemosreferênciaaosesmaltesqueumarepresentaçãocorrectaimpunha.D.LuísdaCostadeSousaMacedoeAlbuquerqueerafilhodo2.ºvis-condedeMesquitela,D.JoséFranciscodaCostaeSousa,edesuamulher,D.MariaJosédeSousaMacedo,filhaprimogénitados1.ºviscondes.D.Luísnasceua25deMarçode1780,eveioafalecera27deNovembrode1853.FoisenhordosvínculosebensdaCasadeseusprogenitores,foielevadoapardoBrasãodeD.LuísdaCostadeSousaMacedoeAlbuquerqueconformeestárepresentadonoserviçoPratodeaquecimentodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoD.LuísdaCostadeSousaMacedoeAlbuquerque.Cercade1818.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING303Reino,em1826,armeiro-morearmador-mor,ecomendadordaOrdemdeAvis.A13deSetembrode1807,casoucomD.MariaInáciadeSaldanhaOli-veiraeDaun.Teveverificaçãodotítulodevisconde,a29deAgostode1793,efoielevadoàGrandeza,comoconde,porcartadeD.JoãoVI,de28deFevereirode1818169.Adecoraçãoéintegralmenteaouro.Apenasaabatemumacerca-durajuntodobordo,aocuparcercadeumterçodasualargura,formadapordoistermidoscomestrelastambémaouro,nomeio.Emgeral,naspeçasqueconhecemos,estadecoraçãoestámuitogasta.Acaldeiraédebruadaporumcordãodecontasovaladas,havendooutrocordãologojuntodobrasão.Apesardoserviçoaquepertenceestapeçaandaratribuídoao2.ºvis-conde,D.JoséFranciscodaCostaeSousa,LuizFerrosesclareceuaquestão,dando-oaoseufilho170.Devetersidoencomendadodepoisdamortedo2.ºvisconde,em1802,eantesdaelevaçãodeD.LuísdaCostaeSousaaconde,poisnãodeixariaderepresentararespectivacoroa,entreesseanoe1818,notempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.PratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoD.LuísdaCostadeSousaMacedoeAlbuquerque.Cercade1818.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING304ÁLVAROJOSÉXAVIERBOTELHODEPORTUGALCORONELSOUSAEMENESESDENORONHACORREIADELACERDA(n.1771,f.1850)6.ºcondedeSãoMiguelArmas:NoronhaeBotelho.Escudopartido.I,cortado:1.ºdeprata,cincoescudetesdeazulemcruz,cadacarregandocincobesantesdocampo,bordaduradevermelho,carregadadesetecastelosdeouro;no2.º,devermelho,castelodeouro,ocampomanteadodeprata,comdoisleõesbatalhantesdepúrpura,combordadura.II,deouro,quatrodiagonaisdevermelho.Encimaoescudoacoroadeconde,etempendenteacruzdaOrdemdeCristo171.Háalgumasimprecisõesabordadura;no2.º,deviaserdeescaquesdeouroeveiros,enoII,asquatrodiagonaisdeourodeveriamserquatrobandasdispostasdiagonalmentefirmadasnoângulodireitodochefeenoânguloesquerdodaponta.ÁlvaroJoséXavierBotelhodeNoronhanasceuemSetúbal,a16deDezembrode1771,emorreua21deAgostode1850.ErafilhodeFernandoXavierBotelhodeTávoraedeD.AnaIsabeldePortugalCorreiadeLacerdaCoroneldeSáeMeneses,senhoradosMorgadosdeTolosa,GáfeteeCumieira,noPrioradodoCrato.SucedeunotítuloeCasaaseupaieaseuavô,eseguiuacarreiramilitar,assentandopraçacomocadetedeInfantaria,a6deMaiode1783.Foigraduadoemmajor,em1797,comoexercíciodeajudante-de-ordensdoduquedeLafões.Comopostodetenente-coronel,seguiucomJunot,paraFrança,partici-pandonoexércitodeNapoleãoquecombateunaRússia.Porestemotivofoiprivadodostítulosehonrasecondenadoàmorte,masprovando-sequequandoseguiuparaFrançafoiporordemdoGovernodePortugal,equequandotevepossibilidadetentousempreevadir-seeregressaràPátria,foiperdoadoeplena-mentereintegrado.CasoucomD.ConstançaLeonordaCâmaraeMeneses,em1795,eapósamortedestasenhora,comD.RosáliaDésiréeBucot.Otítulode6.ºcondedeSãoMiguelfoi-lheoutorgadoporcartade26deMarçode1793,pelopríncipe-regenteD.João,emnomedesuaaugustamãe,arainhaD.MariaI172.BrasãodeÁlvaroJoséXavierBotelhodePortugalCoronelSousaeMenesesdeNoronhaCorreiadeLacerdaconformeestárepresentadonoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING305EstebrasãofoiatribuidopelocondedeCastroeSollaaD.JoséLuísdeSousaBotelhoMourãoeVasconcelos,1.ºcondedeVilaReal,atribuiçãocorri-gidaposteriormente173,econfirmadaporLuizFerros,nasnotasdeSolla.Oserviçoaquepertenceestepratotemumagrandequalidadedecorativa.Estamosperanteumpratoraso,comabadecoradaaouroeazul,comfloresovaladasesquemáticasefolhasdamesmacorazulcomveiosaouro,sendoasramagenstotalmentedouradas,entrelaçadaseondeantes,cingidaspordoisfile-testambémdourados,umnorebordonaabaeoutronointerior,noiníciodacaldeira.Estaétotalmentebrancoleitoso,comobrasãodotitularsobovidradomuitofino,nadamaisendoàsuavolta.Querporquestõesestéticasquerporquestõeshistóricas,podeaceitar-se,semreservas,adataçãodecercade1820,queéaqueandaescritanostextosdaespecialidade,doperíododoreinadodeJiaqingdaDinastiaQing.PratodedeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoÁlvaroJoséXavierBotelhodePortugalCoronelSousaeMenesesdeNoronhaCorreiadeLacerda.Cercade1820.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING306MANUELINÁCIOMARTINSPAMPLONACORTE-REAL(n.1760,f.1832)1.ºcondedeSubserraArmas:Pamplona.Devermelho,comseisfaixasdeouro.Normalmentetemportimbreumleãodeouro,sainte,carregadodeduasfaixasdevermelho;aquiapenasseencontraumlaço,dentrodatradiçãodaHeráldicaFrancesa174.ManuelInácioMartinsPamplonaCorteRealnasceu,a3deJunhode1760,emAngradoHeroísmo,emorreu,emElvas,em16deOutubrode1832.ErafilhodeAndréDiogoMartinsPamplonaCorte-Real,fidalgodaCasaRealesenhordoMorgadodeSalgas,naIlhaTerceira,edeD.JosefaJacintaMerénsdeTávora.EstudouMatemática,naUniversidadedeCoimbra,entre1779e1785,obtendoograudebacharel.Depois,assentoupraça,comocadete,noRegimentodeCavalariadeSantarém,atingindoopostodealferes,em1788.ServiucomovoluntáriooExércitoImperialRusso,naguerracontraaTur-quia,em1788,alturaemqueconheceuGomesFreiredeAndrade.Voltouaoestrangeiro,novamentecomovoluntário,alistando-se,emInglaterra,paracom-baterosexércitosrevolucionáriosfranceses.VoltoudepoisparaPortugal,parti-cipandonasGuerrasNapoleónicas,nomeadamente,naCampanhadoRossilhão,ondeestevejácomoajudante-generaldaDivisãoAuxiliarPortuguesa,suce-dendoaocondedeAssumar.DepoisdaIInvasãoFrancesa,tevepostosdecomandonosexércitosnapo-leónicos,actuandoalém-fronteiras,efoiatégovernadordeCoimbra,pornomea-çãodeMassena,oqueviriaajustificar,nãocomoactodetraição,mascomoformadepouparacidadeapilhagensedestruições.Em1812,voltouàRússia,agoraacompanhandoNapoleãoBonaparte.Em1820,foi-lhelevantadaainter-diçãodeentraremPortugal,efoireabilitadopoliticamente.QuandoD.Migueltomouopoder,foipreso,acabandoporfalecernofortedaGraçadeElvas.Eragentil-homemdeCâmaradeD.JoãoVI,conselheirodeEstado,egrã--cruzdaOrdemdaTorre-Espada.CasoucomD.IsabelAntóniadoCarmodeRoxaseLemosCarvalhoMeneses.OtítulodecondedeSubserrafoi-lhecon-cedidoporD.JoãoVI,porcartade18deMarçode1825.EmFrança,teveotítulodebarãodePamplona,porgraçadeLuísXVIII175.LuizFerros,nassuasnotaseruditasàediçãodocondedeCastroeSolla,levantaumconjuntomuitopertinemtedeproblemasrelacionadoscomaatri-RetratodeManuelInácioMartinsPamplonaCorte-RealBrasãodeManuelInácioMartinsPamplonaCorte-Realconformeestárepresentadonoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING307buiçãodestebrasão,alémdequenotaqueotipodearmasrepresentadasestãomaispróximasdasquemandavamfazerosnobresfrancesesdoqueosportugueses,equetodooconjuntoseparececomasencomendasdefrancesesàsolariasdeJiangdezhen.Éóbvioquenãotemosméritosparacontrariartalespecialista,atéporquealógicaéumadassuascaracterísticas,equeacompanha,aparepasso,oseumuitosaber.Noentanto,LuísXVIIIelevouManuelInácioMartinsPam-plonaCorteRealabarãodePamplona,oquejus-tificariaumescudoàfrancesaeousoemexclusivodePamplona,semdiferença,emboraoseupai,oseutioeosseusirmãos,quetiveramcartasdebrasãodearmas,comPamplonaempleno,em1792,1802e1770,eestamosafalardosirmãosManuelInácioeJerónimo,edopaiAntónioBernardo,respectivamente,aspudessemusar.Otio,PlácidoJosé,teveasuacartapassada,em1771.VoltandoaotítulodebarãodePamplona,queparaonossobiografadoteriamaisimportânciadoqueoscostadosquepossuía,acre-ditamosqueteriausadoestadistinçãoparaseelevar,encomendandooserviçoqueestamosaanalisar.ComoLuísXVIIIreinouentre1814e1824,éprovávelqueaencomendasejadestaépoca,naChina,doreinadodeJiaqingoudorei-nadodeDaoguang,ambosdoúltimoséculodaDinastiaQing.Acompoteiraqueestamosaestudartem11,5cmdealtura,e14cmdediâmetro,éemporcelanabranca,deexcelentequalidade,comocorpocilín-dricoatéquatroquintosdaaltura,abrindoaíparaumanelmaislargoedebordorecortado,ondeencaixaatampa,emformadecúpularebaixada,ecomumaelegantíssimapegaemformadefrutorecobertoaouro.Nabasedocon-tentor,háumpequenorosáriodefolhasminúsculasdouradase,napartesupe-rior,umalinhaonduladacomfolhasouroecastanhoavermelhado,entrecortadasporpequenosramosdefolhagem,eumramomaisvolumososobreobrasãodotitular.Obordorecortado,comcurvaturassuavesederaiosdistintos,sãorema-tadasporumanovatarjaaouro,comosefosseumcolarcomengastedeesme-raldasverdes.CastroSollapublicouumataçaeumachávenadomesmoserviço,dasuaprópriacolecção,oquenoslevaapensarqueestamosempresençadeumserviçodechá,caféoudechocolate.CompoteiraporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoManuelInácioMartinsPamplonaCorte-Real.Cercade1814a1824.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING308JOSÉMARIADEALMEIDABELTRÃODESEABRA(n.1785,f.depoisde1825)SenhordoMorgadodeCassurãesArmas:BeltrãoeSeabra.Escudodebico,partido.I,deouro,comdoiscrescentesdenegro,deitados,adossadoseunidos.II,devermelho,comdoisleõesdeourobatalhantes,tendoemchefeumSdeouro,esobreesteumacoroadeourodecincopérolas.Coroneldeconde176.JoséMariadeAlmeidaBeltrãodeSeabranasceuemCassurães,foisenhordoMorgadodeCassurãesefidalgodaCasaReal.ErafilhodeLucasdeSeabradaSilva,conselheirodoUltramaremoço-fidalgodaCasaReal,eD.EmanueladeAlmeidaBeltrão,queerasuasobrinha,umcasonãomuitocomumdecon-sanguinidade,numaépocatãoavançada.CasoucomD.FelíciadeSandeeBourbon,filhadeManuelPaisdeSandeeCastro.FrequentouaUniversidadedeCoimbra,inscrevendo-seemLeis,em1802,eobtendoalicenciatura,em1807.Foimagistrado,sendonomeado,emMarçode1825,juízdaChancelaria,graduadoemAgravos.Comooseugenro,ManuelPaisdeSandeeCastro,tambémJoséMariadeAlmeidaBeltrãodeSeabraencomendouumserviçobrasonadoemporcelanachinesadeclarogostoneoclássico,certamentequandoafortunalhecomeçouasorrir,apósapassagempelosbancosuniversitáriosdeCoimbra,eaestabiliza-çãodopaís,quandoastropasdeNapoleãosairamdevezdasnossasfronteiras.Apresentamosumatravessa,cujadecoraçãoéfeitacomumapaletasóbriadeesmaltespolícromoseourosobumafinaemuitodelicadacamadadevidradotranslúcido.Entreaabaeacaldeiraficaumatarjacomofundodecordetijolo,perladaaazulpelointerior,ecomumfileteaouroacontorná-laporesselado,constituídaporfloresmuitodelicadasedeexcelentedesenho,comcoresaindapróximasdafamíliarosa,alternandofloresefolhagem,emazul,verde,rosaeamarelo.Obrasãoficanocentrodacaldeira,envoltoemramagensestilizadasegri-naldasdefloresnazonainferior.Pelotipodecorativo,epelascircunstânciasdahistóriapessoaldeJoséMariadeAlmeidaBeltrãodeSeabra,estamoscertamentenapresençadeumaencomendadatáveldasegundadécadadoséculoxix,deentre1815e1820,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorJiaqing.BrasãodeJoséMariadeAlmeidaBeltrãodeSeabraconformeestárepresentadonoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING309TravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoJoséMariadeAlmeidaBeltrãodeSeabra.Cercade1815a1820.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(CabralMoncada.Leilões)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING310FRANCISCOANTÓNIODASILVAMENDESDAFONSECA(n.c.1795,f.1831)Fidalgodecota-de-armasArmas:Mendes(deTânger),SilvaeFonseca.Escudodebicodetipofran-cês,esquartelado.IeIV,cortado:emchefe,deazul,comummuroentreduastorresdeprata;contrachefepartidoempala;na1.ª,devermelhocomumacabeçademourotoucadadepratae,na2.ª,trêslançasdeourocomferrosdeprata.II,deprata,comleãorampantedepúrpuraarmado.III,deouro,comcincoestrelasdevermelhoemsautor.Pordiferença,umabricadeourocarre-gadadetrifóliodeverde.Elmodegrades,correias,virol,paquifeeportimbreumacabeçademouro.Apresentaincorrecçõesealteraçõesnosesmaltes,alémdesimplificações,nomeadamente,nasarmasdosMendes177.NasceuemViseu,filhodeJoãodaSilvaMendes,cavaleiro-professodaOrdemdeCristoeumdosmaisricoscomerciantesdoReino,edesuamulherD.EugéniaCândidadaFonsecadaSilvaMendes.Fidalgodecota-de-armas,foitambémcavaleiro-professodaOrdemdeCristo,pormercêdeD.JoãoVI,concedida,a3deDezembrode1818178.EraumdoscontratadoresgeraisdostabacosdoReinoedosDomíniosUltramarinos,etambémdasReaisSaboarias.EmigrouparaFrança,porrazõespolíticas,dadoqueafamíliafoifielaD.MiguelI,ondeveioafalecer,em1831.Mesmoasuamãe,a1.ªeúnicabaronesadaSilva,apesardasuagrandefortunaedasobrasdeCaridadeaquesededicava,equesuaimensafortunapropiciavam,tambémfoipresapelosliberais.Apresentamosumatravessacom34cmdecomprimentoe26,5cmdelargura,pertencentesaumserviço,quesópodetersidoencomendado,apósagraçaconcedidaporD.JoãoVI,cujacartadebrazãodearmasefidalguiaocondedeCastroeSollatranscreveunaíntegra.Assim,pensamosque1820,duranteoperíododaDinastiaQingedoreinadodeJiaqingéumadataplausível.Atravessaquemostramosnesteestudotemacaldeiraarredondadaeasabascôncavas,tudoemporcelanamuitobrancacomovidradoligeiramenteacinzentado.Todaadecoraçãoédotipoaquecomummentesechamafamíliarosa,acrescidaapaletadeouroedesépianacercadura.Naaba,temumpadrãorendada,comcorolasbrancas,ereservasquetêmnointerior,borboletaseramosdeflorese,nacaldeira,umacadeiadeourocompontosazuis179.BrasãodeFranciscoAntónioMendesdaFonsecaconformeestárepresentadonoserviçoTravessadeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãoFranciscoAntónioMendesdaFonseca.Cercade1820.DinastiaQing,reinadodoimperadorJiaqing(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING311
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING312JOAQUIMPEDROQUINTELADEFARROBO(n.1801,f.1869)2.ºbarãodeQuintelae1.ºcondedeFarroboArmas:PereiraeRebelo.Escudopartidoempala.Naprimeira,adosPereira,devermelho,cruzfloridadeprata,vaziadocampo.Nasegunda,dosRebelo,deazul,trêsfaixasdeouroe,sobreelas,umaflor-de-lisdevermelhopostasembanda.Timbre:sobreacoroadebarão,queéaquiadosPereira,umacruzfloridadevermelho,entreduasasasdeouroabertas.Bricadepratacomumtrifólioverde180.JoaquimPedroQuintelanasceu,emLisboa,a11deDezembrode1801,efaleceua24deSetembrode1869.ErafilhodeValérioJoséDuartePereira,cavaleiro-fidalgodaCasaRealecavaleirodaOrdemdeCristo,edesuamulherD.AnaJoaquinaQuintela.A19deMaiode1818casoucomD.MarianaCar-lotaLodi,filhadeFrancescoAntonioLodi,quefoioprimeiroempresáriodoTeatrodeSãoCarlos,oquenãoagradouàfamília,nomeadamente,aocunhado,opoderosocondedaCunha.DepoisdamortedeD.Mariana,em1867,casouemsegundasnúpciascomD.MadeleinePignaud.Foio2.ºsenhordaviladoPréstimo,2.ºalcaide-mordaviladeSortelha,comendadordaOrdemdeCristoegrã-cruzdaOrdemdeNossaSenhoradaConceiçãodeVilaViçosa.Chegouaocargodeinspector-geraldosteatroseespectáculospúblicos,em1848,efoiaindacoroneldeCavalaria.Atudoistosomouasuaactividadecomercial,industrialedefinanceiro,alcançandoumaenormefortunaque,noentanto,nofinaldavida,tinhaesbanjadocompleta-mente,emfestasediversõesdetodootipo.Amantedagrandeza,em1820,mandouedificar,opaláciodasLaranjeiras,ondehouveespectáculos,desde1825,nomeadamente,óperas,paraasquaiscontratouosnomesmaissonantesdamúsicaeuropeia.Entre1834e1853,subiramaquiàcena,noTeatroTália,queficavanosjardinsprivativos,dezoitoóperas,efoitambémnesteteatroquefoiestreadaapeçaFreiLuísdeSousadeAlmeidaGarret.Oteatrofoireedificado,em1842,recebendo,nesseano,ilumi-naçãoagaz,oquefoiumgrandeacontecimentopúblico.Tambémhouveespectáculosexcepcionais,equeperduraramnamemóriadoslisboetas,naquintadeVilaFrancadeXira.Aumentouemodernizouigual-menteograndepaláciodaRuadoAlecrim,queseutiohaviacompradoeremo-RetratopeJoaquimPedroQuinteladeFarrobopintadoporDomingosAntóniodeSequeiraBrasãodeJoaquimPedroQuinteladeFarroboconformeestárepresentadonochamado1ºserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING313delado,jáem1777,passando,nessaaltura,aserestaasuaprincipalresidência,dadoficarpróximadoSãoCarlosedasoutrasfontesdediversãolisboetas.Apoiouartistas,combolsasparaestudarnoestrangeiro,comoAntónioManueldaFonsecaeJoaquimPedrodeSousa,eenterrouliteralmente40con-tosdereaisnoTeatrodeSãoCarlos,paraqueestefuncionassecomoosmelho-resdaEuropa,epagoudoseubolsogenerosamenteagrandesmaestros,paraquesefixassememLisboa,comoPietroCoppolaeAngeloFrondoni,enãocontentecomtudoisto,empenhou-senoestrangeiro,paracobrirosemprésti-mosdoErárioRégio.DomingosAntóniodeSequeirapintouumextraordinárioretratoseu,datadoeassinado,em1813,quandoaindasótinhadozeanos,obrasublime,hojeumadaspreciosidadesdoacervodoMuseuNacionaldeArteAntigadeLisboaequereproduzimosnapáginaanterior.Otítulo,merecido,decondedeFarrobo,foi-lheconcedidopelarainhaD.MariaII,porcartade1deSetembrode1834.Interessa-nosestefacto,pois,Cestaetravessarendilhadasdeporcelanachinesadeexportaçãodochamado1ºserviço,comobrasãoJoaquimPedroQuinteladeFarrobo.Posterioresa1834.DinastiaQing,reinadodoimperadorDaoguang(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING314até1833,usouobrasãodeseupai,emboraporvezescomalgumasalteraçõesmeramenteestéticas,esóapartirdestadataéquepassouaterporbrica,deouro,umabandaverde,encimadaporumacoroadeconde.Naspeçasqueesta-mosausarcomobasedonossotrabalho,umpratoemqueosesmaltesdobra-sãoestãoerrados,emqueasarmasdosPereiraestãodeouro,cruzfloridadevermelho,vaziadocampo.Escolhemos,comoexemplosumcestoeumatravessarendilhados,tendoocesto10,3cmdealto,22,5cmdecomprimentoe12,7cmdelargura,eatra-vessa24cmdecomprimentoe15,5cmdelargura,alémdojáreferidopratocomosesmaltesmalcolocadosnobrasão.Adecoraçãoémuitosimples,jácla-ramenteassociadaaogostoneoclássico,queQuintelaperfilhavaequeestava,então,emvoganaEuropacivilizada.Acestaetravessarendilhadassãoverdadeiraspreciosidades,comumafuraçãogeométricadefinaexecuçãoemelhordesenho.Orestodadecoraçãonãovaria,nemnosmotivosnemnosesmaltes,sentotalvezdesalientaraquiodesenhodofrisointerior,juntodobordo,comalternânciadefolhagemaazulescuroeouro,algomenoscomum.PalácioFarrododaRuadoAlecrim,mandadofazerporJoaquimPedroQuinteladeFarrobo,ondeviveupartedotempo
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING315Aspeçasdesteserviço,oudestesserviços,queaquiapresentamosservirammuitasvezesnasgrandesfestasnospaláciosdasLaranjeirasedaRuadoAle-crim,ecomoasarmasjápossuemabricadepratacomumtrifólioverde,têmqueserposterioresa1834;aceitamosquetenhafeito,deimediato,aenco-menda,queoenobreciaaindamais,sendoassimdoperíododoreinadodoimperadorDauguangdaDinastiaQing,executadonasolariasdeJiangdezhen,acapitalchinesadaporcelana.BrasãodeJoaquimPedroQuinteladeFarroboconformeestárepresentadonochamado2ºserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãodochamado2ºserviço,comobrasãoJoaquimPedroQuinteladeFarrobo.Posterioresa1834.DinastiaQing,reinadodoimperadorDaoguang(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING316ANTÓNIODESOUSAARAÚJODEMENESESMACIELDEBARROS(nasceuefaleceuemdatasignroradas)CavaleirodaCasaRealArmasSousa(deArronches),Meneses.Escudodetipofrancês,esquar-telado.IeIV,deprata,cincoescudetesemcruz;bordaduradevermelho,carregadodeoitotorresdeouro.Parasercorrectaarepresentação,osescu-detesdeviamserdeazul,carregadocadaumdecincobesantesdocampo.IIeIII,cadernacrescentesdeprata,emcampoazul,emboradevesseserdever-melho;sobre-o-todo,umanelquedeviaserdeouro,própriodosMeneses,comumrubiencastoadodecinzento.Coroneldecincoflorõesalternadocompérolas.AntóniodeSousaAraújodeMenesesMacieldeBarrosnasceunolugardoPaço,juntoaArcosdeVal-de-Vez,filhodeJoãodeSousadeMenesesLobo,quefoicavaleirodaCasaRealechancelerdaRelaçãodeGoa,edesuamulherD.IsabeldeAraújoSousaeMeneses,filhaherdeiradeumricofidalgominhoto.Porporalvará,de8deJulhode1785,foielevadoàdistinçãoeestatutodefidalgodaCasaReal.EstafamíliaSousaMenesespossuíaumacasa,naRuadeSãoSebastiãodeVianadoCastelo,queostentavaobrasãodosSousasdeArron-ches.Váriosdosseusantecedentesforammilitaresdecarreira,eumtertarvôeraespanhol,umfidalgoqueparecetercomandadoafortalezadeVianadoLima181.Estamosperanteumpratocirculardeporcelanadecoradacomesmal-tespolícromoseourosobvidrado,comumdiâmetrode20,4cm.ExisteumexemplardesteserviçonoMuseudoOriente,emLisboa.Acaldeiraéarredon-dadaeaabacôncava.Nofundo,tempintadasumacasacomoseujardim,destacando-sebemoselementosdaestruturaarqutectónica.Vê-seumcasalsentadoaumamesa,enquantoduasmulheres,depé,parecemservi-lo.Aabatemcomodecoraçãoumconjuntodeflores,nomeadamente,peónia,alémdeborboletasepássaros.Obrasão,depequenasdimensões,foipintadonoaltodobordo,axialmenteemrelaçãoàcenaquedescrevemos.Peloestiloetambémpelomuitopoucoqueseconhecedotitular,podedatar-se,comcautelas,decercade1830a1835,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorDaoguang.BrasãodeAntóniodeSousaAraújodeMenesesMacieldeBarrosconformeestárepresentadonoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãodoserviço,comobrasãoAntóniodeSousaAraújodeMenesesMacieldeBarros.Cercade1835.DinastiaQing,reinadodoimperadorDaoguang(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING317
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING318ADRIÃOACÁCIODASILVEIRAPINTO(n.?,f.1868)GovernadordeMacauArmas.Pacheco,SilveiraePinto.Escudodeorelhas,esquartelado.I,deouro,duascaldeirasdenegropostasempalaecarregadas,cadaumacomtrêsfaixasdeveiradodeouroevermelhoedomesmoveiradoasasas,decujasrei-gadasquatrocabeçasdeserpente,queparaestaremcorrectamenterepresenta-dasdeveriamserdenegro.IIeIII,deprata,trêsfaixasdevermelho.IV,cincocrescentespostosemsautor,masaquiocampodeviaserdeprataeestádeazul.AdriãoAcáciodaSilveiraPintonasceunoúltimoquarteldoséculoxviii,emorreuem23deMarçode1868.ErafilhodeJoséXavierdaSilveira,perten-centeaumafamíliabeirã,queeramédico,edeMariaPerpétuaPereiraSilveira,naturaldacidadedeCoimbra.CasoucomD.AnaAugustadaSilveira.Participounaslutasdelibertaçãocontraosexércitosfranceses,chegandoaintegrarosnossoscorposexpedicionáriosqueosperseguiram,atéaoNortedeEspanha.Posteriormente,enasequênciadasLutasLiberais,emigrou,passandoàGalizaeaInglaterra,voltando,depois,aPortugalintegradonoexércitodoDuquedaTerceira.ChegouagovernadordaspraçasdeElvasedePeniche,governadormilitardoAlentejoemarechal-de-campo,cargoaquechegouem1864.Pelosseusrelevantesserviços,recebeuaOrdemdaTorreeEspada.DesempenhouaindaasfunçõesdegovernadordeMacau,entre1837e1843e,deAngola,em1848,AcreditamosquefoiquandoestevenaCidadedoSantoNomedeDeusqueencomendouaosfabricantesdeJingdezhenoserviçoqueagoraestudamos182.Opratorasoéemporcelanabrancaefina,comdecoraçãopolícromaeaourosobvidradomuitofino.Diga-sequeesteouestesserviçossãopratica-menteidênticosaoquefoiencomendadoporAntóniodeSousaAraújodeMenesesMacieldeBarros.Acaldeiraéarredondadaeaabacôncava.Nofundodapintadasumacasacomoseujardim,destacando-sebemoselementosdaestruturaarqutectónica.Vê-seumgrupodetrêsmulheresàportadecasa,enquantoumserviçalserveumabebidaaumvisitantequeseaproxima.Aabatemcomodecoraçãoumconjuntodeflores,nomeadamente,peónia,alémdeborboletasepássaros.Obrasão,depequenasdimensões,foipintadonoaltodobordo,axialmenteemrelaçãoàcenaquedescrevemos.BrasãodeAdriãoAcáciodaSilveiraPintoconformeestárepresentadonoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING319Peloestilo,etambémpeloqueacimadissemosacercadotitular,podedatar-seaspeçasqueintegraramesteserviçoesteticamentemuitoinovadordecercade1838,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorDaoguang.Pratodeporcelanachinesadeexportação,dochamado1ºserviço,comobrasãodeAdriãoAcáciodaSilveiraPinto.Posterioresa1834.DinastiaQing,reinadodoimperadorDaoguang(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING320JOÃOFERREIRASARMENTO(n.1792,f.1865)1.ºbarão,1.ºviscondee1.ºcondedeSarmentoArmas:Sarmento.Escudoemarcoapontado,echefededoisconvexos.Devermelho,comtrezearruelasdeouro,postasem3,3,3,3,1.Coroadeconde.JoãoFerreiraSarmentonasceuemVinhais,em20deJunhode1792,efaleceuem10deJunhode1865.AssentoupraçanaArmadeCavalaria,comovoluntário,em17deJaneirode1810,quandodasInvasõesFrancesas,sendopromovido,nosdoisanosseguintes,aalfereseatenente.Em1820,alcançariaopostodecapitão.TomoupartedaschamadasLutasLiberais,acompanhandoSaldanha,naexpediçãoàIlhaTerceira,vindo,maistarde,aocuparcargosgover-nativos,comoodeministrodaGuerraedesecretáriodaRegência.Viriaasertambémajudante-de-campodoreiD.FernandoII,oquelheabriuocaminhoparacomandante-chefedoExércioeparaospostosdebrigadeiro,em1845;marechal-de-campo,em1851;etenente-general,em1862.Foigentil-homemdeCâmaradeD.FernadoII,membrodoConselhodeSuaMagestade,egrã-cruzdaOrdemdeAvis,alémdeterrecebidoinúmerasoutrascondecoraçõesdenaçõesaliadas.EmPortugal,foicomendadordaOrdemdeCristo,daOrdemdeNossaSenhoradaConceiçãodeVilaViçosaedaTorreeEspada.Casouduasvezes;aprimeira,em1deJaneirode1835,comD.CarlaMariaNogueirae,apósofalecimentodestasenhora,apenasumanodepois,emsegundasnúpcias,comD.MariadaConceiçãodoValedoSousaeMenesesBotelhoMexia.Otítulodebarãofoi-lheconcedido,em1835,porD.MariaII,odevis-conde,em1855,porD.PedroV,eelevadoàGrandeza,comoconde,pordecretodoreiD.LuísI,datadode30deSetembrode1862183.Oconjuntoinventariadoquenosservedebasedeestudopossuidoispra-tosdeumserviçodejantar,com25cmdediâmetro,difíceisdedatar,masqueandamcomummenteatribuídosacercade1825,oquenãonosparecemuitológico,poisessetempo,emPortugal,eradifícil,asuasituaçãonãoestavaaindadefinida,comoficariadepois,eoprimeirotítulodenobreza,odebarão,sólhefoidadodezanosdepois.Nospratosapareceacoroacondal,títuloque,comovimosacima,sóalcançouem1862.Éevidentequeoscargosquedesempenhouanteriormentelhepermitiamautilizaçãodestecoronelnoseuescudodearmas.Assim,vamosproporcomodatadeencomendaoanodoseuprimeirocasa-BrasãodeJoãoFerreiraSarmentoconformeestárepresentadonoserviço
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING321mentopois,constituindofamíliaetendoresidênciadeacordocomoseuesta-tuto,justifica-seaencomendadeumserviçobrasonadodeporcelanachinesa,comoosseusparestinham.Umdosanosentre1835e1845,atéporrazõesestéticas,parece-nosumperíodosuficientementeseguroparadatarmosesteserviço,noperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorDaoguang.Adecoraçãodospratosésimples,dentrodogostoneoclássicoeuropeu.ObrasãodosSarmento,comescudodefantasia,estádecoradocomgrinaldasdefloreselaçospolícromosatilhadosembaixo,juntodobico,seguros,sobacoroa,poramplaslaçadasdeouro.Sóaabatemdecoração,numapaletamonó-tona,deouro,rosaazul,arroxeado,amareloevermelho.Nointeriordaaba,háumfrisocontínuodouradoe,naextremidade,umatarjacompostapordiscosjustapostostambémdeouro,comosinterstíciospintadosaroxo.Nomeio,ficamváriascomposiçõesderamosflorais,muitovariados,ealgumasfloressol-tas,dedesenhominuciosoedegrandequalidade.LembramosaterrinacomarespectivatravessadesteserviçoquepertenceaoMuseuNacionaldeArteAntigadeLisboa,emqueariquezadadecoraçãoémuitomaior,nãosópelacomposi-çãodapega,queseestendepelatampa,massobretudopeladimensãodastar-jas,querdaabadamesmatampa,querdapartedebaixodaterrina.Jáatravessa,redonda,temumadecoraçãocomoadospratosquereferimosantes.Pardepratosdeporcelanachinesadeexportação,dochamado1ºserviço,comobrasãodeJoãoFerreiraSarmento.Cercade1834.A1845.DinastiaQing,reinadodoimperadorDaoguang(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING322D.JOSÉMARIADASILVATORRES(n.1800,f.1854)ArcebispodeGoaArmas:SilvaeTorres184.Escudodeformatoovalpartido.I,debranco,leãorompantedepúrpura.II,devermelho,cincotorresdeouro;coroneldenobrezacomsetepérolas;chapéueclesiásticodasuadignidade,depúrpura,comcor-dõesdedezborlasporcadalado,deumafitaverde,pendenteumainsígnianãoidentificada.D.JoséMariadaSilvaTorresnasceunoPorto,a14deOutubrode1800,eveioafalecer,a7deNovembrode1854,nacidadedeLisboa.ErafilhodeDomingosFranciscodaSilvaedesuamulherD.JosefaClaraRosadeTorres.EntrouparaaOrdemdeSãoBento,tomandohábitoa1deSetembrode1817.Doutorou-seemTeologianaUniversidadedeCoimbra,ondechegoualenteeasecretáriodainsti-tuição.Entre1834e1839,foiprofessordoLiceudeCoimbraedoColégiodasArtes,namesmacidadeuniversitária.FoieleitoarcebispodeGoa,a27deJaneirode1843,chegandoàÍndia,noanoseguinte.Teveoutrostítulos,comoarcebispodePalmira,inpartibus,ecoadju-toresucessordaArquidiocesedeBraga,comnomeaçãoem1851.FoipardoReino,cavaleirodaOrdemdeCristoegrã-cruzdaOrdemdeSantiagodaEspada185.Mostramosdoisbelíssimospratosdeumserviçocompletodejantarcomocomplementardecaféouchá.Ospratosrasos,redondos,estãodecoradoscomesmal-tespolícromoseourosobovidradomuitofino.Aocen-tro,numcírculodelimitadoporlinhasaverdeedourado,estápintadoumramodefrutosefolhagem,romãs,botõesdelótuseoutrasflores,alémdeborboletas.Nalargaaba,adecoraçãoéidêntica,masmaisdensa,tendopostoaxialmenteobrasãodoprelado,enasuaperpen-dicular,umareservabranca,ondeforampintadasasini-ciaisaouroJAPOFMST.BrasãodeD.JoséMariadaSilvaTorresconformeestárepresentadonoserviçoestudadoPardepratosdeporcelanachinesadeexportação,dochamado1ºserviço,comobrasãodeD.JoséMariadaSilvaTorres.Cercade1834.Cercade1844.DinastiaQing,reinadodoimperadorDaoguang(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING323Achávenaédeformamaisevoluídadoqueohabitual,comocorpodeco-radopordentroeporforacomfrutosefolhagem,romãs,botõesdelótuseoutrasflores,alémdeborboletas,ficandoobrasãoemgrandedetaque,dentrodocírculoigualaoquevimosnacaldeiradospratos.Estetipodedecoração,deexcelentequalidade,anote-se,éjácaracterísticadoquedemelhorsefazianoperíododoreinadodoimperadorDaoguang,quesobretudoemInglaterraédesignadacomodeCantão,oque,quantoanós,édemasiadamenteredutor,quantoàorigem.Quantoàdatação,parecequenãopodemostergrandesdúvi-dasemapontaroanode1844,ouumdosanosimediatos,apósatomadadepossedasédiaarquiepiscopaldeGoa,dotempodaDinastiaQingedoimpera-dorDaoguang,comoacimajádissemos.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING324ANTÓNIOJOSÉLUÍSDESALDANHAOLIVEIRAJUSARTEFIGUEIRAESOUSA(n.1836,f.1891)4.ºcondee1.ºmarquêsdeRioMaiorArmas:Saldanha,OliveiraeSousa(doPrado).Escudoemcartela,par-tido.I,devermelho,torretorreadaderosa,devendocorrectamenteser:deprata,cobertadeazul.II,cortado:1.º,devermelho,oliveiradeverde,quedeviaserfrutificadadeouro,sobreterradodomesmo;2.º,esquartelado:1.ºe4.º,debranco,cincoescudetesdeazulpostosemcruz;2.ºe3.º,derosa,devendocor-rectamenteserdeprata,leãorampantecastanho,quedeviaserdepúrpura.Coroneldeconde.Portimbre,umaáguiaestendidadecastanho,comchavenobico.OstentaaindaalegendaVERITASOMNIUMVICTRIX.Anotámosdiversoserros,algunsnosesmaltes,comojáreferimos.AntónioJoséLuísdeSaldanhaOliveiraJusarteFigueiraeSousanasceua8deJulhode1837,efaleceuem4deFevereirode1891.ErafilhodeJoãodeSaldanhaOliveiraJusarteFigueiraeSousaedeD.IsabelBotelhoMourãoeVasconcelos,filhado1.ºcondedeVilaReal.FrequentouaUniversidadedeCoimbra,ondeseformouemDireito,alcançandograndestítuloseimportantescargos.Foioficial-mordaCasaReal,ondeexerceuocargodemestre-sala,pardoReino,esenhordosMorgadioseCasadeseupai,comendadordeSantaMariaemÁfrica,naOrdemdeCristo,títulomeramentehonorário.FoiadidonanossaLegaçãoemParis.ExcerceuocargodeprovedordaSantaCasadaMisericórdiadeLisboa,etambémodepresidentedaCâmaraMunicipaldacapitaldoReino.Casou,em30deSetem-brode1861,comD.MariaIsabeldeLemoseRoxasCarvalhaleMenesesdeLaRueSaint-Léger,filhadocondedeSaint-Léger.FoiautordediversostrabalhossobreDireito186.Apresentamosumpratoque,adadomomento,estavanapossedosilustresdescendentesdeAntónioJoséLuísdeSaldanhaOliveiraJusarteFigueiraeSousa187.Obrasãodotitular,talcomoacimafoidescrito,ocupapraticamentetodaacaldeira.Adecoraçãodeesmaltespolícromoseouro,sobrevidradoinco-lor,ficoureservadaparaaabacôncava.Juntoaobordo,háumatarjadefundoaouro,formadaporumasequênciacontínuadepequenasfloresvermelhaseamarelasecaulesefolhasverdes.Sobalinhafinaecontínuadadivisória,háRetratodeAntónioJoséLuísdeSaldanhaOliveiraJusarteFigueiraeSousaBrasãodeAntónioJoséLuísdeSaldanhaOliveiraJusarteFigueiraeSousa,conformeestárepresentadonoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeAntónioJoséLuísdeSaldanhaOliveiraJusarteFigueiraeSousa.Cercade1860.DinastiaQing,reinadodoimperadorXianfeng(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING325umaaneldetriângulosapontandoparaocentro,alternandodoistamanhos,caindodecadavérticeumfiocomquatrocontasredondas.Estafamíliateveoutroserviço,maisvistoso,divulgadoporCastroeSolla,tendopublicadoumapeçadacolecçãodeAffonsoDornelas.Oserviçodejantaraqueestepratoper-tencepodeserdatadodecercade1860,doperíododoreinadodoimperadorXiafengdaDinastiaQing.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING326D.JOÃOCRISÓSTOMODEAMORIMPESSOA(n.1810,f.1888)ArcebispodeGoaedeBragaArmas:deFé,AmorimePessoa188.Escudopartido.I,debranco,umacruznãoidentificadaembanda,acaompanhadadeumramodefloresdevermelhoedeumlivro.II,partido,1.ºdevermelho,cincocabeçasdemourospostasem2,3;2.º,decorindistinta,seiscrescentestrambémindistintos,bordaduradenegrocarregadadeseteestrelas.Coroneldenobreza,chapéueclesiásticodasuadignidade,comdezborlasporlado,deverde.Soboescudo,cruz,mitraebáculo.D.JoãoCrisóstomonasceuemCantanhede,a14deOutubrode1810,filhodeJoãoDiasPessoa,eprofessouem1827.EntrouparaaUniversidadedeCoimbraem1844,eem1850doutorou-seemTeologia.DempenhoufunçõesdocentesnoSemináriodacidadeuniversitária,edepois,tambémnaprópriaUniversidade,comoprofessorsubstituto.Em1860foiapresentadocomoarcebispodeGoa,ondeentrouem1863.Deve-se-lheafundaçãodaaindahojenotávelbibliotecadoSemináriodeRachol,afuncionarnoedifíciodoantigocolégiodaCompanhiadeJesus.Em1868,regressouaoReinoe,em1877foiprovidonacátedraarquiepiscopaldeBraga,àqualresignouem1882.Faleceriaseisanosdepois189.Nobrasãoqueoseuserviçoostenta,ochapéueclesiásticoéprópriodearcebispo,peloquenãoépossívelestreitaramargemdaencomenda,poisteveamesmadignidadenaÍndiaenoReino,masémaisprovávelquetivessefeitoaencomendaquandoestavaemGoa,comoofizeramtantosoutrospreladosqueparaláforam.Nacolecçãoestudadatemosumatravessa,com29cmdecomprimentoe23cmdelargura,etrêsconjuntosdetaçaepires,estascom6,5cmdealturae8,3cmdediâmetromáximo,eopirescom14,7cmdediâmetro.Dadososcondicionalismoshistóricosqueenunciámosantes,devemosquedataraencomendadoperíodoemquefoiarcebispodeGoa,portanto,entre1863e1868,relativamenteàChina,aotempodaDinastiaQingeaoreinadodoimperadorTongzhi.RetratodeD.JoãoCrisóstomodeAmorimPessoaBrasãodeD.JoãoCrisóstomodeAmorimPessoa,conformeestárepresentadonoserviçoChávenaepiresdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeD.JoãoCrisóstomodeAmorimPessoa.Cercade1863a1868.DinastiaQing,reinadodoimperadorTongzhi(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING327
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING328LUÍSVENÂNCIOCARNEIRODASILVAVASCONCELOS(n.1808,f.1879)FidalgodaCasaRealArmas:Vasconcelos,Abreu,RangeleMelo.Escudofrancês.Esquartelado.I,denegro,trêsfaixasveiradasdeprataevermelho,tendopordiferençaumabricadepratacarregadadeumaarrueladeazul.II,devermelho,comcincoasasouvoosdeouro.III,deazul,flor-de-lisdeprata,bordaduradeourocarregadadeseteromãsdeverderachadasdevermelho.IV,devermelho,dobre-cruzdeourocantonadadeseisbesantesdeprataebordaduradosegundoesmalte.Coroneldeconde.LuísVenâncioCarneirodeVasconcelosnasceuem1808,emorreuem1879.Foielevadoafidalgodecota-de-armas,em1848e,acavaleirodaCasaReal,em1851.EstudouemCoimbra,cursandoDireito,tendoobtidoograudebacharel,sendoposteriormenteadministradordoConcelhodePenafiel.FoiagraciadocomotítulodecomendadordaOrdemdeCristo190.Apresentamosumpratoraso,circular,com24,1cmdediâmetro,convexonocentroecomaabacôncava,feitoemporcelanabrancaefinacomesmaltespolícromoseourosobvidradoincoloreacinzentado,consoanteaszonas.Adecoraçãobaseia-seemquatrograndesreservas,alternandocenascomper-sonagensdealtoestatutocomgrandesconjuntosdeflores,folhagem,pássaroseborboletas.Estadecoraçãofoimuitocomum,eexistemnonúcleoquenosservedebaseaoestudodiversosoutrosexemplaresparecidos,eeraprodutodasola-riasdeCantão,sendoaliásdesignadadessaformanaliteraturaespecializadadeLínguaInglesae,nomercadodaespecialidade.Nofundodoprato,numpainelrectangular,marcadoporfaixasligeiramentecurvascheiascomfloresefolhaspolícromas,essencialmenteacorderosa,averdeeamarelo,equesecontinuamnafaixaredondaquemarcaaaba,foipintadoobrasãodeLuísVenâncioCarneirodeVasconcelos,naformaacimadescrita.Adataçãopropostaéadecercade1875,dentrodoperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorGuangxu.BrasãodeLuísVenâncioCarneirodaSilvaVasconcelos,conformeestárepresentadonoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeLuísVenâncioCarneirodaSilvaVasconcelos.Cercade1875.DinastiaQing,reinadodoimperadorGuanxu(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING329
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING330BERNARDINODESENNAFERNANDES(n.1815,f.1893)1.ºbarão,1.ºviscondee1.ºcondedeSennaFernandesArmas:SennaeFernandes(mercênova).Escudodeouro,carregadocomumaáguiabifrontedenegroestendida,armadadevermelho,ecomumcrescentedeprataapontadoparacima,sobreopeito;orladevermelho,carregadacomquatrocruzetasdeouroentrequatrocrescentesdeprataapontadosparacima,estesacantonadoseaquelesnoscentrosdochefe,con-tra-chefeelaterais.Portimbre,umaáguiadenegroandanteearmadadeverme-lho.Viroldeouroevermelho,eassimopaquife.Elmodepratalisadecoradodeourolavradoeforrodeazulceleste.BernardinodeSennaFernandesnasceuemMacau,a20deMaiode1815,efaleceua2deMaiode1893,namesmacidade.ErafilhodeVicenteJoséFernandesedeD.RicardaConstantinadeSenna.CasoucomD.AntóniaMariadeCarvalho,em1840,naigrejadeSãoDomingose,tendoenviuvado,consorciou-secomD.AnaTeresaVieiraRibeiro,em1862.ViveunumacasanaRuadaPraiaGrande.Aprimeiracartadebrasãodearmas,demercê-nova,foipassadaa5deJunhode1871,easegunda,a26deAgostode1890.Foielevadoabarão,em1889;avisconde,em1890,peloreiD.LuísI;eaconde,jáporD.CarlosI,pormercêdatadade16deMarçode1893191.Foiaindafidalgo-cavaleirodaCasaReal,comendadordaOrdemdeCristo,eteveinúmerasoutrasdistinçõesnacionaiseestrangeiras,entreasquaisaTorreeEspada.Importantepolítico,industrialecomerciantedeMacau,majorhonoráriodaGuarniçãodeMacau,coman-dantedaGuardadaPolícia,ecônsuldoSiãoedeItáliaemMacau.AdministrouaSantaCasadaMisericórdiaefundouaAssociaçãoPromotoradeInstrução.Oserviçoquemandoufazer,porvoltade1890,pos-suiamarcadeMacau,escritaememMandarim,eYuenBrasãodeBernardinodaSennaFernandes,conformeestárepresentadonoserviçoPardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeBernardinodaSennaFernandes.Cercade1890.DinastiaQing,reinadodoimperadorGuanxu(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING331Hang,comquatrocaracteresdentrodeumduplorectângulo.Grandepartedaspeçasaindaseconservanapossedosseusdescendentes.Estudamosdoispratosrasos,circulares,comacaldeiraarredondadaecomaabaplana,postoqueoblíqua.Sãofeitosemporcelanabrancacomosesmalteseoourosobvidradoincolor,etêm23,5cmdediâmetro.Possuemduascercaduras,umacomfundosrecorteselobulada,perfiladaaverdeecomumtraçonegro,comofundodeespiraisverdes,floresefolhas.Asegundacer-caduratemumapadronagemdelosangoscomumapequenafloremcada,efoipintadaatodaavoltadobordo.NocentrodopratoestáobrasãodeSennaFernandes,talcomoodescrevemosacima.Adataçãoéclara,comovimos,cercade1890,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorGuangxu.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING332JOÃOJOSÉDEMAGALHÃES(nasceuefaleceuemdatasdesconhecidas)ViscondedeSãoClementedeBastoArmas:Magalhães(demercênova).Escudodebicoesquartelado.IeIV,devermelho,cruzflorenciadadebranco,combraçosdeazul.IIeIII,deazul,estreladeourodecincopontas,acompanhadasdequatrobesantestambémdeouro.Coroneldevisconde.JoãoJosédeMagalhãeseranaturaldeCeloricodeBasto,masignoramosquasetudosobreasuaorigem192,sendocertoqueeraumricoproprietário,equeemigrouparaoBrasil,estabelecendo-senacidadedoSalvadordaBahía,ondecasoucomD.RosadeMagalhães,naturaldessacidade.Distinguiu-secomobenemérito,oquelhevaleuotítuloeasarmas.FoioúnicoviscondedeSãoClementedeBasto,comtítuloconcedidoporD.LuísI,pordecretode10deNovembrode1881,eobrasão,concessãodemercênova,poralvaráde2deNovembroecartade10deDezembrode1892193.Fazpartedoconjuntoestudadoumpratocirculardeporcelanabrancaefina,decoradacomesmaltespolícromoseourosobvidradoincolor.Aornamen-taçãoestáorganizadaemquatroreservasrecortadas,duasdelastendodentrocenasemqueaparecempersonagenschinesasematitudescomunsdodia-a-dia,eoutrasduasramosdeflorespolícromasefolhagemverdedeespéciesvariadas,ramosdeárvorescomfrutospendentes,pássaroseborboletas,postasalternada-mente.Estasreservassãoformadasportarjasmistilíneas,delimitadasporsequên-ciasdecurvasabatidasviradasparafora,tendodentroelementosdecaráctergeométricoemtramasapertadas,eestilizaçõesdeenrolamentos,ousecçõesdeles,emverde,cominclusãoabundantedefundosemtonsderosa.Nocentroassimformado,essencialmenteumcírculo,ficaobrasãodeJoãoJosédeMaga-lhães,jádescrito,noinício.Esteéummodelocomum,deumasériedefabricodeCantão,dequefazempartetambémaspeçasbrasonadasdeJosédaSilvaLoureiroedeJoãoJoséMagalhães,porexemplo,emquepoucovariavadaestruturadecorativaedosrespectivoselementos,exceptoasarmasdosenco-mendantes.OpróprioreiD.LuísIteveumserviçodestes,aotempoconsidera-dososmaiscomuns,equetambémeramosmaisbaratos.Oserviçoaqueestepratopertencedatadecercadoanode1890,dentrodoperíododoreinadodoimperadorGuangxudaDinastiaQing.BrasãodeJoãoJoséMagalhães,conformeestárepresentadonoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJoãoJoséMagalhães.Cercade1890.DinastiaQing,reinadodoimperadorGuanxu(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING333
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING334JOSÉDASILVALOUREIRO(n.1836,f.1893)DiplomataArmas:Loureiro,Viana,AlmeidaePereira.Escudodotipoinglêsmodernooudeorelhas,dentrodeumareservabranca,esquartelado.I,devermelho,comumatorredeouro.II,deazul,comumaáguiadeouroestendida.III,deverme-lho,dobre-cruzacompanhadadeseisbesantes,ebordaduradeouro.IV,devermelho,comcruzflorenciadadebranco,vaziadenegro.Coroneldebarãocomcincopérolas,viroldenegro,tendoportimbreumaáguiadeouro.Anotam-seváriasincorrec-çõesnasrepresentações.Listelazulcomaseguintelegenda:TRABALHAEALCANÇARÁS.JosédaSilvaLoureironasceua27deJulhode1836,emMacau,nafreguesiadaSé,emorreuemHongKong,a1deSetembrode1893.ErafilhodeJoséPedrodaSilvaLoureiro,ummilitaraçoreanoradicadonaCidadedoSantoNomedeDeusnaChina,edesuamulherD.AnaRosaInocênciadoEspíritoSantoPereiradeAlmeida,comquemcasou,em1826.Posteriormente,em1867,casouemsegundasnúpciascomD.MaryWild,umailustresenhoradenacionalidadeinglesa,dequemteveváriosfilhosquefizeramcarreira,emdiversaspartesdoOriente.JosédaSilvaLoureirofoinomeadoconsuldePortu-galemNagasáqui,em1861,passando,maistarde,paraHongKong.Em1882,foiencarregadodonossoconsu-ladoemBangkok,mas,seisanosvolvidos,foinovamentecolocadonoJapão.Sabe-seque,porvoltade1890,man-doufazeroserviçoaquepertencemestespratos,ondecolocouumbrasãocomcoroadebarão194.ApresentamosdoispratosdoserviçoencomendadoemCantão,dotipoquecomummenteaísefazia,naépocaequejávimosanteriormente.Adecoraçãoorganiza-seemquatroreservasrecortadas,duasdasquaistêmdentrocenascompersonagenschinesas,ematitudescomunsdoBrasãodeJosédaSilvaLoureiro,conformeestárepresentadonoserviçoPardepratosdeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeJosédaSilvaLoureiro.Cercade1890.DinastiaQing,reinadodoimperadorGuanxu(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING335quotidiano,eduascomramosdeflorespolícromasecomfolhagemverdedeespéciesbotânicasvariadas,alémderamosdeárvorescomfrutos,avesexóticaseborboletas,postosalternadamente.Asreservassãoformadasportarjasmisti-líneas,delimitadasporsequênciasdecurvasabatidas,viradasparafora,tendodentroelementosgeométricoscomtramasapertadaseestilizaçõesdesecçõesdeenrolamentosdecorverde,comosfundosemtonsderosa.Nocentro,essen-cialmenteumcírculo,ficaobrasãojádescritonoinício.Oserviçoaqueperten-cemestespratospodeserdatadodecercade1890,dotempodaDinastiaQingedoreinadodoimperadorGuangxu.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING336MACÁRIODECASTRODAFONSECAESOUSA(n.1859,f.1928)FidalgodaCasaRealArmas:Osório,Meneses(deCantanhede),Castro,fonsecaeVilhena.Escudoemcartela,cortado.I,partido:1.º,decinzento,porprata,doislobosvermelhos;2.º,esquartelado,1.ºe4.ºdevermelho,cincobesantesdeazulemsautor,comsetetorresdeouro;2.ºe3.º,deazul,cmtrêsflores-de-lisdeouro,sobre-o-todo,umescudetequadradodevermelho,aneldeouro.II,terciadoemmantel:1.º,deouro,dozearruelasdeazul,postasem3,3,3,e3;2.º,deverde,mãoaladadebranco,empunhandoumaespadadeouro;3.ºdeouro,cincoestrelasdevermelho.Coronelcomcincoflorões.Hávárioserrosnarepresenta-ção,nomeadamente,nosesmaltes.MacáriodeCastrodaFonsecapertenciaaumailustrefamíliadeLamego,quetevesolarnabelíssimaeimponentecasadasBrolhas,ondehojesepodeadmiraroseubrasão,talcomoestárepresentadonopratoqueapresentamos,equeintegraacolecçãoqueestamosaestudar195.Descendiadogrão-mestredaOrdemdeMalta,ManuelPintodaFonseca,cujomecenatoéaindaumdosprincipaismotivosdeinteressedaIlhadoMediterrâneo.SabemosqueestudounaUniversidadedeCoimbra,ondeobteveograudebacharelemDireito,seguindoacarreirapolítica,edestacou-secomoorador,duranteosseusprimei-rostemposregimeconstitucional;foielevadoapardoReino.Estepratopertenceaumdosserviçosmaiscomunsdequantossefizeramparaocidentais,portuguesesenãosó,naChina,nofinaldoséculoxix,edosquaishávariosquaseiguais,algunsdelesjátratadosanteriormente.Opratodeumserviçodejantarécircular,feitoemporcelanafinaepesada,comosesmal-teseourosobovidradoincolor.Aorganizaçãodecorativaassenta,essencialmente,emquatrograndesreservas,duascomobrasãodeMacáriodeCastrodaFonseca,eduascomumacenadoquotidiano,emquesepodemverfigurashumanaschinesasnumjardimdeumacasa.Asreservassãodefinidasportarjasquetêmdentrosériesderamosverdesenrolados,ousecçõesdeles,masestilizados,eflorescorderosa.Estastarjasunem-se,formandotambémoutrasreservasmaispequenas.Aparteexte-riordobordotemumatarjaformadoporumquadriculadodetraçoaazulclaro,comcírculosminúsculosnaintersecção,ointerioraindaacrescentadodepon-BrasãodeMacáriodeCastrodaFonsecaeSousadafachadadaCasadasBrolhasdeLamegoBrasãodeMacáriodeCastrodaFonsecaeSousa,conformeestárepresentadonoserviçoPratodeporcelanachinesadeexportaçãocomobrasãodeMacáriodeCastrodaFonsecaeSousa.Cercade1890.DinastiaQing,reinadodoimperadorGuanxu(Colecçãoparticular)
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING337teadovermelho.Estadecoraçãoque,comotambémjávimos,éconhecidacomomandarim,emboranospaísesanglo-saxónicostenhaoutrasdesignações.Alémdosváriosserviçosbrasonadosqueestudámosnaspáginasanteriores,nasfamí-liastradicionaisportuguesasexistemmuitosoutros,emtudosemelhantes,masaquefaltamasarmas,oquemostraqueestamosempresençadeumfabricoemsérie,comescoamentogarantido.Foiummodeloqueprolongouporváriasdécadasequeteveatéumrevivalismorecentemente.Oserviçoaquepertenceestepratopodeserdatadocomsegurançadecercade1890,oquerelativamenteàChinacorrespondeaotempofinaldaDinastiaQingeaoreinadodoimperadorGuangxu.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING338NOTAS1AnnedeStoop,“LePalaisdeSantos,AmbassadedeFranceàLisbonne”,MundodaArte,Coimbra,1983,n.º13,pp.18-30.2ManuelAugustoRodrigues,BibliotecaebensdeD.FranciscodeLemosedaMitradeCoimbra,Coimbra,1984.3NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.42.4LeonorFreireCosta,Impérioegruposmercantis.EntreoOrienteeoAtlântico(séculoxvii),Lis-boa,2002,p.p.30esegs.5AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,Lisboa,1961,p.181.6DavidSanctuaryHoward,ChineseArmorialPorcelain,p.551.7NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.229.8RuiManueldeFigueiredoMarcos,AsCompanhiasPombalinas.ContributoparaahistóriadassociedadesporacçõesemPortugal,Coimbra,1997,p.521.9RudolfSchnyder,“ARealFábricadeLouçadoRatonocontextoeuropeu”,(CatálogodaExposição)RealFábricadeLouçadoRato,coordenaçãodePauloHenriques,Lisboa/Porto,2003,p.130esegs.10AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.304.11AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,Lisboa,1960,vol.III,p.515.12AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.304.13NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.52.14AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.168.15AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.168.16ANTT.GenealogiasManuscritas,21,f.1.17ANTT.HabilitaçõesdoSantoOfício.António,maço60,processon.º1238.18CharlesRalphBoxer,FidalgosnoExtremoOriente,(1968),Macau,1990,p.206esegs.19ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeCristo,letraA,maço47,n.º14.20CharlesRalphBoxer,FidalgosnoExtremoOriente,p.207esegs.21NunodeCastro,AporcelanaChinesaaotempodoImpério.Portugal/Brasil,p.110.22AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.181.23MargeretKealingGristina,“Prato”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.III,pp.810-811.24AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.44.25AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.440.26AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.515.27CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.17.28LourençoCorreiadeMatos,“Prato”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.III,p.827.29JosédeCamposeSousa,LoiçaBrasonada,Porto,1962;LuísdeMelloVazdeSampaio,“Soluçãodeumproblemadelouçabrasonada”,ArmaseTroféus,Lisboa,1982-1983,V.ªsérie,tomosIIIeIV.30JorgeForjaz&JoséFranciscodeNoronha,Osluso-descendentesdaÍndiaPortuguesa,2.ªedi-ção,Lisboa,2003,vol.II,p651esegs.31DavidHoward&JohnAyers,ChinafortheWest….,vol.II,p.380.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING33932MariaAntóniaPintodeMatos,“Porcelanasdeencomenda”,Oceanos,Lisboa,n.º14,p.53.33LourençoCorreiadeMatos,“Vaso”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.III,p.838.34AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.188.35AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.188.36JoãoAlarcãodeCarvalhoBranco&JorgedeBritoeAbreu,“SimbologiaHeráldica”,pp.93-94.37AntónioCaetanodeSousa,HistóriaGenealógicadaCasaRealPortuguesa,Lisboa,1745,vol.XI,pp.163-169;ArnaldoCardosoPinto,ApresençaportuguesaemRoma,Lisboa,2001,p.117esegs.;JoséBenardGuedesSalgado,“BrasõesdeArmasdefamíliasportiguesasemRoma”,ArmaseTroféus,Lisboa,1969,n.º1-3,pp.31-32.38AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,pp.517-518;LourençoCorreiadeMatos,“Vaso”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.III,p.847.39PedrodeAzevedo,OProcessodosTávoras,Lisboa,1921;JoséCassianoNeves,Lisboaeatra-gédiadosTávoras,Lisboa,1957;AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,pp.424-425.40PedroDias,AUrbanizaçãoeaArquitecturadosPortuguesesemMacau,Lisboa,2005.41CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,pp.137-138.42CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,pp.1-3;AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.216esegs.43FortunatodeAlmeida,HistóriadaIgrejaemPortugal,vol.II,p.652.44ManuelAugustoRodrigues,AUniversidadedeCoimbraeosseusReitores.ParaumaHistóriadaInstituição,Coimbra,1990,pp.144-146.45ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeCristo,LetraG,maço4,n.º4.46AlexandreNobrePais,“OsciclosdeproduçãodaRealFábricadeLouça”,(CatálogodaExposição)RealFábricadeLouçadoRato,p.196.47AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.448.48PedroDias,“OPaláciodosVice-Reis,emGoa;Proverdetodoomobiliárioenecessidades”,(CatálogodaExposição)GoaeoImpérioMogol,coordenaçãodeNunoVassalloeSilva&JorgeFlores,Lisboa,2004,p.68esegs.49ANTT.ArquivodaCasaFronteira,n.ºdeordem110;FilipedoCarmoFrancisco,OPri-meiroMarquêsdeAlorna,restauradordoEstadoPortuguêsdaÍndia(1744-1750),Lisboa,2010.50ManuelArturNorton,D.PedroMigueldeAlmeidaPortugal,Lisboa,1967,p.296esegs.51CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,pp.3-4.52LuizFerros,notaCVI,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,pp.IV-VI.53ArquivodaUniversidadedeCoimbra,LivrosdeMatrículaseAutosdeExames.54NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,pp.145-146.55AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.744-745.56DavidSanctuaryHoward,ChineseArmorialPorcelain,p.108ep.361.57LourençoCorreiadeMatos,“Terrina”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,p.623.58CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.III,pp.882-886;MartimdeAlbuquerque,“Aloiçabrasonadaportuguesa”,Oceanos,Lisboa,1993,n.º14.p.66.59NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,pp.109-110.60AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.311.61NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.137.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING34062AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,p.269.63NunodeCastro,AporcelanaChinesaaotempodoImpério.Portugal/Brasil,p.117ep.12664FranciscoMorais,“EstudantesdaUniversidadedeCoimbranascidosnoBrasil”,Brasília,Coimbra,1949,suplementoaovol.IV,p.125.65CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.20.66LuizFerros,notaVIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.V.67PedroDias,DeGoaaPangim.MemóriastangíveisdacapitaldoEstadoPortuguêsdaÍndia,Lisboa,2005,p.314esegs.68CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.142-143.69CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.16.70AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.468;LourençoCorreiadeMatos,“Molheira”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.III,pp.888-893.71CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.124-128.72LuizFerros,notaCIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.XVIII.73HabilitaçõesparaoSantoOfício,ediçãodeAntóniodeAssis,GraçadeAraújodaRocha&LuísSoveralVarella,Lisboa,2003,vol.XXV,p.74.74NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.119.75CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.40-41.76AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.723-724.77ReginaAnacleto,HistóriadaArteemPortugal.NeoclassicismoeRomantismo,Lisboa,(EdiçõesAlfa),1987,vol.10,pp.38-39.78LuizFerros,notaLXXXVIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.XXVI;LourençoCorreiadeMatos,“Covilhete”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.III,pp.932-934.79MariaBeatrizNizzadaSilva,OImpérioLuso-Brasileiro.1750-1822,Lisboa,1986,p.455esegs.80NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.128.81NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.175.82AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,p.719.83LuizFerros,notaXVI,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.VIII84CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.99-101.85ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeMalta,LetraJ,maço6,n.º1.86ANTT.CartóriodaNobreza,ProcessosdeJustificaçãodeNobreza,maço7,n.º1.87LuizFerros,notaCLXII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.XVI.88LourençoCorreiadeMatos,“Açucareiro”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomér-cio,vol.II,pp.651-652.89MariaAdelaidePereiradeMoraes,“EstessãoosDiasdeMenesesdeGuimarães”,ArmaseTroféus,Lisboa,1982-1983,Vsérie,vol.III-IV.90ANTT.HabilitaçõesdoSantoOfício,Manuel,maço160,n.º1674.91LuizFerros,notaCIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.XIX-XX.92PedroDias,DeGoaaPangim.MemóriastangíveisdaCapitaldoEstadoPortuguêsdaÍndia,p.140.93NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.154.94LuizFerros,notaCX,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.VII.95JorgeForjaz&JoséFranciscodeNoronha,Osluso-descendentesdaÍndiaPortuguesa,vol.I,pp.421-422.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING34196NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.114.97AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.187ep.358.98JorgeBorgesdeMacedo,AsituaçãoeconómicanotempodePombal.Algunsaspectos,Lisboa,1951;AntónioCarreira,AsCompanhiasPombalinas,Lisboa,1969.99AntónioCarreira,AsCompanhiasPombalinasdeGrão-ParáeMaranhãoePernambucoePara-íba,2.ªedição,Lisboa,1983,p.271.100CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,pp.105-106;AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.34.101ANTT.CartóriodaNobreza,Livro2deRegistodeBrasões,fls.123v.ºa124v.º.102JoaquimVeríssimoSerrão,HistóriadePortugal,Lisboa,1990,vol.VI,p.204.103FranciscoFortunatoQueirós,ARealFábricadeLanifíciosdePortalegreem1781,Portalegre,1981.104AntónioCarreira,AsCompanhiasPombalinasdeGrão-ParáeMaranhãoePernambucoePara-íba,p.302.105CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,pp.108-109.106MariaAntóniaPintodeMatos,“169.Prato”,PresençaPortuguesanaÁsia.CatálogodoMuseudoOriente,p.189.107JosédeCamposeSousa,LoiçaBrazonada,Lisboa,p.299esegs.;JosédeCamposeSousa,“Falemosdeloiçabrasonada”,Colóquio.RevistadeArteseLetras,Lisboa,1970,n.º57,p.39esegs.108Leilãode27a29deSetembrode2006,doPaláciodoCorreioVelho,lote98.109DavidHoward&JohnAyers,ChinafortheWest…,vol.II,p.555.110Leilãode3a7deMaiode2006,doPaláciodoCorreioVelho,lote218.111CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.179-181112ANTT.CartóriodaNobreza,ProcessodeJustificaçãodeNobreza,maço18,n.º26.113LuizFerros,notaCIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.XXVIII-XXIX.114AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.701-702.115ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeCristo,LetraH,maço2,n.º6.116GastãodeMelloMatos&LuísStubbsSaldanhaMonteiroBandeira,Heráldica,Lisboa,1969,p.158.117LourençoCorreiadeMatos,“Covilhete”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomér-cio,vol.II,pp.630-635.118FortunatodeAlmeida,HistóriadaIgrejaemPortugal,vol.II,p.532.119TúlioEspanca,InventárioArtísticodePortugal.ConcelhodeÉvora,Lisboa,1966,vol.I.120LuizFerros,notaCIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.IX121CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.22.122LuizFerros,notaCLXVI,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.IX.123ANTT.CartóriodaNobreza,Livro4deRegistodeBrasões,fls.39afl.40.124CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.17.125AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.150.126MiguelMetelodeSeixas,“OsornamentosexterioresnaHeráldicaEclesiásticacomorepre-sentaçãodahierarquiadaIgrejaCatólica”,LusíadaHistória,Lisboa,2006,2.ªsérie,n.º1,p.68.127DavidHoward&JohnAyers,ChinafortheWest….,vol.II,p.382.128LuizFerros,notaCIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.XXII-XXIII.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING342129LuizFerros,notaCIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.IX130AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.349.131AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,pp.110-111.132JorgeForjaz&JoséFranciscodeNoronha,Osluso-descendentesdaÍndiaPortuguesa,vol.I,pp.352-353.133AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.139.134NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.178.135DavidHoward&JohnAyers,ChinafortheWest…,vol.II,p.556.136CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.58,enotadeLuizFerros.137AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,p.412.138PublicadaspelocondedeCastroeSollae,maisrcentemente,porNunodeCastro,nassuasduasedições.139NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.171.140LuizFerros,notas,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.30.141AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.367-368.142CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.122-123.143FortunatodeAlmeida,HistóriadaIgrejaemPortugal,vol.II,p.625.144LuizFerros,notaLXXXIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.153145AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.511.146PedroDias,“UmaesculturadeDiogoPires-o-VelhoemVouzela”,RevistaPortuguesadeHis-tória,Coimbra,1978,vol.XVI,p.343esegs.147CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.80.148LuizFerros,notaXLIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.XIII.149NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.220150LuizFerros,notaI,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.III151LourençoCorreiadeMatos,“Pratoemolheira”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,pp.660-661.152FortunatodeAlmeida,HistóriadaIgrejaemPortugal,vol.II,p.580.153JoaquimVeríssimoSerrão,HistóriadePortugal,vol.VII,pp.41-42,pp.59-60,ep.61esegs.154CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.2-4.155CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.115.156EduardoCamposdeCastro&AzevedoSoares,NobiliáriodaIlhaTerceira,AngradoHero-ísmo,2.ªedição,1944,IIvol.157AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.417.158CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.89-94;AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.689-691.159CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.6-8.160LuizFerros,notaIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.III161CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.83.162AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.373-375.163JorgeForjaz,FamíliasMacaenses,Macau,1996,vol.I,p.409esegs.164LuizFerros,notaCCIII,inCastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.XXIII.165MariaAntóniaPintodeMatos,“Prato”,PresençaPortuguesanaÁsia.CatálogodoMuseudoOriente,p.207.166LuizFerros,notaXLIX,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.XV.
  • 4.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING343167AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,p.130.168AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.221.169AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.II,pp.739-740.170LuizFerros,notaXXVIII,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.X-XI.171CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.48.172AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.340.173NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.214.174AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.418.175AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,pp.412-414.176CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.84-85.177CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.68-69.178ANTT.CartóriodaNobreza,Livro8deRegistodeBrasões,fls.20v.ºa22.179MariaAntóniaPintodeMatos,“Pratos”,PresençaPortuguesanaÁsia.CatálogodoMuseudoOriente,p.208.180CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.11.181AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,pp.361-362.182AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.502ep.526.183LourençoCorreiadeMatos,“Pratoecovilhete”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,pp.668-670.184AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.53ep.433185LourençoCorreiadeMatos,“Prato”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,p.674.186CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.124.187CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.II,p.149.188AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,pp.361-362.189AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.502ep.526.190LourençoCorreiadeMatos,“Pratoecovilhete”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,pp.668-670.191AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.228.192NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.236.193MariaAntóniaPintodeMatos,“Prato”,PresençaPortuguesanaÁsia.CatálogodoMuseudoOriente,p.212.194AntónioMachadoFaria,ArmorialLusitano,p.53ep.433195LourençoCorreiadeMatos,“Prato”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,vol.II,p.674.196MariaAntóniaPintodeMatos,“Prato”,PresençaPortuguesanaÁsia.CatálogodoMuseudoOriente,p.215.197ANTT.CartóriodaNobreza,ProcessosdeJustificaçãodeNobreza,maço65,n.º22;JorgeForjaz,FamíliasMacaenses,vol.III,p.543esegs.198AfonsoZuquete,NobrezadePortugal,vol.III,p.316.199NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.250.200JorgeForjaz,FamíliasMacaenses,vol.II,pp.414-415.201NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,p.251.
  • DoprimeiroperíododefabricaçãodeporcelananavigênciadasDinastiaQing,foramfeitasparaclienteseuropeus,esobretudoparaosportugueses,milharesdepeçascomsimbologiareligiosas,amaioriacomcenasquerepresentavammomentosdaVidadeCristooudesantosdaIgrejadeRoma,mastambém,paraoutrosmercados,comooalemão,compersonagensdaIgrejaReformada.Porém,oquenosinteressanesteestudosãoaspeçasdeporcelanaqueostentamasarmasdasordensreligiosasqueestiveramaoserviçodePortugal,sobomantoprotectoreimpulsionadordoPadroadoPortuguês,etambémdecertascasas,isoladamente,comoaconteceucomoconventodoCarmodeLisboaecomSãoVicentedeFora,tambémnacapitaldoReino.Mesmodepois,deinstauradoosistemarepublicanonaChina,eantesdainstauraçãodoComunismo,continuaramaproduzir-sejarrasepequenaspiasdeágua-bentaparaoscristãoslocais,ejánãoparaexportaçãoparaaEuropaeparaoutraspartesdoOriente,emboraadmitamosque,ocasionalmente,issopudesseocorrer;porém,nãotemosqualquerprova.Outraquestãosobreaqualtemoshojepoucasdúvidaséadequeosím-bolo,oanagramadaCompanhisdeJesuscontinuouaserpintado,mesmodepoisdestaordemtersidobanidadePortugaledosseusdomíniosdeAlém--Mar,poisaspopulaçõesinterpretavamesssasimbologiacomosefosseapenasdoCristianismoqueprofessavam,sobretudoondeosjesuítastinhamtidomaiorpeso,oqueaconteceupraticamenteemtodasascidades,fortalezaseterritóriosondeespalharamasuaFé.5. HERÁLDICA DAS ORDENS RELIGIOSAS
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING346COMPANHIADEJESUSACompanhiadeJesusfoifundadaporInáciodeLoyolaeporoutroscole-gasquecomelecompartilharamoseuquartoemParis,eteveaprovaçãopapalem1540,dadapelopontíficeromanoPauloIII.Foioespíritodereformaqueuniujovensuniversitáriosdoscolégiosparisiensesebordaleses,entreosquaissecontavaFranciscoXavier,queosfezentrarnestagrandeaventuradeevangelizaroOriente.FoiordemreligiosaquemaissedistinguiupelasuaacçãonaÍndia,naChinaenoJapão,muitovalendoapresençadojácitadoSãoFranciscoXavier,queatingiuasilhasnipónicas1.Ricasenumerosasasresidências,colé-gioseigrejasparoquiaisqueforamvigariadaspelosjesuítasfizeramdesdeoséculoxvimuitasencomendasdevasosdeporcelanaostentandoassuasarmaseoutrossímboloscristãos.Comotemosvisto,Goaeraumlocalondemuitofacilmenteseencomen-davamcoisasdaChina.Averdadeéqueadesignaçãodepaulistasaplicava-segenericamenteatodososjesuítas,oquepodeinduziremerro,nalgunscasos,massevirmosquaissãoefectivamenteasinvocaçõesdasigrejasedoscolégios,essashipótesesdiminuemsignificativamente:emDiueratambémdeSãoPaulo;masemCochimeMacaueradaMadredeDeus;emDamãodasOnzeMilVir-gens;emMargãodoEspíritoSanto;etc.,enoReino,deSãoRoque,deJesus,ArmasdaCompanhiadeJesusdomanuscritoArmasdasOrdensMilitareseReligiõesRegularesdePortugaldaautoriadeFranciscoCoelho(ArquivoNacionaldaTorredoTombo,Lisboa)VinhetacomosímbolodaCompanhiadeJesusdeumlivroimpressoemCoimbranoséculoxvi.CasaProfessadoBomJesusdeGoa
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS347doEspíritoSantoedeSãoLourenço,emLisboa,Coimbra,ÉvoraePortorespectivamente.HouvecasosemqueossímbolosdaCompanhiadeJesusforammalrepre-sentadoseatémuitosimplificados,talvezporquenãofossemencomendasdirec-tasdosresponsáveisdaOrdem,masapenascomprasdedevotos,queassociavamoprópriosímbolodosjesuítasaodaIgrejaCatólica.MoreiraemporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasdaCompanhiadeJesus.Cercade1720.DinastiaQing.ReinadodoimperadorKangxi.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING348ApresentamosagoraalgumaspeçasqueostentamosímbolodaCompa-nhiadeJesus,masaindadoperíodoanterioràsuaextinçãoeoutrasdaépocaposterior.Aprimeiraéumabelafloreiradeformatotronco-cónicoinvertido,comdecoraçãopolícromabaseadaemelementosfloraisequepodeseraindadofimdoreinadodeKangxi.Conhecemosalgumasnosnossosmuseuseemcolec-çõesparticulares.Piadeágua-bentaemporcelanachinesadeexportação.Séc.xviii.DinastiaQing.ReinadodoimperadorQianglong.(Colecçãoparticular)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS349Asegundaéumapequenapiadeágua-benta,certamentedotempodoimperadorQianglong,sócomdecoraçãoaazulebranco,dequeháoutras,emborararas,comalgumasvariantes.Acaldeiraestácobertaporumatampacomdobradiça.Segue-seumpotecomtampaedecoraçãopolícromacomfloreseborboletas,doreinadodeGuangxu.Apeçaseguinteéumpequenocovite,tambémdoreinadodeQianglongesócomdecoraçãoaazulsobvidrado,comumfiletenobordoenabase.AocentroháduasreservascomoIHSentreosraiosdeSol,comoétradicional.Daspeçasjáoitocentistas,destacamosumpardepotes,comdecoraçãopolícroma,emqueaindahávestígiosdeelementosroco-cós,obraquejátevequeserencomendadaporparticularesoupeloclerosecular,dadoqueosjesuítasjátinhamsidobanidos.Deixemosparaofimumnovopardejarrascomesmaltesqueaindaseguematradiçãodachamada“famíliarosa”,comelementosFachadadaigrejadaAssunçãodeNosssaSenhoradoColégiodaMadredeDeusdaCompanhiadeJesusdeMacau.Potedeporcelanachinesadeexpor-taçãocomosímbolodaCompanhadeJesus.Séc.xix.DinastiaQing.ReinadodoimperadorGuangxu.(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING350vegetais,floresefolhagens.Numadelasosímboloestáinvertido,fenómenorelativamentefrequente.Asdataçõesdepeçasazuisebrancas,aazulcobaltosobovidrado,queostentamoemblemadaCompanhiadeJesus,equesãoporvezestidasporseiscentistas,parecem-noscomplicadas.Pensamosquealgumassãojádoséculoxix,quandonãomesmodoiníciodoséculoxx.NaChina,osímbolodosCovilheteemporcelanachinesadeexportaçãocomasarmasdaCompanhiadeJesus.Séc.xix.DinastiaQing.ReinadodoimperadorGuangxu.(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)PardejarrasemporcelanachinesadeexportaçãocomosímbolodaCompanhiadeJesus.Séc.xix.DinastiaQing.ReinadodoimperadorGuangxu.(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS351
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING352jesuitaséaindahojeadoptadoindiscrimi-nadamentepeloscristãos,tomando-osemqualquerrelutânciaoudúvidacomosendoodoCatolicismo.Fabricaram-seatéhápoucotempojarrasdealtar,comoasdehácemouduzentosanos,seéquenãosecontinuamaindaafazer,dadoosúbitoaparecimentodemuitasdezenas,nosúltimosanosdaAdministraçãodePortugal,quernosanti-quáriosdestacidadequerdeHongKong.Noentanto,nãoduvidamosdequemuitassãodoperíodofinaldoséculoxix.OsímbolodaCompanhiadeJesuspodever-seemnumerosaspequenasjarrasdealtar,játardias,dacolecçãodoInsti-tutoCulturaldeMacau,etambémempiasdeágua-bentadedimensõesmuitoreduzidas,havendouma,pelomenos,comcaractereschinesesaenvolveroanagramadeCristo,desenhadocomdificuldadepeloartíficechinêsquefoiencarregadodessatarefa.
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS353PotedeporcelanachinesadeexportaçãocomosímbolodaCompanhiadeJesusecomumainscriçãoemChinês,alusivaaoCristianismo.Séc.xix.DinastiaQingereinadodoimperadorGuangxu(PaláciodoCorreioVelho.Leilões)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING354ORDEMDESÃODOMINGOSOutradasordensreligiosascujosresponsáveismandaramfazerpeçasdeporcelanacomassuasarmasfoiadeSãoDomingos.Estepoteédatável,comalgumasegurança,doiníciodoséculoxviii,entre1700e1720,dentrodoperíododoreinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.Outraobradestaordeméumatravessadecoradacommotivosflorais,peçamuitorara,emobrasreligiosas,masquesedeviamdestinaraosrefeitóriosdosconventosemosteiros.OescudoouarmasdeSãoDomingosocentrodacomposiçãojádoséculoxviii.Devemosterematençãoaimportânciadascasasreligiosasdosdominica-nos,quernaÍndia,eparticularmenteemGoa,queremMacau,ondeocupavaumaposiçãoprivilegiadaetinhaenormepretígio.NãosabemosaindaseestaspeçasconhecidaseramparaosmosteirosdoReinooudascidadesluso-orientais.ArmasdaOrdemdeSãoDomingosdomanuscritoArmasdasOrdensMilitareseReligiõesRegularesdePortugaldaautoriadeFranciscoCoelho(ArquivoNacionaldaTorredoTombo,Lisboa).IgrejadoConventodeSãoDomingosdeMacau.PotedeporcelanapolícromacomasarmasdaOrdemdeSãoDomingos.Cercade1700.ReinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.(Colecçãoparticular)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS355PotedeporcelanapolícromacomasarmasdaOrdemdeSãoDomingos.Cercade1700.ReinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING356ORDEMDESÃOFRANCISCOOsfranciscanos,comosãovulgarmentedesignados,vivemsegundoaRegradeVidaquefoiestabelecidaporSãoFranciscodeAssis.Deinício,chama-ram-sefradesmenorese,nemdepertonemdelonge,osseusfundadoresima-ginariamaexpansãoqueteriam,aolongodosséculos.Começandoumalentaexpansão,umprimeirogrupopassouporPortugal,em1219,ondeseinstalarame,apesardetodasasvicissitudes,comoaextinçãodasordensreligiosas,em1834,aindahojedesenvolvemumrelevantepapel.Aimportânciaquejátinhamnoséculoxv,eofavorrégioedemuitasfigurasdafamíliareal,deu-lhesenormeprestígio,peloqueestavamemóptimasituação,paraacompanharosnavegantesnasexpediçõesoceânicas,paradarapoio,dentrodascaravelasenaus,eparaseestabelecerem,naspovoaçõesnascentes,comquepolvilhámosasorlasmaríti-masdetrêscontinentes2.EstafoiaprimeiradasordensreligiosasachegaraoOriente.Chegadosaterra,fundavampequenascapelasouigrejas,mas,asuaexpansãoacabariaporserimensa,portodooespaçodoÍndico.Asuacasaprincipalfoi,naturalmente,emGoa,mastambémtiveramoutrasimportantíssimas,emBaçaim,Chaúl,Diu,Cochim,Colombo,Malaca,Macau,Ayuthya,etc.ArmasdaOrdemdeSãoFranciscodomanuscritoArmasdasOrdensMilitareseReligiõesRegularesdePortugaldaautoriadeFranciscoCoelho(ArquivoNacionaldaTorredoTombo,Lisboa)IgrejadoConventodeSãoFranciscodeGoaPardepotesdeboticadeporcelanaazulebrancacomasarmasdaOrdemdeSãoFranciscoequepertenceramaoConventodeSãoFranciscodeGoa.Cercade1700.ReinadodoimperadorKangxidaDinastiaQing.(Colecçãoparticular)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS357
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING358Umaencomendavultuosafoifeitapelosresponsáveisgoeses,jánoiníciodoséculoxviii,noperíododoreinadoimperadorKangxidaDinastiaQing,econsistianumvastonúmeroderecipientesparaasuabotica,postoqueposte-riormentealgunspotesegarrafastenhamsidoutilizadoscomojarrasdealtar.HáváriaspeçasdestasemPortugal,comaveriguadaejádistanteproveniênciagoesae,encontrámosemPangimenoutroslocaisdoterritóriodeGoa,váriosexemplaresdediferentestipologias.Écuriosoque,emtodososcasos,seapre-sentamdentrodosrótulosohabitualemblemafranciscano,ouseja,osbraçoscruzadoseaCruz,umaave,masoterceiroestávazio,possivelmente,paraaíseinscreveroprodutodeboticaquedeveriaconter.AsarmasquetodasestaspeçasdoconjuntodaboticaapresentamsãoasprópriasdaOrdemdeSãoFrancisco:escudoemcartela,tendodentrodoisbra-çoscruzadosquesaiemdenuvens,sobreumacruz,ondeambasasmãosestãopregadas.Outracartelaapresentaumaave,curiosamenteamesmafiguraquesepodeobservarnoaltodoportalprincipaldaigrejadeSãoFranciscodeAssisdeVelhaGoa.Destamesmasériesãoestespotesdebotica,exactamentecomamesmadecoração,apenascomumaformadistinta,bojudos,comabaseaalargarsigni-ficativamenteparafora,estreitandodepoisparaogargalo,troncopiramidal,queterminanumbordosaliente,ondeassentamastampas.Sãoosúnicosexempla-resdestaencomendaqueaindaconservamastampasoriginais.AencomendadesteconjuntoimensoparaaboticadeSãoFranciscodeGoadatarádeumanoemtornoa1700,doperíododaDinastiaQingedorei-nadodoimperadorKangxi.Umaoutrajarraqueostentaasarmasfranciscana,certamenteduasoutrêsdécadasposterioràsqueacabamosdeanalisar,jádoperíodoQianlong,temumaformacompletamentediferente,comtrêssecções,sendoacentralmuitobojuda,masachatada,edepoiséquasesimétricaparaambososlados,odogargaloeodabase.Adecoraçãoépolícroma,muitofina,dotipofamíliarosa,combelíssimasestilizaçõesvegetaisaenquadrarosímboloheráldico,comosesmaltessobrefundobrancoleitosocobertosporvidradoincolor.TemosaquiasarmasdaOrdemdeSãoFranciscodeAssismostramaCruzdeCristopintadaaouro,assentesobreoGólgota,olocalondesegundooNovoTestamentoJesusfoicrucificado,acinzentoazulado,comdoisbraçoscru-zadoscommangasazuisemãosaagarrarahastedaCruz.Adatapropostaéadecercade1735,doperíododaDinastiaQingedoreinadodoimperadorYongzheng.SímbolosdaOrdemdeSãoFranciscodeAssisdoportaldaigrejadeSãoFranciscodeGoa
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS359JarradeporcelanapolícromacomasarmasdaOrdemdeSãoFrancisco.Cercade1735.ReinadodoimperadorYongzhengdaDinastiaQing.(Colecçãoparticular)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING360ORDEMDENOSSASENHORADOMONTEDOCARMOAOrdemdeNossaSenhoradoMonteCarmeloteveasuaorigememItá-lia,duranteasegundametadedoséculoii,devendo-seainiciativaaBertoldo,queerumeremitaquetinhagrandefamadesantidade,equseretirouparaumermitério,inspiradopeloprofetaEliasque,aliás,viriaaseropatronodestacon-gregação.Aaprovaçãopapal,quedeucomeçoàvidaregulardainstituição,datade30deJaneirode1226,porbuladopapaHonórioIII.Osprimeiroscarmeli-taschegaramaonossopaís,em1251,associadosàOrdemdeSãoJoãodeJeru-salém,àqualserviamdecapelães.ArmasdaOrdemdeNossaSenhoradoMonteCarmelodomanuscritoArmasdasOrdensMilitareseReligiõesRegularesdePortugaldaautoriadeFranciscoCoelho(ArquivoNacionaldaTorredoTombo,Lisboa)CabeceiradaigrejadoConventodeNossaSenhoradoCarmodeLisboaPratoredondodeporcelanapolícromacomasarmasdoconventodeNossaSenhoradoCarmodeLisboa.Cercade1740a1750.ReinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.(Colecçãoparticular)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS361Opratoqueaquiapresentamoséraro,efoiseguramenteencomendadojuntamentecompeçasdeoutrotipo,comocanudosdealtar,paraoconventocarmelitadeLisboa,fundadoporD.NunoÁlvaresPereira,queficasobranceiroaoRossio,ondeoheróideAljubarrotapassouosúltimosanosdasuavida.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING362Estepratorasoeredondoéfeitoemporcelanabrancaevidrada,comesmaltespolícromosdafamíliarosasobvidrado.Aabaélisae,nocentrodacaldeira,estãoasarmasdaOrdemdoCarmo,queconsistemnummonteestilizado,comumcruzeironotopo,aquirodeadoporumacartelapolícroma,degostoeuropeuejábarroco.Orestodadeco-raçãoéumacorrentevermelha,adelimitaracaldeira,eumaabacomcercaduraaourocomenrolamentosfitomórficosdouradoseflorescorderosa.Existemváriaspeçascomasarmasdoscarmelitase,maisespecificamentedestecon-vento,masexecutadasemfaiançalisboetadoséculoxviiemesmodofimdoséculoxvi.Mostramosmaisumpardejarrasdealtaremporcelanabrancaefina,comdecora-çãopolícromasobvidrado.Possuielementosdecorativosemrelevo,empastamoleemode-lados,comosefazianaporcelanaeuropeiadotempo,nomeadamente,emMeissen.Sãoobrasdeenormequalidadeeextremamenteraras.Pelotipodaporcelanaepeloselemen-tosdecorativos,jáquenãotemosqualquerdocumentaçãoemquenosapoiemos,pode-mosadiantar,comohipótese,adatade1750,paraoseufabrico,naChina,cronologica-mentedentrodotempodaDinastiaQingedoreinadodeQianlong.Pardejarras,decoraçãopolícromaerelevadaapartemolecomasarmasdaordemdoCarmo.Altura25,5cm.ReinadoQianlong.(CabralMoncada.Leilões)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS363
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING364REALMOSTEIRODESÃOVICENTEDEFORAAOrdemdeSantoAgostinhojátinha,em1192,emLisboa,noMontedeSãoGens,umaermidaqueveioateronomedeNossaSenhoradaGraça,quedevetersidoopolodeexpansãoagostinianononossopaís.Nãoesque-çamosquegrandescasasreligiosas,comoSantaCruzdeCoimbraeSãoVicentedeForadeLisboa,jápertenciamaoscónegosregrantesdeSantoAgostinho3.Emváriascolecçõesemuseusnacionaisexistempeçasdeporcelanas,flo-reirasecanudos,comonacolecçãoqueservedebaseaesteestudo,feitasexpres-samenteparaumacasaquepertenceramàOrdemdosCónegosRegrantesdeSantoAgostinho,concretamenteparaoRealMosteirodeSãoVicentedeForadeLisboa4.Estaspeças,emboranãoostentemaherálldicacomumdaordemagostiniana,masaespecificadacasavicentinalisboeta,dadososseusprivilégioseprerrogativas,sãodofimdoséculoxviii,obrassaídasdeexcelentesoficinas,comumadecoraçãoaprimorada,ecombaseemmodeloseuropeus,numapoli-cromiarica,onderessaltamasrepresentaçõesvegetalistas,floreseramagens,rosetasesanefasdetecidopesado.Aceitamosadataçãoqueultimamentetemsidoavançadasemcontestação,dentrodoperíododoreinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing.Noentanto,comodissemos,aheráldicanãoéaagostiniana.ObrasãodaOrdemdosCónegosRegrantesdeSantoAgostinhotemumaáguiabicéfalae,nomeiodela,umescudocomoCoraçãodeJesustrespassadoporumaflecha,assentenumlivro,sendotudosobrepujadoporumamitra.Éóbvioqueapare-cemsimplificações,comoaausênciadamitraoudolivroemqueassentaocoração,masnãovãomuitoalémdisso.Oqueaquitemosétotalmentedife-rente.Sãodoisescudosjustapostos,oprimeirocomarmasdePortugal,eooutrocomasdeLisboa,numaamplacarteladefantasia,sobreumaaspafor-madaporumbáculoeumacruz,tudosobrepujadoporumamitra,esobreestaumchapéuepiscopalcomasrespectivasborlas.Também,eaocontráriodoquejáfoisugerido,estasnãosãoasarmasdoPatriarcadodeLisboa,comosepodeveremváriosdocumentoeemobrasdeartequeseconservameestãoàvista.ComoLuizFerrosanotou,estebrasãoaparecenumdoscarimbosdedecumentaçãoexistentenaTorredoTombo,enoutrodocumentoseladodosReservadosdaBibliotecaNacionaldeLisboa,ondesedizclaramente:“RealMosteirodeSãoVicentedeForasobnossosinaleselloArmasdoMosteirodeSãoVicentedeForadeLisboaqueaparecenoconjuntodepeçasdeporcelanachinesadeencomenda
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS365PardefloreirasdeporcelanapolícromacomasarmasmosteirodeSãoVicentedeForadeLisboadeLisboa.Cercade1780.ReinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing(MuseuNacionaldeArteAntiga.Lisboa)
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING366conventual”;adataéde2deJunhode18265.Parecequeestaéaprovadefinitivadaatribui-çãoquesustentamos.Algumascasasreligiosasusaramarmasdiferentesdasdacongregaçãoaqueperten-ciam,easquetinhamotítulodeReal,emPor-tugal,comooMosteirodeSãoVicentedeFora,podiamusaroescudorégio.Tambémanaupintadanestaspeçasestádeacordo,jáquefoinumaqueocorpodeSãoVicentefoitrans-portado,paraLisboa,segundoatradiçãomedieva,queperdurounosséculosseguintes.Asinsígniasepiscopaisdevem-seaofactodomosteirodeSãoVicenteestarforadaalçadaepiscopal,eessaautoridadeserdorespectivoprior.Mostramosumpardefloreiraseumpardecanudosdealtar,têm21cmdealtura,e16,5cmdelarguranoalto,e13cmnabase.Sãodecoradascomesmaltespolícromosdachamadafamíliarosaeouro,sobumafinacamadadevidradoincolor.Lateralmente,têmcoladasaspegasdecoradasaouro.Natampa,hácincoorifícios,paraacolocaçãodasflores.Abasealarga,sendodecoradacomfestõesaimitarsanefasdetecido,eflorinhasisoladas,porbaixo.Juntoaobordoficaumabarrapolí-cromacomfolhagemeflores,emazul,vermelhoeamarelo,osmesmosesmaltesdazonaqueficaimediatamenteabaixodograndeescudoheráldico.Oscanudostêm26cmdealtura,eascaracterísticasdefabricoetambémadecoraçãoestámuitopróximadadasfloreiras.Osesmaltessãoostípicosdafamíliarosaeouro,sobvidradoincolor.Asuafomaéquasecilíndrica,comasabasprojectadasparaoexterior,eabaseligeiramentesalienta,emcurvasuave,paraproporcionarmaiorestabilidade;umformatocomum.Háenrolamentosfloraisnabaseejuntoaobordo,sendomaisdsenvolvidososinferiores.Ograndeescudo,representadocomoacimadescrevemos,ocupagrandepartedocorpodocanudoqueficoulivre.MosteirodeSãoVicentedeForadeLisboaPardecanudosdeporcelanapolícromacomasarmasmosteirodeSãoVicentedeForadeLisboadeLisboa.Cercade1780.ReinadodoimperadorQianlongdaDinastiaQing(ColecçãoFéliixdaCosta)
  • 5.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS367
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING368NOTAS1PadreSebastiãoGonçalves,PrimeiraPartedaHistóriadosReligiososdaCompanhiadeJesusnosReynoseProvínciasdaÍndiaOriental,Coimbra,1957-1962;FranciscodeSousa,OrienteCon-quistado,Lisboa,1710.2FreiManueldaEsperança&FreiFernandodaSoledade,HistóriaSeráficadaOrdemdosFradesMenoresdaOrdemdeSãoFranciscodaProvínciadePortugal,Lisboa,1656-1720.3FreiAntóniodaPurificação,ChronicadosEremitasdeSantoAgostinho,Lisboa,1642e1656.4CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,p.180.5LuizFerros,notaCCVI,CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,vol.I,pp.XXIV-XXV.
  • FONTESMANUSCRITASANTT(ArquivoNacionaldaTorredoTombo.Lisboa).ArquivodaCasaFronteira,n.ºdeordem110.ANTT.CartóriodaNobreza,Livro2deRegistodeBrasões,fls.123v.ºa124v.º.ANTT.CartóriodaNobreza,Livro4deRegistodeBrasões,fls.39afl.40.ANTT.CartóriodaNobreza,Livro8deRegistodeBrasões,fls.20v.ºa22.ANTT.CartóriodaNobreza,ProcessodeJustificaçãodeNobreza,maço18,n.º26.ANTT.CartóriodaNobreza,ProcessosdeJustificaçãodeNobreza,maço7,n.º1.ANTT.CartóriodaNobreza,ProcessosdeJustificaçãodeNobreza,maço65,n.º22.ANTT.CasaForte,n.º169,fol.9.ANTT.CorpoCronológico,P.2.ª,m.13,doc.10.ANTT.CorpoCronológico,parte1.ª,maço41,doc.29.ANTT.GenealogiasManuscritas,21,f.1.ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeCristo,letraA,maço47,n.º14.ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeCristo,LetraG,maço4,n.º4.ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeCristo,LetraH,maço2,n.º6.ANTT.HabilitaçõesdaOrdemdeMalta,LetraJ,maço6,n.º1.ANTT.HabilitaçõesdoSantoOfício,Manuel,maço160,n.º1674.ANTT.HabilitaçõesdoSantoOfício.António,maço60,processon.º1238.AUC(ArquivodaUniversidadedeCoimbra)LivrosdeMatrículaseAutosdeExames.BPE(BibliotecaPúblicadeÉvora).CXVI–2/6.FONTEIMPRESSASEREPORTÓRIOSDOCUMENTAISAntónioCaetanodeSousa,HistóriaGenealógicadaCasaRealPortuguesa,Lisboa,1745,vol.XI.DamiãodeGóis,CrónicadoFelicíssimoReiD.ManuelI,Novaediçãoconformeapri-meirade1566,ediçãodeDavidLopes,Coimbra,1949-1955.6. BIBLIOGRAFIA
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING370DocumentaIndica,ediçãodeJosephWicky,Roma,1948-1988.DocumentaçãoparaaHistóriadasMissõesdoPadroadoPortuguêsdoOriente.Índia,ediçãodeAntóniodaCunhaRego,2.ªedição,Lisboa,1992.DocumentaçãoparaaHistóriadoPadroadoPortuguêsdoOriente.Índia,ediçãodeAntóniodaSilvaRego,2.ªedição,Lisboa,1991-1996.DuarteBarbosa,OLivrodeDuarteBarbosa,ediçãodeNevesÁguas,Lisboa,1992.FernãoMendesPinto,Peregrinação,ediçãofac-similadadade1614,ediçãodeJoséManuelGarcia,Maia,1995.FranciscodeSousa,OrienteConquistado,Lisboa,1710.FrançoisNewielhe,RelaçãodaJornadaquefezaoImpériodaChina,eSummariaNoticiadaEmbaixada,quedeonaCortedePekim,emoprimeirodeMayode1753oSenhorFranciscoXavierdeAssisPachecoeSampayo,Lisboa,1754.FreiAntóniodaPurificação,ChronicadosEremitasdeSantoAgostinho,Lisboa,1642e1656.FreiGaspardaCruz,TratadoemquesecontammuitoporextensoascousasdaChina,edi-çãodeRuiLoureiro,Lisboa,1997.FreiLuísdeSousa,AVidadeD.FreiBartolomeudosMártires,ediçãodeAníbalPintodeCastro,Lisboa,1984.FreiManueldaEsperança&FreiFernandodaSoledade,HistóriaSeráficadaOrdemdosFradesMenoresdaOrdemdeSãoFranciscodaProvínciadePortugal,Lisboa,1656--1720.GasparCorreia,LendasdaÍndia,ediçãodeManuelLopesdeAlmeida,Porto,1975.HabilitaçõesparaoSantoOfício,ediçãodeAntóniodeAssis,GraçadeAraújodaRocha&LuísSoveralVarella,Lisboa,2003,vol.XXV.HistoireGeneraledesVoyages,Paris,1748.LettresédifiantesetcurieusesécritesdesMissionsétrangèresparquelquesmissionairesdelaCompagniedeJesus,Paris,1702e1776,(RecueilIX,1730,2.ªedição,eRecueilX,1732,2.ªedição).MarcoPolo,Milione,ediçãodeEttoreMazzali,Milão,1993.PadreNicolaudeOliveira,LivrodasGrandezasdeLisboa,(1.ªed.1620)ediçãodeFran-ciscoSantana,Lisboa,1991.PadreSebastiãoGonçalves,PrimeiraPartedaHistóriadosReligiososdaCompanhiadeJesusnosReynoseProvínciasdaÍndiaOriental,Coimbra,1957-1962.ViagemdeFranciscoPyrardeLaval,ediçãodeJ.H.daCunhaRivara&ArturdeMaga-lhãesBasto,Porto,1944.ESTUDOSCITADOSNOTEXTOAHerançadeRauluchantim(CatálogodaExposição),ediçãodeNunoVassalloeSilva,Lisboa,1993.AAVV,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,ediçãodeA.VarelaSantos,Lisboa,2007-2009.AlexandreHerculano,Opúsculos,Lisboa,1886,vol.VI.AlexandreNobrePais,“OsciclosdeproduçãodaRealFábricadeLouça”,(CatálogodaExposição)RealFábricadeLouçadoRato,coordenaçãodePauloHenriques,Lisboa/Porto,2003.
  • 6.BIBLIOGRAFIA371AnnedeStoop,“LePalaisdeSantos,AmbassadedeFranceàLisbonne”,MundodaArte,Coimbra,1983,n.º13.AnselmoBraamcampFreire,“InventáriodaInfantaD.Beatriz.1507”,ArchivoHistó-ricoPortuguez,Lisboa,1914,vol.IX.AntónioCarreira,AsCompanhiasPombalinasdeGrão-ParáeMaranhãoePernambucoeParaíba,2.ªedição,Lisboa,1983.AntónioCarreira,AsCompanhiasPombalinas,Lisboa,1969.AntónioMachadodeFaria,ArmorialLusitano,Lisboa,1961.AntónioPintodaFrança,AinfluênciaportuguesanaIndonésia,2.ºedição,Lisboa,2003.AntónioSapage,“Porcelananocomércioluso-chinês”,Oceanos,n.º14,Lisboa,1993.ArnaldoCardosoPinto,ApresençaportuguesaemRoma,Lisboa,2001.CastroeSolla,CerâmicaBrazonada,reediçãofac-similadadeLuizFerroseJ.A.TellesdaSylva,Lisboa,1992.CécileBeurdeley,SurlesRoutesdelaSoie.Legrandvoyagedesobjetsd’art,Fribourg,1985.CharlesRalphBoxer,FidalgosnoExtremoOriente,(1968),Macau,1990.DavidSanctuaryHoward,ChineseArmorialPorcelain,Londres,1974.DoTejoaosMaresdaChina.UmaEpopeiaPortuguesa(CatálogodaExposição),coorde-naçãodeSimonettadaLuzAfonso&PaulDesroches,Paris/Lisboa,1992.FaiançaPortuguesa.1600-1660(CatálogodaExposição),coordenaçãodeJanBaart,Amsterdão,1987.FranciscoFortunatoQueirós,ARealFábricadeLanifíciosdePortalegreem1781,Porta-legre,1981.FranciscoMorais,“EstudantesdaUniversidadedeCoimbranascidosnoBrasil”,Bra-sília,Coimbra,1949,suplementoaovol.IV.François&NicoleHervouet,LaPorcelainedesCompagniesdesIndesàDécorOccidental,Paris,1986.GastãodeMelloMatos&LuísStubbsSaldanhaMonteiroBandeira,Heráldica,Lisboa,1969.GiuseppeBertini,“OLivrodeCozinhadeMariadePortugaleacozinhadeCorteemBruxelaseemLisboaaotempodasnúpciascomAlexandreFarnésio”,Oceanos,Lisboa,1995,n.º21.GoaeoImpérioMogol(CatálogodaExposição)coordenaçãodeNunoVassalloeSilva&JorgeFlores,Lisboa,2004.GonçalodeVasconceloseSousa,“Objectospreciosos,aparatoerepresentaçãodeelitesdaCortePortuguesadeSetecentos”,ArmaseTroféus,Lisboa,2002-2003,IXsérie.GonçalodeVasconceloseSousa,“Ouro,prataeoutrasriquezassetecentistasnumaherançadaBahía(Brasil)”,RevistadaFaculdadedeLetras–CiênciaseTécnicasdoPatrimónio,Porto,2004.IndesMerveilleuses(CatálogodaExposição),CoordenaçãodeMireillePastoureau&HervéGrandsart,Paris,1993.JanBaart,“FaiançaPortuguesaescavadanosolodeAmsterdão”,(CatálogodaExposi-ção)FaiançaPortuguesa.1600-1660,Amsterdão,1987.JanBaart,“FaiançaPortuguesa.1600-1660.Umestudosobreachadosecolecçõesdemuseus”,PortuguesesemAmsterdão.1600-1680,Amsterdão,1988.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING372JeanPaulDesroches,“Asrotasdacerâmica”,(CatálogodaExposição)IndesMerveil-leuses,Paris,1993.JeanPaulDesroches,“DoTejoaosMaresdaChina”,(CatálogodaExposição)DoTejoaosMaresdaChina.UmaEpopeiaPortuguesa,Paris/Lisboa,1992.JeanPaulDesroches,“Lacéramiquechinoise”,(CatálogodaExposição)AlarencontredeSindbad.LaRouteMaritimedelaSoie,Paris,1994.JoãoAlarcãodeCarvalhoBranco&JorgedeBritoeAbreu,“SimbologiaHeráldica”,PorcelanasdoMuseudaFundaçãoRicardoEspíritoSantoSilva,ediçãodeMaryEspíritoSantoSilva,Lisboa1999.JoaquimCandeiasSilva,OFundadordoEstadoPortuguêsdaÍndia,D.FranciscodeAlmeida.1457?-1510,Lisboa,1996.JoaquimFerraroVaz&JavierSalgado,LivrodasMoedasdePortugal,Lisboa,1984.JoaquimVeríssimoSerrão,“NotíciadaporcelananumacartadojesuítaDuartedeSandeem1590”,PortugalnaPorcelanadaChina.500anosdecomércio,ediçãodeA.VarelaSantos,Lisboa,2007,vol.III.JoaquimVeríssimoSerrão,HistóriadePortugal,2.ªedição,Lisboa,1982.JorgeBorgesdeMacedo,AsituaçãoeconómicanotempodePombal.Algunsaspectos,Lisboa,1951.JorgeForjaz&JoséFranciscodeNoronha,Osluso-descendentesdaÍndiaPortuguesa,2.ªedição,Lisboa,2003.JoséA.Vicenti,CatálogoGeneraldelamonedaEspañola,Madrid,1973.JoséBenardGuedesSalgado,“BrasõesdeArmasdefamíliasportuguesasemRoma”,ArmaseTroféus,Lisboa,1969,n.º1-3.JoséCassianoNeves,LisboaeatragédiadosTávoras,Lisboa,1957.JosédeCamposeSousa,“Falemosdeloiçabrasonada”,Colóquio.RevistadeArteseLetras,Lisboa,1970,n.º57.JosédeCamposeSousa,LoiçaBrazonada,Lisboa,1962.JoséManuelGarcia,“DesastresdaCarreiradaIndia.PorcelanaseaLiberdadedosMares”,Oceanos,Lisboa,1993,n.º14.JoséQueirós,CerâmicaPortuguesa,Lisboa,1948.JoséRobertodeAmaralLapa,ABahíaeCarreiradaÍndia,SãoPaulo,1968.KristadeJonge,“RencontresPortugaises.L’artdelafêteauPortugaletauPaysBasMéridionauxauxvieetaudébutduxviiesiècles”,(CatálogodaExposição)Por-tugaletFlandres.Visionsdel’Europe.1550-1680,coordenaçãodeRafaelMoreira,Bruxelas,1991.LeonorFreireCosta,ImpérioeGruposMercantis.EntreoOrienteeoAtlântico(séculoxvii),Lisboa,2002.LuísdeMelloVazdeSampaio,“SoluçãodeumproblemadeLouçaBrasonada”,ArmaseTroféus,Lisboa,1982-1983,V.ªsérie,tomosIIIeIV.LuísKeil,“PorcelanasChinesasdoséculoxvicominscriçõesemPortuguês”,BoletimdaAcademiaNacionaldeBelasArtes,Lisboa,1942,n.º10.LuísReis-Santos,“GarrafaschinesasdeJorgeÁlvares”,BelasArtes,Lisboa,1962,2.ªsérie,n.º18.LuizFilipeReisThomaz,DeCeutaaTimor,Lisboa,2.ªedição,1998.ManuelArturNorton,D.PedroMigueldeAlmeidaPortugal,Lisboa,1967.
  • 6.BIBLIOGRAFIA373ManuelAugustoRodrigues,AUniversidadedeCoimbraeosseusReitores.ParaumaHis-tóriadaInstituição,Coimbra,1990.ManuelAugustoRodrigues,BibliotecaeBensdeD.FranciscodeLemosedaMitradeCoimbra,Coimbra,1984.MariaAdelaidePereiradeMoraes,“EstessãoosDiasdeMenesesdeGuimarães”,ArmaseTroféus,Lisboa,1982-1983,Vsérie,vol.III-IV.MariaAntóniaPintodeMatos,“Porcelanasdeencomenda”,Oceanos,n.º14,Lisboa,1993.MariaAntóniaPintodeMatos,PorcelanaChinesanaColecçãoCalousteGulbenkian,Lisboa,2003.MariaBeatrizNizzadaSilva,OImpérioLuso-Brasileiro.1750-1822,Lisboa,1986.MartimdeAlbuquerque,“Aloiçabrasonadaportuguesa”,Oceanos,Lisboa,1993,n.º14.MarySalgadoLoboAntunes,PorcelanaseVidros.MuseudaFundaçãoRicardoEspí-ritoSantosSilva,Lisboa,1999.MensunBound,TheFortSanSebastianWreck.A16thcenturyPortugueseporcelainwreckoftheIslandofMozambique,Amesterdão,2004.MichèlePirazzoli-t’Stevens,“Umamercadoriacomgrandeprocura:cerâmicachinesaimportadanoGolfoPérsico,séculosix-xiv,Oriente,n.º8,Lisboa,2002.MiguelMetelodeSeixas,“OsornamentosexterioresnaHeráldicaEclesiásticacomorepresentaçãodahierarquiadaIgrejaCatólica”,LusíadaHistória,Lisboa,2006,2.ªsérie,n.º1.NunodeCastro,AporcelanaChinesaeosbrasõesdoImpério,Porto,1987.NunodeCastro,AporcelanaChinesaaotempodoImpério.Portugal/Brasil,s/l,2007.OrienteenPalacio.TesorosasiáticosenlasColeccionesRealesEspañolas(CatálogodaExpo-sição),Madrid,2003.OsconstrutoresdoOrientePortuguês,(CatálogodaExposição)coordenaçãodeMafaldaSoaresdaCunha,Lisboa,1998.PauloCésarSantos,“AsporcelanasdaChinanovelhomosteirodeSantaClara-a--VelhadeCoimbra,Oriente,n.º3,Lisboa,2002.PedrodeAzevedo,OProcessodosTávoras,Lisboa,1921.PedroDias,AUrbanizaçãoeaArquitecturadosPortuguesesemMacau.1557-1911,Lis-boa,2005.PedroDias,“AdescobertadoOriente”,(CatálogodaExposição)AHerançadeRaulu-chantim,ediçãodeNunoVassalloeSilva,Lisboa,1993.PedroDias,“OinventáriodosbensmóveisdobispodeCoimbraD.ManueldeMene-sesfeitoem1578”,ArquivoCoimbrão,Coimbra,2002,vol.XXXV.PedroDias,“OPaláciodosVice-Reis,emGoa;Proverdetodoomobiliárioenecessidades”,(CatálogodaExposição)GoaeoImpérioMogol,coordenaçãodeNunoVassalloeSilva&JorgeFlores,Lisboa,2004.PedroDias,“UmaesculturadeDiogoPires-o-VelhoemVouzela”,RevistaPortuguesadeHistória,Coimbra,1978,vol.XVI.PedroDias,AimportaçãodeesculturasdeItálianosséculosxvexvi,Coimbra,2.ªedição,1987.PedroDias,AUrbanizaçãoeaArquitecturadosPortuguesesemMacau,Lisboa,2005.PedroDias,DeGoaaPangim.MemóriastangíveisdaCapitaldoEstadoPortuguêsdaÍndia,Lisboa,2005.
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQING374PedroDias,PortugaleCeilão.Baluartes,marfimepedraria,Lisboa,2006.PortugaletFlandres.Visionsdel’Europe.1550-1680(CatálogodaExposição),coordena-çãodeRafaelMoreira,Bruxelas,1991.PravoslavRada,CeramicTechniques,Praga,1989.R.Picard,J.P.Kerneis&Y.Bruneau,LesCompagniesdesIndes.RoutedelaPorcelaine,Paris,1966.RafaelValladares,“FeníciosperoRomanos.LaunióndelasCoronasenExtremoOriente(1580-1640)”,(CatálogodaExposição)OrienteenPalacio.Tesorosasiáti-cosenlasColeccionesRealesEspañolas,Madrid,2003.RaffaellaD’Intino,“AimagemdaChinanasinformaçõesportuguesasdoséculoxvi”,Oceanos,Lisboa,1993.RealFábricadeLouçadoRato(CatálogodaExposição),coordenaçãodePauloHenri-ques,Lisboa/Porto,2003.RealFábricadeLouçadoRato(CatálogodaExposição),coordenaçãodePauloHenri-ques,Lisboa/Porto,2003.ReginaAnacleto,HistóriadaArteemPortugal.NeoclassicismoeRomantismo,Lisboa,(EdiçõesAlfa),1987,vol.10.ReynaldodosSantos,“Afaiançaportuguesadoséculoxvinosprimitivosportugueses”,Panorama,Lisboa,1956,4,IIIsérie.RobertJ.Charleston(direcçãode),WorldCeramics,Londres,1968.RobertoBosi,StoriadellaCeramica.Europa,Oriente,Africa,America,Faenza,1976.RudolfSchnyder,“ARealFábricadeLouçadoRatonocontextoeuropeu”,(CatálogodaExposição)RealFábricadeLouçadoRato,coordenaçãodePauloHenriques,Lisboa/Porto,2003.RuiManueldeFigueiredoMarcos,AsCompanhiasPombalinas.ContributoparaaHistó-riadasSociedadesporacçõesemPortugal,Coimbra,1997.TeresaCanepa,CenasEuropeiasnaArteChinesa,coordenaçãodeJorgeWelsh&LuisaVinhais,Lisboa-Londres,2005.TeresaCanepa,ImagensdoCristianismonaPorcelanadaChina,coordenaçãodeJorgeWelsh&LuisaVinhais,Lisboa-Londres,2003.TúlioEspanca,InventárioArtísticodePortugal.ConcelhodeÉvora,Lisboa,1966.ViaOrientalis,(CatálogodaExposição)ediçãodeMariaHelenaMendesPinto&EzioBassani,Bruxelas,1991.YayoiKawamura,“Laviaportuguesaenlascollecionesrealesespañolas(1580-1640)”,(CatálogodaExposição)OrienteenPalacio.TesorosasiáticosenlasColeccionesRea-lesEspañolas,Madrid,2003.NOTANãoseindicaramnestabibliografiageralasementasdecatálogosdeexposiçõesoudeobrascomamesmaestrutura,queestãoassinaladasemnota,aolongodotexto.
  • 1.NOTAPRÉVIA52.ALEGORIASEFESTIVIDADESPORTUGUESASNAPORCELANADADINASTIAQING113.HERÁLDICAREALPORTUGUESANAPORCELANADADINASTIAQING274.HERÁLDICADANOBREZANAPORCELANADADINASTIAQING615.HERÁLDICADASORDENSRELIGIOSAS3456.BIBLIOGRAFIA3697. ÍNDICE
  • HERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQINGPEDRODIASPEDRODIASHERÁLDICAPORTUGUESANAPORCELANADACHINAQINGCentroCientíficoeCulturaldeMacau,I.P.MINISTÉRIODAEDUCAÇÃOECIÊNCIA
  • 進階搜尋|全站搜尋