• PASCALEGIRARDOSRELIGIOSOSOCIDENTAISNACHINA,NAEPOCAMODERNA
  • OSRELIGIOSOSOCIDENTAISNACHINANAÉPOCAMODERNA
  • pASCALEÜIRARDOSRELIGIOSOSOCIDENTAISNACHINA,NAEPOCAMODERNAENSAIODEANÁLISETEXTUALCOMPARADATesededoutoramentoemHistóriaeCivilizaçõespreparadasobadirecçãodeJean-PierreBertheEcoledesHautesEtudesenSciencesSocialesParis-1996CTMCDP•FUNDAÇÃOMACAU•INSTITUTOPOLITÉCNICODEMACAUMACAU•1999
  • TítulooriginalLesReligieuxOccidentauxenChineal'EpoqueModerneEssaid'AnalyseTextuelleCompareeTítuloAsReligiõesOcidentaisnaChinanaÉpocaModernaEnsaiodeAnáliseTextualComparadaAutorPascaleGirardDirecçãodeediçãoAurelianoBarataTraduçãoLeonorCuradoNevesMariaAlexandraLousadaDesignRuid'CarvalhoExecuçãoKazumbi-MultimédiaPré-impressão,impressãoeacabamentoTipografiaWelfareTiragem1000exemplaresEdiçãoComissãoTerritorialdeMacauparaasComemoraçõesdosDescobrimentosPortuguesesFundaçãoMacauInstitutoPolitécnicodeMacauMacau•1999ISBN972-97956-3-0-(CTMCDP]ISBN972-8295-27-8-(1PMJISBN972-97599-1-X-[FMJ
  • SUMÁRIOPrefácio................................................................................................15Introduçãogeral.................................................................................17IPARTE29AHISTORIOGRAFIAMISSIONÁRIACapítulo1-Umahistoriografiafragmentada....................................331-Asordensreligiosas...................................................................332-Lógicadeordem,lógicanacional..............................................363-OpontodevistadosPortuguesesedopapadosobreasmissõesespanholas...............................................................39a-OsPortugueses....................................................................39b-Opontodevistadopapado..................................................40Capítulo2-Abiografia.......................................................................43Capítulo3-Umahistoriografiafundadanascrónicas........................53Capítulo4-Opesodaquestãodosritos.............................................57IIPARTE67LERASCRÓNICASCapítulo1-Definiçõeseestudocomparadodascrónicas..................691-Apresentaçãodascrónicas.........................................................69a-Quadrodascrónicasdasdiferentesordens...............................70b-Crónicas,histórias,relações:aquestãodogénero....................702-Homogeneidadeformaldascrónicas..............................................763-Osautoresdascrónicas...................................................................794-Aediçãodascrónicaseaconcorrênciaentreasordens..................81a-Seroprimeiro:asdatasdeediçãodasprimeirascrónicas....81b-Oatrasodosdominicanosedosagostinhosnaediçãodecrónicas............................................................................83c-AscrónicasdasmissõesduranteoséculoXVIII.................84Capítulo2-Edificaçãoecensura........................................................871-Acrónica,narrativaedificanteparaosautoreseosleitores......88a-Osautores.............................................................................88b-Osleitores.............................................................................89c-Aleituradascrónicasapartirdoíndice................................93
  • 2-Osmilagres................................................................................943-Osmissionáriossãosantos.Oconteúdohagiográficodascrónicas98a-Sobreasantidadevirtual.......................................................98b-Osmilagresrealizadospelosmissionários...........................1O1c-Osmissionáriosmártires.......................................................1034-Acensura,coroláriodaedificação.............................................104a-Acronologiadasmissões......................................................104b-AsrelaçõescomosPortuguesesnaChina............................105c-OpapeldaCongregaçãodePropagandaFidenasmissões....106d-Osenumeramentosdemissionários.....................................109Capítulo3-Ascrónicas:narrativasmíticas?......................................1151-Umaoutraleituradascrónicas...................................................1152-Asnarrativasdefundação..........................................................117a-Oselementosnarrativosmínimos.........................................118b-Análisecomparadadaestruturanarrativadosrelatosdefundação............................................................................1183-Comparaçãoeinterpretação............................................................1314-Amicroestrutura:citação,amplificação,aslógicasnarrativasdascrónicas................................................................................132a-Ascitaçõesentreasordensreligiosas........................................133b-Ascitaçõesnointeriordecadaordemreligiosa.........................135c-Opontolimitedacrónica...........................................................136d-Aamplificaçãonarrativa............................................................137Capítulo4-Ocarácterdasordens,ascrónicascomorefundaçãodasordens.........................................................................................1451-Arefundação,confirmaçãodaimagemantigadasordens..........146a-Osfundadoresdemissõeseofundadordaordem................146b-Aconfirmaçãodasdiferençasentreasordens......................1492-Arefundação.Completaraimagemmedievaldasordens..............151IIIPARTE159NOMESELUGARESCapítulo1-Estudocomparadodosefectivosmissionnários.............1631-Oscatálogosdemissionários..........................................................163a-Qualéadefiniçãodemissionárioeparaquetipodecatálogo?...164b-Osmateriais................................................................................165c-Asfontesarquivísticas:oscatálogosdemissionários................1662-Confrontarosnúmeros....................................................................171a-ReverocômputodeJ.Dehergne................................................171
  • b-Comparaçãodosefectivosdosjesuítasespanhóiscomosmissionáriosdasordensmendicantes.........................................174Capítulo2-Oslugaresdaevangelização...........................................177IVPARTE189OSINSTRUMENTOSDEEVANGELIZAÇÃOCapítulo1-Apredominânciadoescrito.............................................1951-Odéficedeimagens...................................................................1952-Aprofusãodetextos...................................................................200a-Aproduçãoimpressa:temadumarivalidadeentreordensmendicantesejesuítas............................................................201b-Indíciosdeclandestinidade?.................................................209c-Aquemsedestinamestasobras?..........................................219Capítulo2-Conteúdosdiversificados................................................2331-Tipologiageraldasobrasdeevangelização...............................2352-Problemasdedefiniçãoeherançasformais...............................242a-Problemasdeanálisedoscatecismos....................................243b-Aherançadoscatecismoseuropeus......................................250c-Aherançadoscatecismosamericanos..................................255Capítulo3-Tipologiadoscatecismosemchinês...............................2611-Obrasnãoadaptativas:oscatecismosabreviadoseosmanu-aisdeadministraçãodesacramentos..........................................2622-Oscatecismosextensos..............................................................272a-OcasodedoiscatecismosdofimdoséculoXVI.................272b-Umcatecismojesuítaperdido..............................................277c-Umanovidade:ocatecismodialogadodeJuanGarcia........281d-Oscatecismoscomentados...................................................2853-Oscatecismosfilosóficoseoutrostextos.......................................288a-Oscatecismosnãodialogados..............................................289b-Ostratadosetextosdiversos:entreadaptaçãoerefutação.....291c-Oscatecismosdialogados.....................................................293Capítulo4-Daproduçãoàprática:opapeldosauxiliareschineses....2971-Olugardosauxiliareschinesesjuntodosmissionários.............2972-Opapeldosauxiliaresnaelaboraçãodostextos........................3063-Apráticadostextos....................................................................309VPARTE315UMEXEMPLO:OCATECISMOEMCHINÊSDOFRANCISCANOPEDRODELAPINUELAApresentaçãodotexto...........................................................317
  • Traduçãodotexto............................................................................323ComentáriodocatecismochinêsdePedrodelaPifiuela:daadaptaçãoàrefutação.................................................................4031-Estratificaçõesculturais.............................................................404a-Evangelizarpelarazão:umprivilégiodoschineses?...........404b-Umaaliançaentreoprincípiodecriaçãoearecuperaçãodediversosníveisdaculturachinesa....................................41O2-Adimensãodopolítico:Deus,umimperadorchinês................4163-Aviragemdarefutação..............................................................421a-SobreDeuseoutrasentidades..............................................421b-Sobreaalma.........................................................................4254-Areligiãocristã:verdadeirareligiãochinesa?...........................433CONCLUSÃO443ANEXOS455TranscriçãodotextodeAgustíndeValdes,O.S.A,Memorial...,(atraduçãoportuguesafiguranoCapítulo2daIIparte..................457Traduções:-MarceloDeRibadeneyra,O.F.M.,Historia...,1601,livro3,cap.14,pp.249-250..................................................................459-DomingoMartinez,O.F.M.,Compendiohistórico...,1756,livro1,cap.1,pp.1-2................................................................461-JuanFranciscodeSanAntonio,O.F.M.,Crónicas...,1733,primeiraparte,livro2,cap.12,pp.324-326..............................463-PáginaderostoeprefácioemchinêsdaobradeJuanGarcia,O.P.,Tianzhujiaorumenwenda...,1642................................466FONTES&BIBLIOGRAFIA............................................................469Listadasabreviaturasutilizadas............................................................470I-Fontes...............................................................................................471II-Inventáriodosinstrumentosdeevangelizaçãoemchinês...............491III-Bibliografia....................................................................................505GLOSSÁRIOTEOLÓGICO.................................................................539ÍNDICEDOSPRINCIPAISMISSIONÁRIOS.....................................543EXTRA-TEXTO5456PRANCHAS......................................................................................547TEXTOEMCHINÊSDEPEDRODELAPINUELA.........................5531CARTA................................................................................................641
  • Àmemóriadomeuavô,AgustínAgramunt,escultorerepublicano
  • YSÉEcoute!c'estbienta!ta!qu'ilscrient?Maisoui.Ta!Ta!Tuentends?AMALRICÇan'estrien!cen'estpaslapeinedem'enfoncerlesonglesdanslapeau.C'estquelquemissionairequel'oncoupeendeux,Ouquelquebonnedameprotestantequel'onestentraindedéguster.P.CLAUDELLePartagedumidi,ActeIII
  • PREFÁCIOAimportânciadestelivrodePascaleGirardmerece,amuitostítulos,serdestacada.Nãosetrataapenasdeumestudoqueincidesobreumtemaqueinteressaadescoberta,paraaEuropa,domundopelosportugueses.Decertoqueinteressa,enumsectorqueospróprioshistoriadoresportuguesestêmdescurado-odaconstruçãodeimagenssobreoOriente,nestecasodeimagensdaChina.Sendocertoque,durantecercade200anosaEuropa,senutriu,directaouindirectamente,quaseexclusivamentedenarrativasportuguesassobreoExtremoOriente,amodernadiscussãoacercadoorientalismoeuropeupassafrequentementesobreoespecíficocontributoportuguês,talvezporqueelefoiposteriormenteapropriadoporoutros,maiscentraisnadinâmicaculturaleuropeia.Nomeadamente,aepopeiadossábiosportuguesesnaChina,ainfluênciaqueexerceramnaculturadoImpériodoMeioeainfluênciaqueesteexerceu,porviadeles,nocontextoeuropeutêmsidonotoriamenteignorados.Noentanto,olivrodePascaleGirardéaindaimportantenamedidaemquecontextualizaereflecteapluralidadeecomplexidadedessa"epopeia".Ouseja,namedidaemqueelademonstracomoessasfontesquederamacessoàChinaestãodiversamenteempenhadasemdiversoscomba-15
  • OsReligiososOcic~entaisnaChin_a____________NaÉpocaModernatesreligiosos,culturaisepolíticos.ComoboaconhecedoradahistóriadaIgrejaedasmissões,aAutoradescreveaorganizaçãodosdiscursosdasváriasordensreligiosascomprometidasnamissãodaChina,relacionandoestesmodelosdediscurso,nãoapenascomparticularesconcepçõeseclesiológicasemissionológicas,mastambémcomospúblicosvisadosporelas.Sobredeterminandotudoisto,osconstrangimentosdaprópriaordemdodiscurso,ouseja,osmodospelosquaisaspalavraseasuaorganizaçãopromovemasideiasoulhescriamresistências.Emsuma,otrabalhodePascaleGirard,esclarecendomuitodasvisõeseuropeiasdaChinaedopapelfundadordosmissionáriosdoPadroadoportuguêsdoOriente,estabeleceumametodologiadetrabalhocomtextosquepodeterumusobastantegeneralizadoentreosartesãosdahistória.Nessesentido,oseuinteresseultrapassamuitoodatemáticaexplícitae,promoveolivroaumafelizilustraçãodosnovosmétodoseperspectivasdahistóriacultural.AntónioManuelHespanha16
  • INTRODUÇÃOAIgrejacatólicatentouevangelizaraChinaentreofimdoséculoXVIeocomeçodoséculoXVII.Emgeralesteepisódiosóérecordadopelaepopeiajesuíta,emparticularpelaQuestãodosritos.Porquederamprovasdeumaformidávelcapacidadedeadaptação,porquesouberamfazervaleracontribuiçãodaciênciaeuropeia,asuapresençafoinãoapenastoleradamastambémencorajadapeloimperadordaChina,atalpontoquealgunsdeentreeles-casodeAdamSchallnomeadoem1645presidentedotribunaldasMatemáticas1-puderamteracessoaaltasfunçõesdaadministraçãoimperial.Numaépocacomoanossaquesereclamado"interculturalismo",estahistóriadasmissõesjesuítas,dominadapelafiguraemblemáticadeMatteoRicci,éfacilmenteinteligível,apesardenãoserdesprovidadesubjectividade.Sesequiserultrapassaraimagemdemasiadoconstruídadojesuíta-chinêsousimplesmentetentardescobriroreversodaimagempie-dosa,desenham-sedoiscaminhos.Oprimeiro,odorelativismocultural,foiabertoporJacquesGemetnoseumagistralestudoChineetChristianisme,actionetréaction2•Aquidá-seapalavraao"Outro",examinandocomgrandeminúciaasreacçõesdeintelectuaischineses-notopodosquaisseencontravamosbudistas-àmensagemcristã.Trata-sedeumaviaque'J.DEHERGNE,S.J.,RépertoiredesJésuitesdeChinede1552à1800,RomaeParis,1973,p.241.2J.GERNET,ChineetChristianisme.Lapremiêrecon.frontation,Paris,Gallimard,1991(ediçãorevistaecorrigidadeChineetchristianisme.Actionetréaction,1982).17
  • OsReligiososOcident_c_iisnaChinaNaÉpocaModernadesembocanumaconfrontaçãoentreosvaloreseasconvicçõesdosOcidentaisedosChineses.Paraládassemelhançasaparentes,profundasdiferençasculturaismarcamaidentidadedeunsedeoutros,tomandoilusórioqualquerprojectode"mimetismo"doscomportamentoschinesespelosjesuítas.Osegundocaminho,aquelequenospropomosseguir,consisteemcompreenderosOcidentaisnoseupróprioterreno,optandoporalargaroestudodofenómenomissionárionaChinanaépocamodernaaoconjuntodosreligiososqueaíseencontravam.Aocontráriodahistóriadosjesuítas,adasmissõeschinesasdasordensmendicantes-agostinhos,franciscanosedominicanos-épraticamentedesconhecida.Limita-se,regrageral,asituarestasordensnoteatrodaQuestãodosritos.Desempenhamopapeldemausdafita,deperturbadoresdumaépocaabençoadaemqueosjesuítas,pelopreçodealgumasadaptaçõesdoutrinárias,estavamaumpassodeconseguiraconversãodoImpériodoMeioaocatolicismo.Onossoobjectivonãoéode,pelacentésimavez,instruiroprocessodaQuestãodosritosjuntodo"grandetribunaldaHistória"massimdeconsiderar,nasuaglobalidade,asactividadesdosreligiososocidentaisnaChina.EstenovoenquadramentoobrigaadarprioridadeàsordensmendicantesdadoquesãoasgrandesesquecidasdestaHistória.Toma-senecessárioprecisardesdejáalgunsdostraçosquecaracterizamosmembrosdestastrêsordenserecordarigualmentealgunsfactosqueconstituematramafactualdestaHistórianoperíodocomumatodos-mendicantesejesuítas-querdizer,dofimdoséculoXVIaoiníciodoséculoXVII.Asordensmendicantessãoessencialmenteespanholas.Apoiam-se,pelomenosnoquedizrespeitoàorganizaçãodassuasmissões,nasFilipinas-ilhasondeseencontramsolidamenteimplantadasapartirdasegundametadedoséculoXVP.EmManilaestãoossuperioresdasdiferentesordens,osprovinciais,aosquaisosmissionáriosqueseencontramnaChinaenviamassuascartaserelações.Osdominicanoseosfranciscanosinstalam-senaChinanasprimeirasdécadasdoséculoXVII;osagostinhostentamumaprimeiraentradanofimdoséculoXVImassóreaparecemnofinaldoséculoXVII.ChegadosàChinaporvoltade1630,osprimeirosmissionáriosmendicantes,dominicanosefranciscanos,encontram-seem1643sobaprotecçãodedoisprefeitosapostólicosnomeadospela3AstrêsordensmendicantesentramnasFilipinassegundoaseguintecronologia:em1565osagostinhos,em1758osfranciscanos,em1587osdominicanos.18
  • OsReligiososOcidentaisnaChinaNaÉpocaModernaCongregaçãoPapaldaPropagandaFide.Acronologiadestesprimeirosanosébemconhecidagraçasadoisestudosmagistrais,umdeJ.MetzlereoutrodeF.Margiotti.OdeMetzler4,analisaopapeldaCongregaçãodaPropa-gandaFidenoconjuntodasmissõescatólicas:fundadaem1622peloPapaGregórioXV,tinhaporobjectivocontrolaroensinodaféeapropagaçãodoevangelhoemtodasasmissõescatólicas.F.Margiotti5dedica-seaexaminaraacçãodestaCongregaçãonasmissõesdaChina.Aanálisedahistoriografiadasmissõesdar-nos-àocasiãodevoltaraestasquestões.Dumamaneirageral,todasasordenstêm,notopo,umsuperiordasmissõesqueresidenaChinapropriamentedita:umvigárioprovincialparaosdominicanoseosagostinhos,umcomissárioprovincialparaosfranciscanos,umvice-provincialparaosjesuítas.EnquantoqueosjesuítasparecemocuparoNortedaChinaenomeadamentePequim,asoutrasordensestãopresentesnaChinadoLeste,doSuledoSuesteoquenãoexcluiapartilhadealgumasáreasdeinfluênciacomosjesuítas.Nointeriordasáreasgeográficasatribuídasàsordensmendicantesobserva-seumadistribuiçãodiferencial:osagostinhosinstalaram-sepreferencialmenteemGuangdong;osdominicanosemFujian;quantoaosfranciscanos,ficaramcomabasegeográficamaisextensa(Jiangxi,Guangdong,ShandongeFujian).OpadreJosephDehergnededicou-sedurantemaisdevinteanosaestabelecer,demaneiraextremamenterigorosa,ageografiadestasmissões6.AgrandemaioriadosreligiososmendicantessaemdaChinanocomeçodoséculoXVIII,apartirde1711,comvariaçõessegundoasordens.PorestardirectamenteligadaàsperipéciasdaQuestãodosritos,acronologiadapartidaémelhorconhecidaqueadasuainstalação.ÉinútilinsistirsobreasrazõesdoagravamentodasituaçãodasmissõesdaChina,queresultaemgrandepartedasdecisõestomadaspelopapado.Em1705,aseguiràdeclaração-favorávelaosjesuítas-doimperadorKangXisegundoaqualosritoschinesessãocivisenãoreligiosos,odelegadodoPapa,Monsenhor4JosephMETZLER,"FoundationoftheCongregationde'PropagandaFide'byGregoryXV",inMETZLER,J.(ed.),SacraeCongregationisdePropagandeFideMemoriaRerum,Herder,Roma,vai.1/2,1971,pp.79-111.5FortunatoMARGIOTTI,O.F.M.,"LaCina,ginepraiodeiquestionisecolari",inMETZLER,J.(ed.),SacraeCongregationisdePropagandeFideMemoriaRerum,Herder,Roma,vai.1/2,1971,pp.597-631.6Ver,aestepropósito,nabibliografiageral,oconjuntodeartigosqueincluemamenção"étudedegéographiemissionaire",publicadosentre1953e1976narevistaArchivumHistoricumSocietatisIesu.19
  • OsReligiososOcidentais11aChina_____NaÉpocaModernadeToumon,chegaàChinacomoobjectivodeproibiraosmissionáriosqualquertolerânciarelativamenteaessesritos.OimperadorreplicaemJunhode1708,atravésdeumdecreto,exilandodaChinaosmissionáriosnãomunidosdo"piao",oformulárioimperialquelhespermitiaficar.Entendia-sequesóoobteriamaquelesquenãoseopusessemaosritoschineses.Apartirdeentãoasituaçãodegrada-serapidamente.OsagostinhoseosdominicanospaitemparaaEuropa,pelarotadasÍndiasportuguesaseporGoanocomeçodosanos1710.Porseuturno,osfranciscanos,quenessemomentoeramsobretudoitalianos,directamenteenviadosparaaChinaem1684pelaCongragaçãopapaldaPropagandaFide,conseguirãomanter-se-umpoucomais,atéaosanos1720.Parecequedesempenharamumpapelimportantenoprocessoderepatriamentodosmissionários,nomeadamentedosjesuítas.Asituaçãoagrava-seaindamaisemmeadosdoséculoXVIIIcomdiversasperseguiçõesdemissionárioseuropeus7•Onossoprojectositua-senocruzamentodaHistóriaespiritualdaEuropanaépocamodernacomaHistóriadaChina.NoséculoXVI,nocontextodomesmoimpulsoespiritualquesuscitaacriaçãodaCompanhiadeJesus,asordensmendicantesconhecemdiversosmovimentosdereformaqueastomamcapazesderivalizarcomosjesuítas.Nessaépoca,perantepregadoresfranciscanoscomoPedrodeAlcântara-iniciadordeumareformanasuaordem-osdominicanostiveramigualmenteosseusgrandesteólogos,comoFran-ciscodeVitoriaeDomingodeSoto8.NaNova-Espanhaestefortedinamismointelectualeculturalrepercute-senasrefundaçõesdecomunidadesindígenassobocontrolodereligiosos.EstasiniciativaschegamaadquirirumcarácterutópicocomVascodeQuiroga9,bisposeculardeMichoacán,ouatomaraformadumpoderosomilenarismo10entreosprimeirosfranciscanosdaNovaEspanha,dominadopelaquestãodaadequaçãoentreacidadedoshomensea7Cf.R.ETIEMBLE,LesJésuitesenChine.LaQuerelledesRites(1552-1773),Paris,Ar-chivesJulliard,1966,pp.144-147.8Cf.M.ANDRES,Lateologíaespaíiolaene/siglaXVI,Madrid,BibliotecadeAutoresCristianos,1976-1977,vol.2,pp.576-591eM.VENARD,"L'Eglisecatholique",inVENARD,M.(ed.),Histoireduchristianisme,Paris,Desclée,1992,vol.8,pp.225-230.9S.ZAVALA(ed.),La"Utopía"deTomásMoroenlaNuevaEspaiiayotrosestudios,México,Porrúa,1937.10J.L.PHELAN,TheMillenialKingdomoftheFranciscansintheNewWorld.AstudyofthewritingsofGeronimodeMendieta,O.FM.(1525-1604),Berkeley,LosAngeles,UniversityofCalifomiaPress,1956.M.BATAILLON,"EvangélismeetmillénarismeauNouveauMonde",inCourantsreligieuxethumanismeàlajinduXVesiecleetaudébutduXVIesiecle(ColloquedeStrasbourg9-11mai1957),Paris,P.U.F.,1959,pp.25-36.20
  • OsReligiososOcidentaisnaChinaNaÉpocaModernadeDeus.ComoficoubemdemonstradonoestudodeR.Ricard11,aNovaEspanhasurgiacomoaterradeeleiçãodasmissõesdasordensmendicantes.Veremosqueomesmosucede,emparte,comaChina.Convémrecordar,aestepropósito,queosespanhóiseramtributáriosdarotanovo-hispânicaparachegaràsFilipinase,portanto,àChina:ouseja,oviajante,aopartirparaestasregiões,deviaatravessaroAtlântico,desembarcarnaNovaEspanhaeencontrarummeioparaatingiroportodeAcapulcodondeembarcavaparaasFilipinas.Sabe-seigualmentequecertosreligiosospermaneciamváriosanosnaNovaEspanhaantesdeiniciaragrandetravessiadoPacífico.Destepontodevista,comobemnotouC.SanchezFuertes12naquiloquedizrespeitoaosfranciscanos,oMéxicoconstituiuuma"ponte"entreasprovínciasmaisdinâmicasdeEspanha-asdosAlcantarinos13-eaprovínciadeS.GregóriodasFilipinas.Contudo,seriaabusivodeduzirapartirdaíasimilitudedosdestinosmissionáriosdosdoisladosdoPacíficodadoqueexistemdiferençasconsideráveisentreasmissõesespanholasdaNovaEspanhaeasdaChina.Seopessoalmendicanteconstituiumpontocomum,assituaçõesrespectivasdessasmissõessãodiametralmenteopostas.Aumacolonizaçãoemprofundidade,feitadeviolênciasmastambémdemestiçagensmúltiplas14,aumaestruturapolíticaesocialnaqualaduplacolonização-evangelizaçãofuncionaempleno,opõe-seumcontextochinêsnoqualosconstrangimentossócio-políticossãoforteseonderapidamenteseverificouqueeraimpossívelumaocupaçãoampladeterritóriosporestrangeiros15•Àsrazõesestruturaisdestaimpossibilidadesomam-serazões11R.RICARD,La"conquêtespirituelle"duMexique.Essaisur/'apostolaietlesméthodesmissionairesdesordresmendiantsenNouvelle-EspagnedeJ523àJ572,Paris,lnstitutd'Ethnologie,1933.12C.SANCHEZFUERTES,O.F.M.,"Mexico,puentefranciscanoentreEspanayFilipinas",ArchivoIberoAmericano,nº52,1992,pp.373-401.13Estasprovínciassão:SanJuanBautista(reinosdeMúrciaedeValência),SanJosé(Castela:Madrid,Segóvia,Toledo,...),SanPablo(CastelaVelha,essencialmenteemtomodeValladolid).Cf.M.L.PATREM,Tableausynoptiquedel'histoiredetoutl'ordreséraphiquede1208à1878...,Paris,Imprimerie-librairiedel'oeuvredesaintPaul,1897,p.45.14S.GRUZINSKI,Lacolonisationdel'imaginaire.SociétésindigénesetoccidentalisationdansleMexiqueespagnol,XVIe-XVIIIesiécle,Paris,Gallimard,1988.15Foi,noentanto,encaradoumprojectodeconquistamilitardaChinanosfinaisdoséculoXVI,entreoutros,pelojesuítaAlonsoSanchez.Cf.sobreesteassuntoJ.GAYOARAGON,O.P.,Ideasjurídico-teológicasdelosreligiososdeFilipinasenelsigloXVIsobrelaconquistadelasIslas,Manila,UniversidaddeSantoTomas,1950,pp.53-147emaisparticularmenteaspp.125-128.Cf.igualmenteCh.R.BOXER,TheChristianCenturyinJapan,J549-1650,Berkeley,1951,pp.168-238e257-260.21
  • OsReligioso!_OcirJ!11tais11aChina______NaÉpocaModernaconjunturais.Comefeito,apósumperíododeaberturaaocomércio,deexploraçãodepaíseslongínquos,noséculoXVIIchinêsoImpériochinêsvoltaacentrar-sesobresipróprio.Protegendoassuasfronteirasterrestresemarítimas,lutandocontraapirataria,oImpérioparece,deumamaneirageral,fechar-seaosestrangeiros16.ApresençadosOcidentaisnaChinaeraobjectodeumaregularizaçãocasuísticafeitaatravésdeautorizaçõespontuaisdoimperador.Umtaldomíniosobreosindivíduos,queseverificaaoníveldaeconomia,revelaopesocrescentedaburocraciaadministrativa17•Destepontodevista,osucessodosjesuítastemalgodemiraculoso,masépossívelquedecorraapenasdointeressedosChinesespelosabercientíficoetécnicoqueosjesuítaseramsusceptíveisdelhestransmitir.Parecejudiciosoperguntarporqueéque,sendoasituaçãopolíticatãodificil,asordensmendicantespersistemaolongodetodooséculoXVIIemmanter-senoterrenoeemlevarporadianteasualoucaempresadeevangelizaçãodaChina.Nãoseráporqueestãofascinadosporumsistemapolíticoquenãoconhecenenhumacrisedeidentidade,aoinvésdaEuropaque,sacudidanoséculoXVIpelasguerrasdereligião,tentaránodecursodoséculoseguinte,aoinventaroabsolutismo,redefiniralegitimidadedopodermonárquico?Aestabilidadedosistemademandarinatoéparticularmenteimpressionante,apesardosproblemasqueacompanhamatransiçãodadinastiadosMingparaadosManchus.OfascínioqueexercesobreosOcidentais-quesóseinverteránofimdoséculoXVIIparaentãosetomarrejeição-tempororigem,parece-nos,aprimeiragrandedescriçãodeChinaquefoipublicada:trata-sedaHistoriadelascosasmásnotables,ritosycostumbresde!granreynodelaChina,obradoreligiosoagostinhoJuanGonzalezdeMendoza,publicadaem1585,equeexerceuumainfluênciaconsiderávelemtodaaEuropa18•MendozanuncafoiàChina.EmRoma,longedasatribulaçõesdaviagem,naquietudedumgabinete,trabalhouapartirdemateriaisdiversos:cartas,livroschineses,relaçõesdeviagensdePortuguesesedeEspanhóisna16Cf.J.GERNET,Lemondechinois,Paris,A.Colin,1972,pp.368-369.17P.E.WILL,BureaucratieetfamineenChineauXVIIIesiecle,Paris,LaHaye,N.York,Mou-ton,1980.18JuanGONZALEZDEMENDOZA,O.S.A.,Historiadelascosasmásnotables,ritosycostum-bresdeigranreynodelaChina...,Roma,1585.Estaobra,escritaoriginalmenteemespanhol,foitraduzidaemitaliano,françês,alemão,inglês,holandêselatim.Conheceupelomenosquarentaediçõesentre1585e1656.Cf.R.STREIT,O.M.I.&J.DINDINGER,O.M.I.,BibliothecaMissionum,Aachen,1927,vol.4,p.533.22
  • __________OsReligiososOcidentaisnaChinaNaÉpocaModernaChina19,sendosemdúvidaadeMartíndeRadaumadasmaisimportantes.Esteúltimo,queeratambémagostinho,éautordeummanuscritointituladoRelaciónverdadera...20•Oseutextoapresenta-secomooresumodeumavisitadiplomáticaaFujian,efectuadaem1575porestemesmoreligiosoepeloseucompanheiroGeronimoMarin.SeseadmitirqueaRelaciónéafonteprincipaldaHistoria,umacomparaçãoentreosdoistextos-existeumdesperdíciodedetalhesdequalidade"etnográfica",aopassoqueasgeneralizaçõesabundam-revelaaamplitudedaconstruçãointelectualdoredactordoimpresso.MichelCartierdemonstrouqueumtextocomoaPeregrinação21deFernãoMendesPinto-redigidopoucoantesdaHistoriadeJuanGonzalezdeMendoza-contituiumescritolargamenteconstruído22•NocasodafiliaçãoentreRadaeMendozaexisteclaramenteumareferêncialiteráriaexterioratrabalharempleno:trata-sedaUtopiadeThomasMore23,quedatade1516.Jámostrámosnoutrolocal24queaosprincipaisdesenvolvimentosdeMendozacorrespondia,decadavez,umfragmentodolivrodeThomasMore.DestemodoaChinadeMendozatoma-seummodelodegovernoemesmoumexemploconcretoderealizaçãodaUtopia;ahierarquiasocialchinesatransforma-senumaencarnaçãodaorganizaçãopiramidalprevalecenteemThomasMore.Porconseguinte,nestaconcepçãodaChinacomoEstadoideal,aconversãodosestratossuperioresteriasidosuficienteparaainclinarparaocristianismo.Oefeitodesedução,queé19Estasfontesforamobjectodediferentesestudos,nomeadamenteodeD.LACH,AsiainthemakingofEurope.TheCenturyofDiscovery,UniversityofChicagoPress,1965,vol.2,p.742,"Mendoza'sbookanditssources".20MartinDERADA,O.S.A.,RelaciónverdaderadelascosasdeireynodeTaibin,porotronombreChina,ydeiviagequeaelhizóelmuyreverendopadrefrayMdeRada,provincialquefitédeiordendest.Augustin,quelovioyanduvoenlaprovínciadeHocquienaíiode1575hechapore!mismo,s.1.n.d.B.N.P.,Mss.espanholnº325,ff.16-31.TraduzidodoespanholepublicadoeminglêsporCh.R.BOXER(ed.),SouthChinainthesisteenthcen-tury:BeingthenarrativesofGaleotePereira,Fr.GaspardaCruz,O.P.,Fr.MartindeRada,O.E.S.A.(1550-1575),Londres,HakluytSociety,1953.21R.VIALE(ed.),FernãoMendesPinto,Pérégrination,Paris,EditionsLaDifférence,1991.22M.CARTIER,"VoyageàtraversuneChineimaginaire:laPérégrinationdeFernãoMendesPinto",inActesduIVeColloqueinternationaldeSinologie,(Chantilly1983),Paris,InstitutRicci,1991,pp.75-93.23Cf.M.DELCOURT,(trad.),&S.GOYARD-FABRE,(apres.enotas),ThomasMore,L'UtopieouleTraitédelameilleureformedegouvernement,Paris,GarnierFlammarion,1987.24Cf.PascaleGIRARD,"DeThomasMoreàlaChine",inDesIndesOccidentalesàl'AmériqueLatine,MUSSET,A.&CALVO,Th.(ed.),Fontenay-aux-Roses,ENSEditions,1997,tomo2,pp.629-638.23
  • lOsReligiososOcidentaisnaChinaNaÉpocaModernatambémumefeitodeilusão,jogatantomaisquanto,comOLivrodeMarcoPolo,osOcidentaistinhamassimiladoofactodeacivilizaçãochinesaassentartambémnaescrita.OentusiasmodoprimeiroBispodasFilipinas,MigueldeBenavides,O.P.,exprime-senadedicatóriadirigidaaFilipeIIIeredigidaemDezembrode1595:"AOrdemdeS.DomingosofereceemhomenagemaVossaAltezaasprimíciasdasriquezasdaquelegrandereinodaChina.OsChinesesconsideramqueassuasgrandeseverdadeirasriquezasnãosãonemoouro,nemaprata,nemassedas,masoslivroseasabedoria,bemcomoasvirtudeseojustogovernodasuarepública:istoestimam,istoexaltam,distoretiramaglóriaetratamnassuasconversasaspessoasdebem(asquaissãonumerosas)."25EisoquecriaumforteafinidadeentreumOcidentequeseinscrevenatradiçãodoLivroeoImpériodoMeio.AocontráriodosÍndiosdaAmérica,osChinesessãovistoscomosuperiormenteaptosareceberamensagemcristã.Aconquistaespiritualdeveriaserrealizadacominteligência,semchoquesnemtumultos,semperturbaçõesmaioresdaordemsocialexistente,dadoquesegundocertasteoriasproféticasdoséculoXVIosChinesestinhamconhecidoareligiãocristãparaaabandonarememseguida26.25C.SANZ(ed.),Fr.JuanCOBO,O.P,BengSimPoCamquequieredecirEspejoRicodeiClarocorazón.LibrachinotraducidoenlenguacastellanaporFr.JuanCabo,delaordendeSantoDomingo.EnManilaa1592,Madrid,LibreriageneralVictorianoSuarez,1959,p.43:"LareligióndeSantoDomingoofreceaV.A.,comoenparias,lasprimiciasdelasriquezasdeagueigrandereinodelaChina.JuzganlosChinosporsusgrandesyverdaderasriquezas,noeloro,nilaplata,nilassedas,sinoloslibroselasabiduria,ylasvirtudesyelgobiemojustodesurepública:estoestimam,estoengrandecen,deestoseglorianydeestotratamensusconversacioneslagientebiencompuesta(queesmucha)".EstadedicatóriaacompanhaaobradoseuirmãodominicanoJuanCobo,comoqualestavaencarregadodaevangelizaçãodosChinesesdeManilanosprimeirostemposdaexistênciadaprovínciadominicanadasFilipinas.26Adescoberta,em1625,nacidadedeXi'an(ouShenxi),deumaestelaatribuídaacristãossiríacoseremontandoaoséculoVIII,renovaráointeresseporestasteoriasproféticas.Aliteraturasobreestaestelaéabundante.Veja-se,entreoutros:Ch.R.BOXER,"ThePortu-guesepadroadoinEastAsiaandtheproblemoftheChineserites,1576-1773",BoletimdoInstitutoPortuguêsdeHongKong,Macau,Julho1948,nº1,p.13.M.DEBERCH,"LapremiéreévangélisationduJaponauXVIesiécle:cathécismessommaires,prédication,catéchésegraduée",Actesdu109ºCongrésNationaldesSociétésSavantes:TransmettrelafoiXVIe-XX"esiécles{Dijon1984),Paris,CTHS,1984,p.185.H.HAVRET,LastélechrétiennedeSi-nganfou,T'ou-sé-wé,1895-1902,3vols.(VariétésSinologiques,nº7,12,20).Nanossa24
  • OsReligiososOcide11taisnaChina-----------~N~a-É~p-oc--ú-lM-o-de-,1-·11_a____________Certamentedesfazadaemrelaçãoàsprojecçõesutópicasdosmissionários,atentativadeevangelizaçãodaChinanaépocamodernasaldou-seemfracasso,aopassoqueaempreendidanaAmérica,sobreosescombrosdasordenssociaisprécolombianas,foibemsucedida.Noentanto,essatentativaexistiuedeixoumarcas.Asfontes,aindaqueparcimoniosasemalgunsdomínios,existem:crónicasdasdiferentesordensexaltandootrabalhomissionário,cartaserelaçõesdiversas,textoseprojectosdeevangelização...Todasparecemsugerirquesepassouqualquercoisa.Todavia,seformosparaalémdumaconcepçãodoescritocomoprovadoacontecimento,podemosemitirahipótesequeasfontessobreasmissõesdeChinasãoinfineestreitamentetributáriasdeumareconstrução.Estaúltimatevecomoefeito,semdúvidainconsciente,mascararconstantementeofracassodasmissões,fracassoqueseanunciaemfiligrananasmissõesjesuítasdesdeosanos162027,ouseja,antesmesmodeasordensmendicanteschegarem.Toma-seportantonecessáriorestituirosacontecimentosnasuaprópriaprodução.Comefeito,asfontessobreasmissõesnaChinapodemserpensadascomodiferentescamadasnarrativas,sendoahistoriografiacontemporâneaamaisrecente.Seatravésdeumacríticadostextos(historiografia,crónicasdasdiferentesordens,fontesarquivísticas,obrasdeevangelização...)procurarmospôrempráticaumaarqueologiadosaber,anossaabordagemimplicasimultaneamenteumanarrativacomváriasópticaseumarevelação.LevantemosentãoovéudahistoriografiaoséculoXXedosseusreflexoshagiográficos,odascrónicas,afimdeanalisaremqueéqueelasconstituemumconjuntonarrativocoerente,odasfontesmanuscritas(cartas,relações),odasfontesemchinês....Emcadaetapa,umlevantardovéu,masdecadaveztambémumamudançadeperspectiva,umaluznovaesempreumgrandevaziodosacontecimentos.Ditodeoutramaneira,numaprimeiraparteexaminaremososgrandestraçosdahistoriografiamissionária;numasegundaparte,compararemosascrónicasquerelatamasmissõesdasquatroordensnaChina-agostinhos,dominicanos,franciscanos,jesuítas;numaterceiraparte,analisaremosasopinião,otemadeumaorigemjudaicadosChinesesultrapassalargamenteaproblemáticadestaestela.Cf.PascaleGIRARD,"LeDesMerveillesduMondedeGuillaumePostei:géographie,projetmissionaireetutopie",RevuedelaBibliothequeNational,nº48,1993,pp.10-15e"LaChinedeMendozad'apréssonHistoriade!GranReynodelaChina:entitégéographiqueoumotifprophétique?",artigocitado.27J.GERNET,ChineetChristianisme,Paris,Gallimard,1991,pp.62-63.25
  • OsReligiososOcidentaisnaChinaNaÉpocaModernacircunstânciaseascondiçõesdaevangelizaçãodirigindoanossaatençãoparaasordensmendicantes;numaquartaparte,propomosuminventárioeumatipologiadosinstrumentosdeevangelizaçãoemlínguachinesa.Preocupámo-nosaquiparticularmentecomaproduçãodasordensmendicantes,dadoqueadosjesuítasjáfoiobjectodemúltiplostrabalhos.Desdeasprimeirasetapasdanossapesquisaquetomámosconsciência-contrariamenteàsideiasfeitas-daabundânciadefontes,asquaiscompreendemoscatecismos,asrecolhasdeorações,asvidasdesantos,asobrasdemeditação...Oquenosconduziuatentarconstruirumcorpusomaiscoerentepossível,quersetratemdedocumentosmanuscritosquerimpressos.Estarecolha,feitaatravésdenumerososfundosdearquivosedebibliotecas-nomeadamentenaBibliotecadoVaticano,naBibliotecaCasatenenseenaAccademiadeiLinceiemRoma;naBritishLibraryemLondres;naBibliothequeNationale,emParis-deu-nosamedidadoinvestimentointelectualquerepresentouaambiçãodeevangelizaraChina,querparaosEspanhóisdaépocaquerparaosseusauxiliareschineses.Poroutrolado,parecequeumséculofoisuficienteparaqueseconstituísseumatradiçãoapartirdaexperiênciapioneiradosjesuítasMatteoRiccieMigueleRuggieri.Nestecontexto,pareceabusivaumadissociaçãoradicalentreaproduçãodasordensmendicanteseadosjesuítas.Naquartaparte,apartirdeumaanálisecomparadadostextos,procurámosdesenhar,paraládasrivalidadesinstitucionaisqueahistoriografiasublinhasemcessar,ostraçoscomunsdeumaculturamissionáriaelaboradanaChinaduranteaépocamoderna.Naquintaparte,afimdeaprofundaraanáliseapartirdointerior,afimdepôràprovaaqualidadedotrabalholinguísticodosmissionários,decidimosapresentardetalhadamenteumexemplodessaliteraturadeevangelizaçãoemchinês.Trata-sedocatecismodofranciscanoPedrodePifiuela,umdosautoresmaioresdonossocorpus.Optámosporumatraduçãoanotadadotexto,seguidadumcomentário.Nodecursodasleiturasedasanálisesdostextosdeparámo-noscomumcertonúmerodenoçõesteológicas.Tendoemcontaanossaexperiência,achámosútiltrazê-lasaoconhecimentodoleitorcontemporâneo,reunindo-asnumglossárioqueseencontraemanexo.Nãoteriasidopossívellevarabomtermoestetrabalhosemmúltiplasajudaseencorajamentos.AgradeçoaoGroupedeRecherchesHispaniqueseaoCentredeRecherchesHistoriquesquecontribuiramparaofinanciamentodevárias26
  • OsReligiososOcidentcú_s_nc_1C_h_i_11c_1.__________NaÉpocaModernamissõesdeinvestigaçãonasbibliotecasefundosdearquivos,nomeadamentenoMéxicoeemNovaYorkduranteomêsdeJulhoeAgostode1992eemRomaemJaneirode1995;àFundaçãoOrienteeàFundaçãoMacauquemepermitiramfazerumaestadiaemMacauemJunhode1993;àEcoleFrançaisedeRomaquemeconcedeuváriasbolsasdeestudo(Abrilde1992eNovembrode1993).AgradeçoemparticularaPhilippeBoutryeaCatherineBricepeloacolhimentocalorosoquemedispensaramnasváriasestadiasemRoma.Forammuitosaquelesquemeajudaramnoslabirintosdosarquivosedasbibliotecas:LaoFeng,assistentenosArquivosHistóricosdeMacau-quemefezigualmentedescobriroencantosingulardaantigacidadelalusitananasportasdaChina-opadreCayetanoSanchezFuertes,O.F.M.,directordosArquivosFranciscanosIbero-OrientaisemMadrid,opadreDamienVorreux,O.F.M.,directordaBibliotecaProvincialdosFranciscanosemParis,assimcomoJacquelineGréal,suacolaboradora,EmilioPanella,chefearquivistadosArquivosGeraisdosdominicanosemRoma,LouisDuval-Arnould,conservadordaBibliotecadoVaticano,GérardMoussayarquivistadasMissõesestrangeirasdeParis,semesquecerJoséManuelCasadoParamio,conservadornoMuseuOrientaldosagostinhosemValladolid.Devo-lhesmuitoeagradeço-lhesimenso.Emseguida,todaaminhagratidãovaiparaosmeusprofessoresdechinês:AlainLucas,docentenoInstitutdesLanguesOrientales,eGanZiliang,professornaUniversidadeNormaldeTaipei.DedicoumamençãoespecialaJianShuhueyquemedeuumaajudapreciosaquandomedebatiacomotextodePedrodelaPifiuela.AssocioaindaaoseunomeodeJean-YvesMaleuvrequereviuosesboçosdasminhas"versõeslatinas".Emdiferentesmomentosdapesquisa,AuroreMonod-Becquelin,Jean-PierreBerthe,JacquesJulliardeJacquesRevelconvidaram-meaformularasminhashipóteseseaexporosresultadospreliminaresnosseussemináriosnaUniversidadedeNanterreenaEHESS.OsorganizadoresdoColóquiodeBordeaux"DécouvertesetExplorateurs"(Junhode1992),osdoColóquiodeChantilly(Setembrode1992)eosdasJornadasdeestudodoGrupodeEstudosHispânicosnoColégiodeEspanhaemParis(Maiode1994)permitiram-me,desdemuitocedo,exporomeumétododeanálisecomparadadostextos.Sabendoquantotaisexercícioscontribuemparaclarificarefazerprogredirasideias,sólhespossoendereçarumagradecimentomuitoespecial.AgradeçotambémaMichelCartiereaDenysLombardpormeteremconcedidoasuaconfiançanacoordenaçãodosemináriodaFRAMO.27
  • OsRi!}igiososOcidentaisnaC'!.!_naNaÉpocaModernaAgradeçonaturalmenteatodosaquelesquenãosóseinteressaramporestapesquisacomomeproporcionaramumapoioactivo:Jean-PierreBerthe,queaceitoudirigirestetrabalhoequemeabriugenerosamenteasuainesgotávelbiblioteca,JacquesGemet,BernardVincent,MichelCartierePierre-AntoineFabre.TenhoparacomesteúltimoumadívidaparticularpelasnumerosashorasgastasalereadiscutircomigootextodePedrodelaPifíuela.Porfim,agradeçoaosqueleramminuciosamenteomeutextonaetapamaisdelicadaqueéadaversãofinal:emprimeirolugarosmeusPais,depoisMariaEnriquezeHeleneJosseaunaversãoespanhola.28
  • CTMCDP•FUNDAÇÃOMACAU•INSTITUTOPOLITÉCNICODEMACAUMACAU•1999
  • 進階搜尋|全站搜尋