AMÍLCARMARTINSACTIVIDADESDRAMÁTICASNOSJARDINSDEINFÂNCIALUSO-CHINESESDEMACAUPY]DffiECÇÃOD_OSSERVIÇOSl.2.JoEEDUCAÇAOEJUVENTUDE~FUNDAÇÃOMACAU
OobjectivocentraldestapesquisaquerepresentaatesededoutoramentoemCiênciasdaEducaçãodeAmílcarMartins,apresentadaem1996naUniversitédeMontréal(Canadá),consistenadescri-çãodaformacomosãoutilizadasasactivi-dadesdramáticaspelaseducadorasportu-guesasechinesasnosjardinsdeinfâncialuso-chinesesdeMacau.Aidentificaçãodascaracterísticasdeintervençãodaseducado-rasportuguesasechinesas,dosseusele-mentosdediferenciaçãoedosfactoresdeconvergência,contribuemparaacompre-ensãodasituaçãoactualdasactividadesdra-máticasnoquadroescolarluso-chinêsenumcontextoprofissionalintercultural.Aprimeirapartedapesquisaquecon-témquatrocapítulos,descreve:omodelodeformaçãodaseducadorasdeinfânciadelín-guaveicularportuguesanoiníciodosanos80;odebatesobreasinfluênciasdosmo-delosdidácticosmacaenseseoslimitesdaspesquisasdeMartinsetal,(1984)edePaínhoetai.,(1990);oquadroteóricodapesquisa;eametodologiaqueseinspiranumaperspectivaetnográfica.Asegundapartedapesquisaquecon-témcincocapítulos,centra-senadescriçãodasdiferentesvisõesdeobservação:visãodocontexto,visãodeintencionalidades,vi-sãodaacçãopropriamentedita,evisãoderetroacçãoedealargamento.Osparâmetrosdeobservaçãoprivilegiadossão:osinstru-mentosdeintervençãodasactividadesdra-máticas(corpo,voz,linguagem,espaçoeobjectos);asfunçõesdaseducadoras(ani-mador,observadoreparticipante);easpers-pectivaseênfasesdasactividadesdramáti-cas(intrínsecaoudodesenvolvimentopes-soal,estético-artísticaoudodesenvolvimen-toartístico,eextrínsecaoudodramaaoserviçodeoutramatéria).
·-WiththeComplimentsofAsiaInternationalOpenUniversity(Macau)Av.doDr.RodrigoRodrigues,3°andar,EdifícioRoyalCentre,Macau.Tel:(853)781698Fax:(853)781691HongKongOffice:Te!:(852)28922298Fax:(852)25733808
AMÍLCARMARTINSACTIVIDADESDRAMÁTICASNOSJARDINSDEINFÂNCIALUSO-CHINESESDEMACAUcolecçãotg$ífMOO$@!fsO{gfi/fJO$
COLECÇÃOESTUDOSORIENTAIS1O.JOAQUIMDESOUSASARAIVAAContribuiçãoparaaHistóriadeMacauAcácioFernandodeSousa2ACTIVl~ADESDRAMÁTICASNOSJARDINSDEINFANCIALUSO-CHINESESDEMACAUAmílcarMartinsBibliotecaNacional-CatalogaçãonapublicaçãoMartins,Amílcar,1950-Actividadesdramáticasnosjardinsdeinfâncialuso--chinesesdeMacau.-(Estudosorientais;2)ISBN972-658-061-7(FM)ISBN972-8091-65-6(DSEJ)CDU37-053.2(043.2)371.1(043.2)"EstudosOrientais"pretendetrazeratéaopúblicodelínguaportuguesaalgunsestudosdecomprovadonívelacadémico-dissertaçõesdeMestrado,tesesdeDoutoramento,traba-lhosdiversosdeInvestigação-cujostemasserelacionamdealgummodocomestaregiãoaqueseconvencionouchamar"Oriente"(tomandocomoreferênciao"Ocidente"europeu).
AMÍLCARMARTINSACTIVIDADESDRAMÁTICASNOSJARDINSDEINFÂNCIALUSO-CHINESESDEMACAUPrefácioANTÓNIONÓVOAEDIÇÃOFUNDAÇÃOMACAUDIRECÇÃODOSSERVIÇOSDEEDUCAÇÃOEJUVENTUDE1998
liUniversitédeMontréalFacultédessciencesdel'éducationTesedeDoutoramentoemCiênciasdaEducação(OpçãoDidáctica),apresentadaem1996naUniversitédeMontréal(Québec/Canadá).Directora:GiseleBarret,professoracatedráticadaUniversitédeMontréaledaSorbonnenouvelle-Paris11I-lnstitutd'étudesthéãtralesTítulooriginalActividadesDramáticasnosJardinsdeInfânciaLuso-ChinesesdeMacauAutorAmílcarMartinsEdiçãoFundaçãoMacauAvenidadaRepública,6r/c-Macau,Tel.(853)966777•Fax(853)968658-9DirecçãodosServiçosdeEducaçãoeJuventudeRuadaPraiaGrande,68-Macau,Tel.(853)397624•Fax:(853)317307http://www.dsej.gov.moCopyright0AmílcarMartins~FundaçãoMacau0DirecçãodosServiçosdeEducaçãoeJuventudeConcepçãodecapaAntónioCarmoFotografiaGustavoCoelhoGabinetedeComunicaçãoSocialLídiaGraveAntónioCarmoTraduçãodosresumosAmílcarMartins[francês]LeongCheok1[chinês]IsabelMozartdaSilveira[inglês]ExecuçãográficaRigorTexto,LdaImpressãoeacabamentoTipografiaWelfareTiragem1000ISBN972-658-061-7[FM]ISBN972-8091-65-6[DSEJ]
Aosmeusfilhos,MigueleRodolfo,paraquemaenergiaquedispendinestapesquisafoicompreendidacomamor,respeitoeinteligência
ACTIVIDADESDRAMÁTICASNOSJARDINSDEINFÁNCIALUSO-CHINESESDEMACAU.ÍNDICEDEDICATÓRIA.................................................................................5ÍNDICE..............................................................................................7LISTADEQUADROS.....................................................................13LISTADEFIGURAS......................................................................14AGRADECIMENTOS.....................................................................15PREFÁCIO......................................................................................19PRÓLOGO........................................................................................29Origemdapesquisa...................................................................29INTRODUÇÃOGERAL..................................................................37Questãocentraldapesquisa....................................................39Objectivosdapesquisa.............................................................39Objectivoprincipal.............................................................40Objectivosespecíficos........................................................40Limitesdapesquisa..................................................................41Planodapesquisa......................................................................42PRIMEIRAPARTE........................................................................47CAPÍTULO1:ASPECTOSGERAISDAFORMAÇÃODEEDUCADORESDEINFÂNCIAEMMACAU..491.1Aproblemáticadaformaçãodeeducadoresdeinfância..511.1.1Planodeestudosdocursodeeducadoresdeinfân-ciaemPortugal...........................................................561.1.2Planodeestudosdocursodeeducadoresdeinfân-ciaemMacau..............................................................601.1.1.1Programadeactividadesinterdisciplinaresedeseminários...............................................621.1.1.2Programadeactividadesdramáticas...........651.1.1.3Avaliaçãodocurso..........................................681.1.1.4Estágios...........................................................701.1.1.5Actividadesdramáticasnosestágios............71Conclusões.................................................................................76CAPÍTULOII:ASINFLUÊNCIASDOSMODELOSDIDÁCTICOSMACAENSES.............................812.1Testemunhos........................................................................832.2Pesquisas............................................................................1002.2.1PesquisadeAmílcarMartinsetal..........................1012.2.2PesquisadePedroPaínhoetal...............................1032.3Práticascorrentesdasactividadesdramáticas..............107Conclusões...............................................................................1117
8AMfLCARMARTINS1CAPÍTULOIII:ASACTIVIDADESDRAMÁTICASNAEDUCAÇÃO......................................................1133.1Odramacomoobjectodeestudo....................................1163.2Perspectivaseênfasesdasabordagensdramáticas.......1213.3Funçõesdoeducador........................................................1253.4Instrumentosdalinguagemdramática...........................1313.5Exemplosdemodelosdeactividadesdramáticas-algunsitinerários...........................................................1313.5.1Atécnicado«Se»deStanislavski..........................1323.5.2Apedagogiadojogo,segundoHansHoppe...........1343.5.3Ojogodepapéiseojogodesimulação,segundoRogerTremblay.........................................1363.5.4Astécnicasdramáticas,segundoAlanMaleyeAlanDuff...............................................................1383.5.5Opsicodramaeaaprendizagemdaslínguas,segundoBernardDufeu,Anne-MarieDufeueDanielFeldhendler..................................................1393.5.6Omodelodidácticodeexpressãodramáticaedepedagogiadesituação,deGiseleBarret.......142Conclusões...............................................................................147CAPÍTULOIV:METODOLOGIA...............................................1494.1TipodePesquisa................................................................1514.2Modelodeobservaçãobaseadoemquatrovisões(1+3)...1524.2.1Visãodocontexto.....................................................1534.2.2Visãodeintencionalidades......................................1534.2.3Visãodeacção...........................................................1544.2.4Visãoderetroacçãoedealargamento...................1544.3Grelhadeobservação........................................................1554.4Recolhadeinformaçãoeperíodosdeobservação.........1564.5Momentosdecontactoedeobservaçãonosjardinsdeinfâncialuso-chineses..................................................1574.5.11.ºMomento-Dezembrode1991aMarçode1992...........................................................................1574.5.22.0Momento-MaioaJulhode1994......................1604.5.33.ºMomento-AbrilaJunhode1995.....................1614.6MeiosdeRegisto...............................................................1614.7Entrevistas.........................................................................1614.7.1Conteúdodasentrevistas........................................1634.8Corpus................................................................................1654.9Descriçãodosdados..........................................................1654.10Reduçãodosdados..........................................................160
ACTIVIDADESDRAMATICASNOSJARDINSDEINFANCIALUSO-CHINESESDEMACAUSEGUNDAPARTE........................................................................167CAPÍTULOV:VISÃODOCONTEXTO........................................1695.1Evoluçãodoenquadramentosócio-políticoeadministrativo....................................................................1715.1.1RevoluçãoPortuguesade25deAbrilde1974eanovaConstituiçãodaRepúblicaPortuguesa...1725.1.2EstatutoOrgânicodeMacau...................................1735.1.3EstabelecimentoderelaçõesdiplomáticasentrePortugaleaRepúblicaPopulardaChina...1745.1.4DeclaraçãoConjuntaLuso-ChinesasobreofuturodeMacau........................................................................1745.1.5LeiBásicadaRegiãoAdministrativaEspecialdeMa-cau(RAEM)daRepúblicaPopulardaChina(RPC).176Resumo...............................................................................1805.2Bilinguismoluso-chinês....................................................1835.2.1PopulaçãodeMacau................................................1835.2.2Comunidademacaenseebilinguismoluso-chinês...1855.2.2.1Hábitoslinguísticosnafamília....................1865.2.2.2Identidadecultural.......................................1865.2.2.3RelaçãocomaAdministração......................1885.2.3Comunidadeportuguesaebilinguismoluso--chinês.......................................................................1895.2.4Comunidadechinesaebilinguismoluso-chinês....1895.2.5Bilinguismoluso-chinêsediferentesdomíniosdavidasocial...........................................................1895.2.5.1Bilinguismonosnegócios.............................1905.2.5.2Bilinguismonaactividadecultural.............191Resumo...............................................................................1915.3Sistemadeeducação.........................................................1925.3.1Populaçãoestudantilesub-sistemasdeensino....1945.3.2Lein.011/91/M..........................................................1975.3.3Jardinsdeinfâncialuso-chineses...........................199Resumo...............................................................................202Conclusões...............................................................................202CAPÍTULOVI:VISÃODEINTENCIONALIDADES.................2056.1Planocurriculardaeducaçãopré-escolaredoanopre-paratórioparaoensinoprimário.....................................2076.2Materialdidácticoparaosjardinsdeinfâncialuso-chi-neses...................................................................................2116.2.1Materialdidácticoparaacomponentechinesa....2126.2.2Materialdidácticoparaacomponenteportuguesa2146.2.2.11"unidadededesenvolvimento9
,orAM{LCARMARTINSjORegressoàEscola.....................................2156.2.2.22.ªunidadededesenvolvimentoOMeioAmbiente.........................................2166.2.2.33.ªunidadededesenvolvimentoOsMeiosdeTransporte...............................2186.2.2.44.ªunidadededesenvolvimentoOVestuário....................................................2186.2.2.55.ªunidadededesenvolvimentoAAlimentação..............................................2196.2.2.6CadernosecassetesáudioFalePortuguês..............................................2206.2.2.7Históriasinventadas.....................................2206.2.3Outrosmateriaisdeapoioaoensino......................2226.2.3.1Quadrosdereferênciapermanente............2226.2.3.2Cadernetaescolar.........................................2236.2.3.3Boletimdeinformação.................................223Conclusões...............................................................................223CAPÍTULOVII:VISÃODEACÇÃO............................................2277.1Sessõesnasaladeaula.....................................................2307.1.1Exemplo1-Sessãosobrealínguaportuguesa.....230Resumo..............................................................................2387.1.2Exemplo2-Sessãosobremúsica,movimentoedrama........................................................................239Resumo..............................................................................2427.2Visitasaoexterior..............................................................2437.2.1Exemplo3-VisitaàBibliotecaCentral.................243Resumo..............................................................................2467.2.2Exemplo4-PasseioàpiscinadeHacSac.............247Resumo..............................................................................2497.3Feriados,festaseoutrassolenidades..............................2517.3.1Exemplo5-DiadePortugal...................................2567.3.2Exemplo6-DiaMundialdaCriança....................2567.3.3Exemplo7-Festasdeaniversários........................2597.3.4Exemplo8-Actividadesdeencerramentodoanolectivo...........................................................2617.3.4.1Exemplo8.1.-Ensaiodeumadançatradicional.....................................................2617.3.4.2Exemplo8.2.-Exposiçãodofimdeano.....2647.3.4.3Exemplo8.3.-Festadefinalistas...............266Resumo.....................................................................269Conclusões...............................................................................271
ACTIVIDADESDRAMATICASNOSJARDINSDEINFANCIALUSO-CHINESESDEMACAUCAPÍTULOVIII:VISÃODERETROACÇÃOEDEALARGAMENTO..............................................2778.1Instrumentosdasactividadesdramáticas.......................2808.1.1Corpo.........................................................................2808.1.2Voz..............................................................................2838.1.3Linguagem................................................................2848.1.4Espaço.......................................................................2878.1.5Objectos....................................................................2898.2Funçõesdaseducadorasdeinfância...............................2908.3Perspectivasdeutilizaçãodasactividadesdramáticas...294Conclusões...............................................................................296CAPÍTULOIX:INTERPRETAÇÃODOSDADOS......................3019.1Elementosdediferenciação.............................................3069.2Elementosdeconvergência..............................................3109.2.1Localização...............................................................3119.2.2Estabilidade..............................................................3149.2.3Prosperidade.............................................................3169.2.4Tradição.....................................................................3189.2.5Estruturação.............................................................3199.2.6Transcendência.........................................................3209.3Elementosdesíntese........................................................3219.3.1Definiçãoderitual...................................................3219.3.2Funçõesdoritual.....................................................3249.3.3Tipologiadasformasderitual................................3259.3.4Tramaconceptualdeutilizaçãodasactividadesdramáticas................................................................3259.3.4.1Elementosderepresentação........................3279.3.4.2Elementosdeleitura....................................3299.3.5Limitesnautilizaçãodoritual................................331CONCLUSÕESGERAIS...............................................................333Limitesdapesquisaedoinstrumentodeobservação.........335Resultados................................................................................337Dinâmicaentreaseducadorasportuguesasechinesas..338Aformaçãodaseducadorasportuguesaseasuaevoluçãonoterrenoprofissional............................339Macauemtransiçãoenovasvocaçõesparaosjardinsdeinfâncialuso-chineses...........................341Cenários...................................................................................342Cenáriosparaosjardinsdeinfâncialuso-chineses.......342Cenáriosparaasactividadesdramáticas........................344Recomendações.......................................................................345REFERÊNCIASBIBLIOGRÁFICAS..........................................34711
121AMILCARMARTINSjANEXOS........................................................................................3691-DesenhosdabandeiraedoemblemadaRegiãoAdmi-nistrativaEspecialdeMacaudaRepúblicaPopulardaChina..................................................................................3702-AlunosporSistemasdeEnsino(1989/90-1993/94).........3713-RegulamentodosJardinsdeInfânciaLuso-Chineses...3724-BoletimdeInformaçãoAnualparaaComponenteChi-nesa.....................................................................................3755-BoletimdeInformaçãoAnualparaaComponentePor-tuguesa...............................................................................377RÉSUMÉ.......................................................................................379Questionetcontextedelarecherche....................................379Objectifprincipal....................................................................380Objectifsspécifiques..............................................................380Structuredelarecherche.......................................................380Principauxrésultats................................................................382lmplicationsetretombéesdelarecherche...........................384ABSTRACT....................................................................................387Subjectandcontextoftheresearch......................................387MainPurpose...........................................................................388SpecificObjectives..................................................................388NatureoftheResearch...........................................................388MainResults............................................................................391lmplicationsandperspectivesoftheresearch.....................393fnlj:>eti~t\\,umiJJZ:E1Jr~B'-JcpooiçfJ5r!.~cpB'-JW-m..............................................395líJf:J'êB/;J~~.RlíJf~B'-Ji:p,C.,,r"'i~..............................................................395líJf~in.:l::~§B'-J........................................................................................395líJf~B'-J!jey:7;t§B/;J........................................................................................395líJf~B'-J*M~................................................................................................396líJf~áJ.:l::~nx*........................................................................................398~ff~~YWiUsJr"'~lm.RM!!®.......................................................................399ÍNDICEREMISSIVO(INDEX)...................................................401
ACTIVIDADESDRAMATICASNOSJARDINSDEINFANCJALUSO-CHINESESDEMACAUQuadro1:Quadro2:Quadro3:Quadro4:Quadro5:Quadro6:Quadro7:Quadro8:LISTADEQUADROSPlanodeestudosdocursodeeducadoresdeinfân-ciaemPortugal...........................................................59Planodeestudosdocursodeeducadoresdeinfân-ciaparaMacau(regimepós-laboral)........................61Quadrocomparativoentreoscontextosportuguêsemacaense..................................................................77Quadrocomparativoentreosmodelosjurídicospor-tuguêsemacaensedocursodeeducadoresdeinfância........................................................................78QuadrocomparativodasactividadesdramáticasnoscursosdeeducadoresdeinfânciaemPortugaleemMacau..........................................................................78Quadrocomparativodasculturasportuguesaechi-nesa..............................................................................98Matrizdetendênciasdaspráticasdojogodofaz--de-contaedoteatro.................................................120Quadrosíntesesobreasabordagensdasactivida-desdramáticas..........................................................125Quadro9:Quadrosíntesedasfunçõesdoseducadores..........130Quadro10:Quadrosíntesedeexemplosdemodelosdeactividadesdramáticas............................................147Quadro11:Grelhadeobservação...............................................156Quadro12:Quadrosíntesedoprocessometodológico.............164Quadro13:Locaisdeobservaçãodecriançaseeducadoras....165Quadro14:Materialconstituintedocorpus..............................165Quadro15:PopulaçãodeMacau.................................................184Quadro16:Distribuiçãodecriançaseeducadoraspelosjardinsdeinfâncialuso-chineses.........................................201Quadro17:Visãodocontexto:asdimensõespolítico-adminis-trativa,dobilinguismoluso-chinêsedosistemaeducativodeMacau..................................................203Quadro18:Planocurriculardaeducaçãopré-escolar..............210Quadro19:Planocurriculardoanopreparatórioparaoensi-noprimário................................................................211Quadro20:Materialdidácticoparaacomponentechinesa.....213Quadro21:Materialdidácticoparaacomponenteportugue-sa................................................................................214Quadro22:Outrosmateriaisdeapoioaoensino......................222Quadro23:Visãodeintencionalidades.....................................225Quadro24:ReportóriodosferiadosdaAdministraçãoPúblicaedasfestasdosjardinsdeinfâncialuso-chineses(exemplode1993/1994)...........................................25213
111_....141AMILCARMARTINSjQuadro25:Exemplosde«feriados,festaseoutrassolenida-des»comemoradaspelosjardinsdeinfâncialuso--chineses....................................................................255Quadro26:Visãodeacção:graudepresençadasactividadesdramáticasporexemplos(sessõesorientadasporeducadorasportuguesas).........................................273Quadro27:Visãodeacção:graudepresençadasactividadesdramáticasporexemplos(sessõesorientadasporeducadoraschinesas)...............................................274Quadro28:Visãodeacção:graudepresençadasactividadesdramáticasporexemplos(sessõesorientadasporeducadorasportuguesasechinesas).......................275Quadro29:Visãodeacção:graudepresençadasactividadesdramáticasporexemplos.........................................276Quadro30:Visãoderetroacçãoedealargamento...................299Quadro31:Quadrosíntesedediferenciaçãodaspráticasdaseducadorasportuguesasechinesas........................304Quadro32:Quadrosíntesedaspráticasemconjuntodaseducadorasportuguesasechinesas........................305Quadro33:Conceitospresentesnasactividadesdramáticasdaseducadorasportuguesasechinesas.................321LISTADEFIGURASFiguraI:EducationalDrama(RichardCourtney,1987).......117FiguraII:Ouniversodaformaçãoemactividadesdramáti-cas(LuísAguilar,1991)...........................................123Figuraill:Pentágonodaacçãodramáticaerepresentaçãodo«Se»Stanislavskiano...............................................134FiguraIV:Lecadrandidactique(GiseleBarret,1986)...........143FiguraV:Modelodeobservaçãobaseadoemquatrovisões(1+3)···········································································155FiguraVI:Distribuiçãodonúmerodealunospelosdiferentessub-sistemasdeensino(1991/1992)........................195FiguraVII:Tramaconceptualdoritualnosjardinsdeinfâncialuso-chinesesdeMacau............................................327
AGRADECIMENTOSArealizaçãodestapesquisatornou-sepossívelgraçasaoapoioquerecebidapartedediversaspessoaseinstituições.Porém,dadoteriniciadoestetrabalhohámaisdeseisanos,corrooriscodeomitiralgunsnomes.Contudo,nãopossodei-xardeassinalaralgumasdessaspessoaseinstituiçõesaquemqueromanifestaromeuprofundoreconhecimentoegratidão.AGiseleBarret,minhaamigaeprofessoracatedráticadoDépartementdedidactiquedelaFacultédessciencesdel'éducationdel'UniversitédeMontréaledoInstitutd'ÉtudesThéâtralesdel'UniversitédelaSorbonneNouvelle-ParisIII,quemedeuahonradeacompanharedirigirestatese.Fê-lo,sempre,comimensasensibilidade,mestriaetalento,abrin-do-menovasvisõesehorizontes.ÀUniversitédeMontréalquemeproporcionouoenqua-dramentoacadémicoealgumasdascondiçõesmateriaisàrealizaçãodapesquisa.ÀseducadorasportuguesasechinesasdoTerritóriodeMa-cau,especialmenteZelinaRodrigueseLolaFlores,directorasdosjardinsdeinfâncialuso-chinesesSirRobertHóTungeVeizgTim,que,deformaespontâneaeinteressada,contribuíramparaquesetornassempossíveisasobservaçõesnassuasinstituições.AJean-BaptisteHaché,professorassociado,eJacquesLamontagne,professorcatedrático,ambosdoDépartement15
16[AM(LCARMARTINSjd'étudesenéducationetd'administrationdel'éducationdelaFacultédessciencesdel'éducationdel'UniversitédeMontréal,eClaudeGermain,professorcatedráticodoDépartementdelin-guistiquedel'UniversitéduQuébecàMontréal,quemeescla-recerameorientaramsobrealgunsaspectosdapesquisa.AMariaBrancaAlbuquerque,ex-juristadoGovernadordeMacau,eRosalinaNunes,ex-directoradaDirecçãodosServiçosdeEstatística,que,emMacau,«mexeramoscordelinhos»invisí-veisdeformaafacilitaremeinduziremasdecisõesinerentes,respectivamente,aosperíodosinicialeintermédiodapesquisa.AJorgeCoelhoeMurteiraNabo,ex-Secretários-Adjun-tosparaaEducaçãodoGovernodeMacau,que,emmomen-tosdistintos,decidirampositivamentesobreascondiçõesdepartidaàrealizaçãodapesquisa.ÀDirecçãodosServiçosdeEducaçãodoGovernodeMacauque,atéFevereirode1992,meconcedeuoestatutodeequiparaçãoabolseiro.ÀFundaçãoOrientequemeconcedeuumsubsídiodequatromeses(períododeMarçoaJunhode1992).AEstherBensimon,emMontreal,eMariaLuísaMar-tins,emLisboa,quemeacompanharameencorajaramaolongodasdiversasfasesdoprocessodegestaçãodatese.ALorraineSpezakis,secretáriadosassuntosacadémicosdoDépartementdedidactiquedel'UniversitédeMontréal,quere-solveusemprecomeficácia,rapidezeenormesimpatiaasmúlti-plasevariadasquestõesinerentesaomeudossieracadémico.AAlixdeCarvalho,leitoradePortuguêsnaUniversitédeMontréal,queparticipoucomcompetênciaeempenhamen-tonarevisãolinguísticadotexto.Assuassugestões,plenasdeamizadeedecompreensão,revelaram-sepertinentes.Aosmembrosdojúridatesepelograndeinteresseeaten-çãoestimulantesquemanifestaramnoexercíciodassuasfun-
1ACTIVIDADESORAMATICASNOSJARDINSDEINFANCIALUSO-CHINESESDEMACAUl11ções:JacquesLamontagne,presidente;GiseleBarret,direc-toradapesquisa;EduardoMayoneDias,examinadorexter-no,professorjubiladodoDepartmentofSpanishandPortu-guesedaUniversityofCalifornia,LosAngeles;AldinadaSilva,membrodojúri,professoraauxiliardaFacultédeThéologiedel'UniversitédeMontréal;AmaryllChanady,professoracate-dráticadoDépartementdelittératurescomparéesdelaFacultédesartsetdessciencesdel'UniversitédeMontréal,emrepre-sentaçãododoyendelaFacultédesétudessupérieuresdel'UniversitédeMontréal;assimcomoMarcelBoisverteMarcelDeGrandpré,ambosprofessorescatedráticosdaFacultédessciencesdel'éducationdel'UniversitédeMontréal.AHelenKandarakis,secundadaporLuísAguilareTati-anaAguilar,peloentusiasmocalorosoquederamàcenogra-fiaeàmiseenscenedacerimóniadesoutenancedatese.Aosamigoseprofessoresquepresenciaram,comoteste-munhasparticipantes,o«ritualdepassagem»de12deAgostode1996,momentodasoutenanceedafesta:Abdel-HalimLasri,AliaKhalaf,CarlosdoRio,ChristopheHopper,Cristi-naAlmeidaTerça,EstherAmzallag-Bouhadana,FabriceBlée,FilipaRodrigues,IsabelLloydBraga,IsabelPereiradosSan-tos,Jean-BaptisteHaché,LinaRodrigues,LuísAguilar,Mar-liRosa,NorbertoAguiar,PauloTerça,RiadBrahimi,SophieCharpentier,SouleymaneMinta,TadeuRocha,TatianaAgui-lareVitáliaRodrigues.
PREFÁCIOAtesededoutoramentodeAmílcarMartins,Autiliza-çãodasactividadesdramáticasnosjardinsdeinfâncialuso-chi-nesesdeMacau,apresentadanaUniversidadedeMontrealem1996,constituiumtrabalhodegrandeinteresse,tantoemtermosdeconteúdocomonoplanometodológico.Aolon-godasualeitura,percebe-seaimportânciadecruzarasques-tõeseducativaseartísticas,perspectivandoareflexãopeda-gógicaparaalémdoimediatismopolítico,dalógicaeconómi-caoudaracionalidadetécnicaecientífica.Hádoisaspectosquesuscitaramaminhaatenção:aformarigorosacomooautortraçaomapadasdiversascorrentesetradiçõesnodomíniodas"actividadesdramáticas",fornecen-donovoselementosdeanáliseedecompreensãoteórica;ocui-dadocomqueoautorcontextualizaasuareflexão,dopontodevistasociocultural,criandoassimascondiçõesparaumenten-dimentoemprofundidadedestaproblemática.Oúltimocapí-tulo,dedicadoàinterpretaçãodosdados,constituiasíntesefelizdeumainvestigaçãobemsustentadaconceptualmenteebemenraízadanarealidadedotenitóriodeMacau.Assuaspropostaslembram-mequeasperspectivasar-tísticaseteatraiscontêmrespostasúteisepertinentesparaalgunsdesafiosdefuturodaeducação.Nestaoportunidade,gostariadealertarparatrêsaspectos:•Emprimeirolugar,paraanecessidadedeummaior19
20fPREFÁCIO:ANTÓNIONÓVOAAMILCARMARTINSjprotagonismodosactoreseducativosedeumamaiorcriatividadenaspráticasdeensino.•Emsegundolugar,paraaurgênciadeumamudançaradicalnaformadeorganizarosespaçoseostemposescolares,rompendodefinitivamentecomumalógicacurriculardisciplinar.•Emterceirolugar,paraaimportânciadeumaarticu-laçãocomascomunidadeslocais,assumindoqueaacçãoeducativasótemsentidoemespaçosquevalo-rizemaculturaeasaprendizagens.AnecessidadedeummaiorprotagonismodosactoreseducativosedeumamaiorcriatividadenaspráticasdeensinoOesforçodeedificaçãodapedagogiacomociênciadacerteza,conduziuaoreforçodasdimensõesracionaisdotra-balhoescolar.Comoseoactoeducativoseinscrevesseneces-sariamentenoprolongamentodeumraciocíniocientífico.Comosefossepossível(edesejável)instaurarumarazãoedu-cativa,quelimitasseariquezadasvivênciaseducativas,eli-minandoosaspectosafectivos,criativos,imprevisíveis.Hojesabemosqueosproblemasdapráticaprofissionaldocentenãosãomeramenteinstrumentaisequeosprofesso-restêmdeenfrentar(ederesolver)situaçõesúnicasqueexi-gemrespostasúnicas.Impõe-seoreencontrocomumapeda-gogiadoimprevisível,comuminvestimentoprioritárionoaquieagoradoquotidianoeducativo.Apedagogiatemdeapostarnoaproveitamentodetodasassituaçõesescolares,valorizandoumapedagogiadoprocessoedasituação.PeterWoodslembrourecentementequequandofalamosemcriatividadepensamosquasesemprenosalunos,comosenãofosseprecisoestimularacriatividadedosprofessores.Emostrou,deformanotável,dequemodoacriatividadeécadavezmaisnecessáriaefundamentalnaacçãodocente:Neces-
1ACTIVIDADESDRAMÁTICASNOSJARDINSDEINFÂNCIALUSO-CHINESESDEMACAU121sitamosdeensinocriativo.Aliteraturaestácheiadeexemplosdetédioedeineficáciadoensinofeitode"transmissãodecon-teúdos",pesadoerotineiro,levadoacaboporprofessoresarregi-mentados«comocavalos,todosacorreremnamesmapistaàmesmavelocidade".Éprecisoentrarmosnumperíododeliber-taçãodosprofessores,noqualserãoencorajadosausarasuainspiraçãoecriatividade.Numtextomuitointeressante,AnthonyGiddensdenun-ciouosequestrodaexperiência,afirmandoquearacionalizaçãodoensinosefezàcustadossaberesexperienciaisdosprofes-sores,obrigadosaadoptaremprocedimentosestandardizadosquelhesreduzemasmargensdeautonomiaededecisão.Ora:Devolveràexperiênciaolugarquemerecenaaprendizagemdosconhecimentospassapelaconstataçãodequeosujeitoconstróioseusaberactivamenteaolongodoseupercursodevida.Ninguémsecontentaemreceberosaber,comoseelefossetrazidodoexteriorpelosquedetêmosseussegredosformais.Anoçãodeexperiênciamobilizaumapedagogiainteractivaedialógica.Estestextosreferemaimportânciadeincentivaracriativi-dadedoprofessoredemobilizarossaberesdequecadauméportador,noquadrodeummaiorprotagonismodosactoresedu-cativos,alicerçadoemnovasatitudespedagógicas,queinvistamapessoanasuaglobalidadeeassumamaimprevisibilidadedassituaçõeseducativas.Sãopropostasdetrabalhoqueestãopre-sentes,desdehámuito,nareflexãopedagógicasobreaexpres-sãodramática,nomeadamentenosescritosdeGiseleBarret.Estaideiapermite-meconstruirumafiliaçãoentrealgu-masperspectivasactuaisdasCiênciasdaEducaçãoepráticashámuitoexistentes,quasesemprecontra-a-corrente,nocam-poartístico.Mencione-se,emapoiodestatese,otrabalhodeDonaldSchonquebaseiatodaasuateoriadaformaçãodeprofissionaisreflexivosnumareinterpretaçãodosmodelosar-tísticos.OstextosdeSchonconfortam-nosnaconvicçãodequeaspráticasartísticas-queremetemparaacriatividade,paraareflexãonaacção,paraavalorizaçãodostemposderetroac-ção,paraumaformaçãobaseadanaexperimentaçãoeemvi-vênciaspessoais,paramodalidadesespecíficasdetransposi-
22PREFÁCIO:ANTÓNIONÓVOAAM(LCARMARTINSçãodateoriaparaaprática,etc.-sãoportadorasdepotencia-lidadesinexploradasnosuniversoseducativos,podendoferti-lizarboapartedasexperiênciasqueurgelevaracabonases-colasenasinstituiçõesdeformaçãodeprofessores.Aurgênciadeumamudançaradicalnaformadeorganizarosespaçoseostemposescolares,rompendodefinitivamentecomumalógicacurriculardisciplinarUmaanáliserápidadasreformaseducativasdosúltimosanosdemonstraaincapacidadetotaldossistemasdeensinoparaadaptaremnovaslógicascurriculares.Ateiadepoderescorporativos,deinteressesdisciplinares,degruposacadémi-coseprofissionais,teminviabilizadosistematicamentequal-querveleidadedeconceberdoutromodoaorganizaçãodotempoedoespaçoescolar.Osváriospoderesemacçãonossistemaseducativostêm-seneutralizadosucessivamente,pro-longandotradiçõessemqualquerbasecientífica,mantendorotinasquenãodãorespostaaosproblemaseducativosactu-ais,insistindoemtransmitirsaberescompletamenteultra-passados,cujaúnicajustificaçãoéanossaprópriafamiliari-dadecomaideiaqueaescolaserveparaosensinar.AndréGiordantemtodaarazãoquandosustentaqueoproblemadosconhecimentostendeatornar-seumproblemadramáticodevidoàsuasuperabundância,defendendoqueosaberpassapelacapacidadedeconstruirmodelosdeexplica-ção,pelacombinaçãodeconceitosquepertencemadisciplinasdiferentes,pelaapropriaçãoporcadaumdoseupróprioper-cursoformativo:Nestesentido,aescoladevepromoverosaber,cen-trando-senumadezenadeconceitosdebaseinterdisciplinar(análi-se,pensamentocrítico,criatividade,etc.)queconstituemformasdeabordarasrealidadesactuaiseensinandoaorganizaramassadeconhecimentosdisponíveis(aseriá-los,ageri-los,asituar-seemre-laçãoaeles,aconhecerosseusdomíniosdevalidadee...aproduzi--los).Ademocratizaçãodopensar(edoagir)obrigaarompercomocolete-de-forçascurricularemqueasescolastêmestadoencerradas;simultaneamente,obrigaaimaginarespaçosextra-
l._!ICTIVIDADESDRAMATICASNOSJARDINSDEINFANCIALUSO-CHINESESDEMACAU!23-curriculares,querompamcomosentimentodequeasescolassãoassuntoexclusivode"professoresealunos",eabramportasaoutrosgruposprofissionaisesociais.Asescolassãoolugardereferênciadequalquerreformacurricular.Eéprecisoreconhecerqueaspráticasteatraissão,desdehámuito,portadorasdepotencialidadesinterdiscipli-nares,mobilizadorasdosmaisdiversosconhecimentosecom-petências.Asexpressõesartísticassentem-sebemnaligaçãodascoisas,comopontesentresuniversosdistintos.Tambémaqui,asnovastendênciaseducativastêminteresseemconhe-ceraexperiênciaintegradoraetrans-disciplinardecertascor-rentesartísticas.Estouapensar,porexemplo,naescolaingle-sadedrama(BrianWay,GavinBolton,...)queprocuroudina-mizarnoseiodasescolasprojectosglobalizantes,situadosnaconfluênciadeváriosdisciplinasesaberes.Aspráticasartísticassemprereagiramcontraoespartilhodosespaçosrígidosedostemposescolares,imaginandooutrosmodosdefuncionamento,mobilizandoprojectos,dinamizandoredes,congregandoapoios,implicandoaspessoasnasuatotali-dade.Estepatrimónioéúnicoeprecisadeserpostoaoserviçodosesforçostendentesaimaginarumcurrículoradicalmentenovoparaasescolas.AsArtestêmalgumasrespostas,têmex-periências,têmumatradiçãoderupturacomaarquitecturacurriculardominante.Ecomeçamater-comoseprovapelatesedeAmílcarMartins-umateorizaçãoconsistentedosseusmodeloseducativosedosseusprocessosdetrabalho.Aimportânciadeumaarticulaçãocomascomunidadeslocais,assumindoqueaacçãoeducativasótemsentidoemespaçosquevalorizemaculturaeasaprendizagensOtópicodanecessidadedeumarelaçãopróximaentreasescolaseascomunidadeséconhecidoetempoucodeori-ginalnaliteraturapedagógica.DesdeaEducaçãoNovaqueseclamaporumacolaboraçãomaisíntimaentreaescolaeosdiversosactoressociaisefamiliares.Masalgumasdestaspreocupaçõesforam"esquecidas"pelomovimentodasesco-
24lPREFÁCIO:ANTÓNIONÓVOAAMILCARMARTINSlaseficazesqueacreditoupoderresolverosproblemaseduca-tivosnointeriordomundoescolar.Hoje,anecessidadedeumainteracçãoescola-comuni-dadeestádenovonaribalta,devidoatrêsgrandesquestões,queencontramalgumasrespostaspertinentesnaexperiên-ciadasactividadesartísticas.Aprimeiradizrespeitoàdegradaçãodemuitasáreaspo-pulacionais,sobretudonasgrandescidades,ondeexistemrea-lidadessociaisnasquaisoesforçoeducativodificilmentepode-ráfrutificar.Investiremeducaçãoobrigaaumaestratégiadeduplapista,nãocanalizandoosrecursosunicamenteparaosespaçosescolareseconsolidandolaçosdeinteracçãoentreasescolaseascomunidades.Ora,semprequeaescolaquislançarpontesparaoexterior,recorreuemprimeiralinhaàsexpres-sõesartísticase,emparticular,àsactividadesdramáticas.Asegundaquestãoprende-secomanecessidadedesairdaescolaederompercomumpensamentoexcessivamentees-colarizado,únicamaneiradeapreenderacomplexidadedorealeducativo.QuemsesituanaEscolacomoáreaprofissionale,aomesmotempo,conseguedispor-seaintervir,constataqueosproble-maseducativosactuaisnãoencontrarãorespostanoslimitesdostempos,dosespaçosedasformasdirectamenteescolares.Quemestánessaencruzilhadatemnecessidadedealargaroshorizontes.Vaiterqueimiscuir-senorealenvolventeevaipararaoutrosespaçossociaiseaoutrasáreasdeactividadecomoutrosactores(AnaBe-naventeeOrlandoGarcia).Estanecessidadedeuma(re)alimentaçãodaescolaapartirdeoutrasrealidadeséumdadovitalparaasuatransformação.Ora,quemmelhordoqueaArtepodelevarparaaescolaasdiversasrealidades,osdiver-sosolharesesensibilidadesqueatravessamasociedade.Finalmente,aterceiraquestãoremeteparaumanovavisãodasescolas,comoespaçosondeascomunidadestêmodireitodeintervir,edeintervircomcapacidadededecisão.Àscomunidadeslocaiscompeteumaparcelaimportantenaidentificaçãodasnecessidadesdeaprendizagemedasáreascurriculares,bemcomonaconstruçãoderedesdetrabalhoe
1ACTIVIDADESDRAMATICASNOSJARDINSDEINFANCIALUSO-CHINESESDEMACAUl2sdecooperação.Ora,équasedesnecessárioreferirque,seháumatradiçãoderedes,elapassaseguramentepelocampodaanimaçãoculturaleartística.Aproximaradecisãodosactores,retirandoaoaparelhoburocráticoumafatiaimpor-tantedosseuspoderes,ésemdúvidaumacondiçãoessenci-alparaquecresçamprojectosintegradoresnasescolas,pro-jectosquepermitamàscriançasumtrabalhodeexpressãoartística,mastambémdefruiçãodosprodutosartísticos,quepermitamàscomunidadesparticiparnosprocessosculturais,facilitandoaalfabetizaçãoartísticadetodosnós.Aestepropósito,aacçãodesenvolvidapelaescolafran-cesadeTeatroeEducação(Jean-PierreRyngaert,RichardMonod,...)constituiummanancialdeideiasedepropostas,quepodemajudaraexplorarnovoscaminhosepercursos.Criarculturaartísticaéumanecessidadevitalnosdiasdehoje.Paraasescolaseparaaformaçãodosseusalunos.Por-quenóssabemos,comoMichelSerres,queainvençãoéoúnicoactointelectualverdadeiro,aúnicaacçãodainteligên-cia:Oresto?Cópia,batota,reprodução,preguiça,convenção,rotina,sono.Únicodespertador:adescoberta.Sóainvençãopro-vaquepensamosverdadeiramenteacoisa,sejaelaqualfor.Pen-so,logoinvento;invento,logopenso.Estassãoapenasalgumasdas"coisas"dequefalaatesedeAmílcarMartins.Masfala,também,daseducadorasdein-fânciaedeMacau.Edemuitomais...Éumtextomaduro,frutodeumpercursoacadémicoeprofissionalextremamenterico.Umtextoqueestá"marcado"pelapersonalidadeinvulgardasuaorientadora.GiseleBarretéumaprofessoraderarotalen-to,quepossuiqualidadeshumanasecientíficasexcepcionais.Elafoiaanfitriãatentaeamigadetodoumgrupodeeducado-resportuguesesqueseformounaUniversidadedeMontreal.Asúltimaspalavrassão,obviamente,paralhedizerobrigado.AntónioNóvoaProfessorcatedráticodaFaculdadedePsicologiaedeCiênciasdeEducaçãodaUniversidadedeLisboa
Asobservaçõesdaseducadorasdein-fância(cincoportuguesasequinzechine-sas)sãorealizadasemdoisjardinsdein-fâncialuso-chineseseprolongam-sepelosanoslectivosde1991/1992,1993/1994e1994/1995.Apesquisaevidenciacomoainterven-çãodaseducadorasportuguesasechinesas,paraalémdoselementosdediferenciaçãoinfluenciadospelosrespectivosmodelosdeformaçãoprofissional,pelosseusmodelosculturaisdepertençaepelascaracterísticasdomeiomacaense,contémtambémelemen-tosdeconvergênciaecomunsaosdoisgru-pos.Asformasdeutilizaçãodasactivida-desdramáticasdeambososgruposdeedu-cadoras,demonstramumatendênciaapri-vilegiaroritual.Asformasderitualidentificadassãoinspiradasporseisconcei-tos:delocalização,comoprincípiodaiden-tidade;deestabilidade,comoprincípiodamudançacontrolada;deprosperidade,comoprincípiodafelicidadeedariquezaeducativa;detradição,comoafirmaçãoere-forçodasmemóriascolectivas;deestruturação,comobalizadodesenvolvi-mentodascrianças;edetranscendência,comoaberturaàespiritualidade.NummomentoemqueMacauseen-contranaúltimafasedoperíododetransi-çãoqueculminaráem20deDezembrode1999comarecuperaçãodasoberaniadoTerritóriopelaRepúblicaPopulardaChina,osresultadosdapesquisaemergemcomoumcontributoparaacompreensãodasre-laçõeshumanaseprofissionaisluso-chine-sas.Aconcepçãodematerialdidáctico,aelaboraçãodeprogramas,aformaçãoinici-alecontínuadeeducadoreseprofessoresportuguesesechineses,noâmbitodasacti-vidadesdramáticasenumaperspectivaintercultural,sãoalgumasdasviasdeapli-caçãodosresultadosdapesquisa.
AtesededoutoramentodeAml7carMart1i1s,«Autilizaçãodasactividadesdramátz'casnosjardinsdeiefâncialuso-chinesesdeMacau»,apresentadanaUni-versidadedeMontrealem1996,constituiumtrabalhodegrandeinteresse,tantoemtermosdeconteúdocomonoplanometodológico.Aolongodasualeitura,per-cebe-seaimportânciadecruzarasquestões_educat1·vaseartísticas,perspectivandoareflexãopedagógicaparaalémdoimediatismopolítico,dalógicaeconómicaoudaracionalidadetécnicaecientffica(..)AntónioNóvoaProfessorcatedráticodaUniversidadedeLisboa(...)Indubitavelmentepodemosdescortinaratravésdestaspáginasumaatra-entecombinaçãodeumpedagogosénóeempenhado,uminvestigadormeticulosoeumacadémicoquetrazumamuitosignificativacontribuiçãoparaabibliogrqfiadoseucampo.EduardoMayoneDiasProfessorcatedráticodaUniversityofCalifornia(LosAngeles)(..)j'aitolf}"oursété1ntéresséeparlesmodelesdereprésentationet,àcet1·tre,jereconnaisl'originalitéduchoixduritueletdumanda/acommephénomeneetobjetmétaphoriquesquifait,duchapitrejinalesurl'interprétatlondesdonnées,unesyntheselumineuse,stl·mulanteetprovocante.Onytrouvenonseulementl'analysecommentéedesrésultats,cequel'onétaitendroitd'attendre,maisencareunevén"tableinterprétationpersonnelle,unecréatlónnéedumariagedelascienceetdel'art,uneco17jugaisonheureuseetréussiedel'intuitiondupoeteetdelaconnaissancedusavant,unealliancedesqualitésrattonnellesdel'Occ1dentdansdesformesetdesimages1nspiréesdel'on·ent,cequiestpeut-êtrelaJaçonlaplussubtt"/edetemrlapromessedelarencontreentrelesPortugaisetlesCh1noissurlaplate-:formed'accueiletlelancementdel'expressiondramatique(..)GiseleBarretProfessoracatedráticadaUniversitédeMontréaledaSorbonnenouvelle-Parism-Institutd'étudesthéâtralesAmilcarMartinsédoutor(Ph.D.)emCiênci-asdaEducaçãopelaUniversitédeMontréal.Pro-fessorauxiliardaUniversidadeAberta(Portugal)é,actualmente,DirectordeEstudosdeMestradodaUniversidadeAbertaInternacionaldaAsia(Macau).Osseusinteressesdepesquisaconcentram--senaformaçãodeeducadoreseprofessoresemcontextosdediversidadecultural,nosprocessosdeproduçãoeexpressãoartísticas,assimcomoemes-tratégiasdeintervençãoemodelosderelaçõesinterculturais.ISBN972-8091-65-6[DSEJ]ISBN972-658-061-7[FM]