AIMPRENSACABO..VERDIANA1820--1975~JOAONOBREDEOLIVEIRAFUNDAÇÃOMACAUDIRECÇÃODOSSERVIÇOSDEEDUCAÇÃOEJUVETUDE
AIMPRENSACABO-VERDIANA1820-1975
JOAONOBREDEOLIVEIRAAIMPRENSACABO--VERDIANA1820--1975EdiçãoFUNDAÇÃOMACAUDIRECÇÃODOSSERVIÇOSDEEDUCAÇÃOEJUVENTUDEPorocasiãodaVisitaOficialaCaboVerdedoGovernadordeMacauGeneralVascoRochaVieiraSetembro/1998
TítulooriginalAIMPRENSACABO-VERDIANA1820-1975AutorJoãoNobredeOliveiraCapaeDirecçãográficaRuideCarvalhoRevisãoTipográficaJosédeSousaTavaresExecuçãoMultimédiaImpressãoTipografiaWelfareTiragem1000exemplaresEdiçãoFundaçãoMacauDirecçãodosServiçosdeEducaçãoeJuventudeMACAU1998ISBN972-658-017-XFMISBN972-8091-70-2DSEJ
ÀminhaesposaTeresaeaosmeusfilhosAnaIsabeleJoãoHenrique
AGRADECIMENTOSAtodosquantostornarampossívelestaedição,aquideixoosmeusmaissincerosagradecimentos,emparticularaoDr.JorgeRangel,SecretárioAdjuntoparaaAdministraçãoEducaçãoeJuventudedoGovernodeMacau,aoseuChefedeGabinete,JoséLobodoAmaral,aoDr.AntónioRodriguesJunior,PresidentedaFundaçãoMacau,aoDr.LuízViseu,DirectordosServiçosdeEducaçãoeJuventude,assimcomoàOra.AlbinaSilva,Ora.DeolindaLeiteeaoDr.AntónioAresta.
Eaciarumlivroéantesdemaisumgestodesolidariedadeparacomoseuautoredereconhecimentopelovalordaobra.ÉnestaperspectivaqueaceiteioconviteformuladopeloDr.JoãoManuelNobredeOliveiraparaescreverestaslinhasqueantecedemoimportantetrabalhoque,opor-tunamente,decidiudaràestampa.Olivroquevaisersubmetidoàapreciaçãodograndepúblicoconsubstanciaumnotávelesforçodeinvestigaçãoaliadoàsinegáveisqualidadesintelectuaisdoseuautor.Extravasandooâmbitodaimprensacabo-verdiana,aobraéumcontributovaliosoparaoconhecimentodaevoluçãodasociedadecabo-verdiana.Elatemoméritoderevelarfactosimportantesdanossahistória,atéentãoignorados.Sóporissoasuapublicaçãosejustificariaplenamente.Narealidade,nenhumpovoprogri-desemosuportedeumahistória,semumaprofundacompreensãodoseupassado.Ahistóriaconstituiosuportedaafirmaçãodospovosnacenainternacionaleoseuconhecimentorevela-seindispensávelàcoesãonacional.Partilhardomesmopas-adopermitecompreenderopresentecomumevislumbrarofuturo.AoDr.JoãoManuelNobredeOliveira,apresentoasminhassincerasfelici-taçõeporterasumidoatarefadeprocederaestedetalhadoestudoqueabarcaolongoperíodode1820àproclamaçãodaindependêncianacional.Oacolhimentocalorosoque,estoucerto,opúblicocabo-verdianolhedis-penaráseráomaiorprémioeestímulopelotrabalhorealizado.AntónioMascarenhasMonteiroPresidentedaRepúblicadeCaboVerde
PREÂMBULODOINDEPENDENTEÀTERRANOVAAIMPRENSACABO-VERDIANANOPERÍODOCOLONIALPretende-secomestaobraoferecerumavisãogeraldoquefoiaImprensaemCaboVerdenoperíodocolonialquesirvadelivrodereferênciaquerparaosestudiososdaHistóriadeCaboVerdequerparaosdaHistóriadaImprensaColonialPortuguesa,nestecaso,dadeCaboVerde.P.AlbertF.Terrou,naintroduçãodasuaobraHistóriadaImprensaIenumeramasdificuldadescomquesedefrontamosestudiososdestetema.Começalogopornãoser"fácildelimitaroobjectodaHistóriadaImprensa...porque...nãosepoderiaconstrui-laoucompreendê--lasemumaconstantereferênciaàevoluçãogeraldassociedades;detodososobjectosdapesquisahistórica,ojornalé,talvez,oquemantémasmaisestreitasrelaçõescomoestadopolítico,asituaçãoeconómica,aorganizaçãosocialeonívelculturaldopaísedaépocadosquaisconstituiorefiexo".Issoparaalémdadificuldadeemdefinirospróprios"limitesdodomíniodaImprensaperiódica...tantoemrelaçãoàsdemaisproduçõesimpressas,...comoolivro,abrochura,afolhavolante...quantoemrelaçãoaosoutrosmeiosdeinformação,..."-citamcomoexemplos,resultantesdoprogressotécnico,ocinema,arádioeatelevisãoe,acrescentaríamosnós,o"jornalismodigital",interactivodaInternet2-e"outradificuldade...decorredadiversidadedeseusórgãos,"oqueobrigaohistoriadordaImprensa"...atentarconciliaroestudoindividualizadodecadatítulocomaapresentaçãodomundodaImprensaemseuconjunto.Maisdoqueoutros,elesedefrontacomadificuldadededescreveraomesmotempoafiarestaesuasárvores.[...]Àsuafunçãoprincipal,queconsisteemrestituiravidadosjornaiseespecificaropapelqueelesrepresentaramnaevoluçãodassociedades,ahistóriadaImprensaacrescentaumaespéciedefunçãoderivada:adeajudaroshistoriadoresautilizarotestemunhodosjornais."Procurandoatingirestesobjectivosexplicaremosaevoluçãodaimprensacabo-verdianaligandoessaevoluçãoaodesenvolvimentoculturaleeconómicodasociedadecabo-verdianaP.AlberteF.Terrou,HistóriadaImprensa,LivrariaMartinsFontesEditoraLTDA.,S.Paulo,Brasil,1990,col.UniversidadeHoje,págs.1e2.TítuloOriginal:HistoiredelaPresse,P.U.F.Paris,1970,col.Quesais-je?TraduçãodeEdisonDareiHeldt.2Sobreojornalismodigital,veroartigodeRuiTrindadeRepórternaredeinExpressoRevista,n.Q1203,Sábado,18deNovembrode1995,págs.136a142,semanárioExpresso,Lisboa.9
Cli6.Q8Cle:I10esódepoispassaremosaoestudoindividualizadodecadatítuloeàtranscriçãodosartigosqueconsiderarmosmaisimportantes.Otextoprocuraráassimpôroleitoremcontactocomosproblemasdaépoca,comomodocomoasquestõesquemaispreocuparamosjornalistasdaquelestemposforamtratados,ascausaspelasquaissebateram,osseusêxitoseosseusfracassos,demodoaqueoleitorpos-saformarasuaprópriaopiniãoe,também,fornecer-lheindicaçõesparaquepossafazerassuasprópriaspesquisasaprofundandoostemasque,porventura,tenhamdespertadoasuacuriosidade.Olivroincluiráassim,umarelaçãodosperiódicosexistentesnoperíodoaqueestaabordagemsereporta,sendocadatítuloacompanhadoportodasasreferênciasquepermitamasuaconsulta,nomeadamenteasbibliotecasondeexistemcolecçõeseasrespectivascotaseindicaçõessobreoestadodeconservaçãodosjornais.Emseguidaproceder-se-áaumaanáliseestatísticadestestítuloseasuaclassificaçãoporassuntose,finalmente,tecer-se-ãobrevesconsideraçõessobreaImprensacabo-verdianapósindependênciaacompanhadatambémdeumarelaçãodosperiódicosexistentes3•Comoconclusãodestaobra,incluiremosumarelaçãodasbiografiasdosprincipaisin-tervenientesnaHistóriadaImprensacabo-verdianacomtodososseusdadosbiobibliográficos.Poroutrolado,semprequesefaçamtranscriçõesereferênciasaartigosdeperiódicos,estasserãoacompanhadasdeindicaçõesquepermitamumafácillocalizaçãodosartigoscita-dos,nomeadamente,colocandonoladoesquerdodotextoadatae/ouonúmerodoperiódicocitado.Quantoàgrafiadostextostranscritos,namaiorpartedoscasos,optou-sepelasuaactualizaçãohavendopoucastranscriçõesemquesemanteveagrafiadaépoca.Quandofo-remcitaçõesextraídasdemonografias,estasvirãoindicadasnasnotasdefinaldepágina.ConvémtambémrecordarquePortugal,conformeasépocaseosinteressespolíticos,desig-nouasparcelasdoseuimpériooracomocolóniasoracomoprovínciasultramarinas.Oautorentendeudeveracompanharessasmudançasdedesignaçãocomoformadeevitaraconfusãoentreostextoscitadoseoseuprópriotexto.Assim,conformeascircunstâncias,oraCaboVerdeaparecereferenciadocomocolóniaoracomoprovínciaultramarina.Ficamdeforadesteestudoosjornaismimeografados,comosejamoCrepúsculo(1933)eoOrvalho(1936)deS.Antão,oRestauração(1948?)deS.Vicenteeváriosoutrosnamedidaemquenãopodemserconsideradosmeiosdecomunicaçãoimpressosedelesnãorestaremvestígios.Ficaránoentantoassinaladanarelaçãodosperiódicosasualembrançaedesdequetenhamtidoumpapelderelevonoprogressodasletrascabo-verdianasaelesse·referiránotexto.Estesjori:i-aisaliás,sãodosquelevantamataldificuldadeemdefiniroslimitesdaimprensaperiódicaqueAlberteTerrousereferemnasuaobraatráscitada.3Apesardeestarforadoâmbitotemporaldestetrabalhooautorentendeuserdeimportânciafazerestabreveapreciaçãodaevoluçãodaimprensacabo-verdianadepoisdaIndependência,namedidaemqueelaajudaacompreenderaevoluçãogeraldaimprensadeCaboVerde.AssimincluímosumarelaçãodosjornaissaídosdesdeJulhode1975atéJulhode1994.
Opresenteestudonãoabrangeigualmenteaimprensadadiásporacabo-verdiananamedidaemqueoseuestudoaprofundadonãocabenoâmbitogeográficodestetrabalho,maséderelembrarquecabo-verdianosemigradosfundaramoudirigiramjornaisvoltadosparaasuagentenospaísesdeacolhimento,desdeosEstadosUnidosatéàArgentinapassandoporPortugalepelassuasantigascolónias.RelembramososcasosdoAlvorada,doVozdaColónia,doPresençaCrioula,etc.enãoseriadespiciendofazerumlevantamentodestaimprensa.NoentantoaelanosreferiremossemprequetenhaimportânciaparaacompreensãodaevoluçãodalmprenanopróprioCaboVerde.DeigualmodotrataremososjornaisafricanosdeLisboacomoporexemploOUltra-marino,oCorreiodeÁfrica,aMocidadeAfricana,etc,semprequeoseuestudopermitacom-preendermelhoroquesepassounoarquipélago.Omesmo,aliás,seaplicaàimprensadaGuinécolonialeàpropagandaescritaelaboradanaqueleterritórioduranteaGuerradoUl-tramar/GuerradeLibertaçãoconduzidapeloP.A.I.G.C4.Assimnãoincluiremosaquiosbo-letineditadosporestepartido:oboletimLibertação,cujoprimeironúmero,saídoemDezem-brode1960,foidactilografadopelopróprioAmílcarCabral;eoPAIGCActualités,editadoemEstocolmo,Suécia,redigidoemlínguafrancesaedirigidoporLuísCabral;umavezque,comoonomedesteúltimoindica,eramórgãospartidáriosbi-nacionais(cabo-verdiano-gui-neene),oquetornadifícilenquadrá-loscomoperiódicosdadiásporacabo-verdiana,(po-dendonoentantoseremvistoscomoumcasoparticulardestadiáspora).Porúltimo,nãofoipossívelaoautorprecisarrigorosamenteasdatasdeinícioefimdealgundosperiódicosaquimencionados,tantodaépocacolonialcomodoperíodopós-inde-pendência.Pelofacto,pedimosdesdejáasnossasdesculpaseagradecemostodaainformaçãoquepermitacolmatarosdadosemfaltaou,mesmo,corrigirospossíveiserrosexistentes5•4obreesteassuntoveraobradeJoséJúlioGonçalvesAinformaçãonaGuiné,emCaboVerdeeemS.ToméePríncipe(Achegasparaoseuescudo).5Quantoaofactodoleitordepararaolongodolivrocomalgumasrepetiçõesaparentementedesneces-árias,taldeve-seàpretensãodefacilitaraleitura/consultaseparadadecadapartedestaobra.ll
PREFÁCIOPREÂMBULODOINDEPENDENTEÀTERRANOVAÍNDICEGERALAIMPRENSACABO-VERDIANANOPERÍODOCOLONIALCAPÍTULOI9INTRODUÇÃO..............................................................................................13AIMPRENSACABO-VERDIANANOCONTEXTODOIMPÉRIOCOLONlALPORTUGUÊS................................15Umcontextopolítico-culturalpoucopropício.......................................................15ARevoluçãode1820eonascimentodaimprensaultramarina....................................15AimprensaemÁfrica.....................................................................................17AimprensaafricanaemPortugal........................................................................18Oamadorismoeasdificuldadesdesobrevivência......................................................19PERIODIZAÇÃO:UMAPROPOSTA..................................................................22Períodosdeletargia.......................................................................................22Períodosdeintensaactividade...........................................................................23Equantoàimprensaoficial..............................................................................25Outrahipótese.............................................................................................26CAPÍTULOIIANTESDAIMPRENSA.................................................................................27AESCRITAANTESDOSJORNAIS..................................................................29Ocombateatravésdosopúsculos:MartinscontraPusich..........................................29Eapareceoprimeiromovimentoseparatista............................................................30AConfederaçãoBrasílica.................................................................................31Ocombateatravésdosopúsculos:MartinscontraMarinho..........................................32Ocombateatravésdosopúsculos:MarinhoeBarretocontratodos.................................34Umanovarealidade:adenúncianaimprensa.........................................................36Atransferênciadacapital.................................................................................36Nasceaimprensamasosopúsculoscontinuam.........................................................40OBOLETIMOFICIAL....................................................................................45OBoletimnasilhadaBoaVistaedaBrava............................................................45AescolhadaIlhaBrava.................................................................................47Masosproblemasquasequeomatavamànascença...................................................51OprimeiroBoletimOficial.................................................................................57Aimportânciadosprimeirosredactores...............................................................63
CAPÍTULOIIIOMEIOCULTURAL........................................................................................67OSEMINÁRIO-LYCEUDECABOVERDE...............................................................69AsiniciativasdoEstado.......................................................................................69Adifusãodoensinoprimário.................................................................................69Asiniciativasdosparticulares..............................................................................70OensinosecundárioemCaboVerde........................................................................73AfundaçãodoSeminário-LyceuemS.Nicolau............................................................74Osobjectivos...................................................................................................78Umaescolhacontestada....................................................................................79Umacontribuiçãoímparparaoprogressocabo-verdiano................................................80ASSOCIEDADESRECREATIVAS........................................................................85Clubesdaelitemacomimpactonaculturaenasociedade.............................................85Asirmandadesreligiosas....................................................................................98Paraalémdeassociaçõesculturaisseriamtambémpolíticas!..........................................99Oúltimoabencerragem.......................................................................................100Asnovasassociações..........................................................................................1O1ABIBLIOTECAPÚBLICADAPRAIA.....................................................................104Umaideiaanterioràimprensa..............................................................................104Em1871,enfim,afundação.................................................................................105Umpequenoespólioquerapidamentecresceu............................................................106Umainiciativaquevingou....................................................................................107ONOVOALMANAQUEDELEMBRANÇASLUSO-BRASILEIRO.................................109Umafonteignoradamasimportante........................................................................109Aparticipaçãocabo-verdiana.................................................................................11OAcolaboraçãofeminina:umcasosurpreendente!.........................................................110OpioneirismodeAntóniaPusich..........................................................................111...edeMariadeSpencerFreitas..............................................................................112Elevanta-seoproblemadeedefinirqueméautorcabo-verdiano7....•••..•....••...••••••..••...••..112ADIFERENÇACABO-VERDIANA........................................................................115Umaimprensaligadaàterra.................................................................................115CAPÍTULOIVNASCEAIMPRENSACABO-VERDIANA...........................................................117OINDEPENDENTE...........................................................................................119Oenquadramentojurídico..................................................................................119Mascomeçaafazer-sesentirafaltadeumjornal.........................................................119UmmomentochavedaHistóriadeCaboVerde............................................................120PorquêIndependente!..........................................................................................121Oprimeirojornalcabo-verdiano...........................................................................121Aprimeiraguerradejornais................................................................................125OSOUTROSJORNAIS......................................................................................127Imprensa........................................................................................................127Ajustiça...........................................................................................................131OFIMDOPERÍODOCABO-VERDIANONAGUINÉ..........................................135
QuemeraogovernadorCabralVieira?.................................................................Umaderrotaesmagadora.................................................................................RiodeBolôr:umaderrotaportuguesaouumaderrotacabo-verdiana?...........................Oúltimoactododramaescravocrata!Pelomenosmarcaofimdeumaépoca..................EcomeçaociclodoPortoGrande.....................................................................Umreparoqueénecessáriofazer:aacçãodoscabo-verdianosnaGuiné..........................Oscabo-verdianosrevelam-seinsubstituíveis.........................................................OatrasodaGuiné...........................................................................................Umaaliançadeinteresses1CAPÍTULOVADÉCADADENOVENTA.............................................................................UMADÉCADADEMUDANÇAS.......................................................................OUltimatumInglês.....................................................................................Dodesprestígiodoregimeaodesprestígiodoprópriopaís............................................Osegundoperíododeintensaactividadejornalística..................................................OALMANACHLUSO-AFRICANO.....................................................................OcónegoTeixeira..........................................................................................Oalmanaque...............................................................................................AEsperança:Aprimeirarevistaliteráriacabo-verdiana...............................................AIMPRENSACOLONIAL:OSJORNAISDEPINTODEBALSEMÃO.......................OBoletimColonial..........................................................................................OsjornaisdePintodeBalsemão........................................................................PintoBalsemãoeasituaçãodaimprensacolonial......................................................Umcolonialanti-centralista.............................................................................Aliberdadedaimprensaeonativismo..................................................................Etambémanti-racista....................................................................................OSGRANDESTEMASDAIMPRENSACABO-VERDIANA....................................Quatrograndestemas......................................................................................Alutapelaadjacência...................................................................................Mashaveriavontadepolíticaparaumaautonomia!..................................................LOFFDEVASCONCELOSEACRISEDOPORTUGUESISMOCABO-VERDIANO......Odespertardo"nacionalismo"...........................................................................Aquestãodavendadascolónias........................................................................MasCaboVerdenãoeraumcasoisolado..............................................................Masporquenãoserevoltaram1Porqueaguentaramtudo1.............••••.......................••LoffdeVasconceloeonascimentodopatriotismocabo-verdiano..............................AREVISTADECABOVERDE...........................................................................Umjornalpanfletárioe"nacionalista"..............................................................Duroupouco,masteráagitadoasociedadecabo-verdiana..........................................CAPÍTULOVIAVIRAGEMDOSÉCULO:AREPÚBLICANOHORIZONTE..............................OFENÓMENOEUGÉNIOTAVARES..................................................................Alutadeumhomem.......................................................................................135135136138139140145146147149151151151152154154155160163163163165167168169172172172174176176177179180181185185196199201201
O"Fabulosoalcance"......................................................................................Masosamigosnãooabandonam.......................................................................Acampanhaanti-Brandão..............................................................................AAlvorada:oprimeirojornaldaDiáspora/.............................................................Omaiorjornalistacabo-verdiano........................................................................ASITUAÇÃOPOLÍTICANOSÚLTIMOSANOSDAMONARQUIA.......................Afomeeamilitarizaçãodaprovíncia...................................................................As"eleições"de1900......................................................................................Ganhouaseleiçõesmasdesprestigiouoregime.........................................................OSOUTROSJORNAIS...................................................................................ALiberdade:AurélioMartinsacusa.......................................................................Salve..................................................................................................O/JiniãoeOEspectro......................................................................................AvisitadoPríncipeReal:oCaboVerde................................................................Aindependênciaadiadaeaconsciênciadesesercabo-verdiano....................................CAPÍTULOVIICABOVERDEEAREPÚBLICAEMPORTUGALOMOVIMENTOREPUBLICANOEMCABOVERDEUmaadesãomaciça/.......................................................................................Dequalquermodoumaadesãoquejávinhadelonge................................................OcasodeSenaBarcelo:ohistoriador..................................................................Asuaacçãocomodeputado..............................................................................Oprimeirogovernadorrepublicano.....................................................................OPERÍODODEOURODAIMPRENSACOLONIAL!..........................................Umaexplosãodetítulospeloimpério..................................................................EemCaboVerde...........................................................................................AVOZDECABOVERDE........................................................................FiatLux.............................................................................................OSOUTROSJORNAIS....................................................................................OIndependente....................................................................................OProgresso................................................................................................OcasodaconcessãoBlandy..............................................................................ENASOUTRASILHASTAMBÉMAPARECEMJORNAIS.....................................DoMindeloàIlhaBravanovostítulosaparecem.....................................................OMindelense..............................................................................................ATribuna............................................................................................ADefesa..............................................................................................EvoltandoaojornaldeAbílioMacedo.........................................................OcasodoCapverdischeShiffsZeitung............................................................OPopular..................................................................................................AEsperança.................................................................................................Mas,retomandoofiodanarrativa........................................................................ACartaOrgânicadeCaboVerde.......................................................................OFUTURODECABOVERDE...........................................................................202205210212213217217219221224224229229230233235237237237238242244247247248250250263263269274282282282282283284293294299300301305
Ogovernopassaaoataque................................................................................Epassamàguerraaberta.................................................................................OataqueaEugénioTavares..............................................................................OcomeçodaguerranaEuropanãofazesquecerasoutras"guerras"..............................ECONTINUANDOCOMAVOZDECABOVERDE............................................OfimdoperíodoBikerlevaamudançasnojornal...................................................EugénioTavaresabandonaAVoz........................................................................OdesaparecimentodoFuturodeCaboVerde.........................................................Umacuriosidade:aimprensainfantil...............................................................OperíodofinaldeAVozdeCaboVerde...............................................................Colaboradores..........................................................................................OCaboverdeano..........................................................................................AbílioMonteirodeMacedo..............................................................................ADÉCADADEVINTE....................................................................................AfrolançaOManduco....................................................................................OManduco..................................................................................................ColaboradoreVascodaGama...........................................................................................OSCABO-VERDIANOSEAIMPRENSAAFRICANANAMETRÓPOLE..................OPan-AfricanismoemPortugal........................................................................Ojornais"africanos"deLisboa..........................................................................AMocidadeAfricana:umjornaldetransição?.........................................................MartinhoeCorsino:duasvidasdoisrumos..............................................................OcaminhosolitáriodeMartinhoNobredeMelo......................................................Ecomeçaanoitegrávidadepunhais.....................................................................OSCABO-VERDIANOSEAIMPRENSADAGUINÉ.............................................UmanotasobreaimprensadaGuiné..................................................................Nogeralumaimprensaanti-cabo-verdiana7............................................................UmaobservaçãosobreJuvenalCabral..................................................................Concluindo:.................................................................................................CAPÍTULOVlllAIMPRENSACABO-VERDIANADURANTEOESTADONOVO........................OFIMDASOCIEDADETRADICIONAL.............................................................Acrisedosanosvinte/trinta...........................................................................Ummundoqueacabou.................................................................................Aemigraçãodavelhaelite..............................................................................AHORADOMINDELO:OLICEU.....................................................................AimportânciaeconómicaesocialdoMindelo.........................................................OpapeldoSenadorVera-Cruz...........................................................................Ainauguração.............................................................................................Osprimeirosanos..........................................................................................Em1928passaaLiceuCentral..............................................................................ecomeça-selogoareclamaroensinotécnico......................................................Umliceudiferentedosoutros...........................................................................305309312317322322324329333334345346347349349349357358359359362369375377378380380381382384387389389390392394394396398398402404405
Umainiciativacontestada...............................................................................406...masqueprovocaprofundasalteraçõesemCaboVerde.............................................409Ademocratizaçãodoensino..............................................................................41OOAMBIENTECULTURAL..............................................................................415Acensurasalazarista.......................................................................................415Odesejodeevasãonascefrutodaépoca...............................................................416Literaturadeviagensounarrativageográfica?.........................................................416Dequalquermodouma"tradição"comumlongopassado..........................................417ONOTÍCIASDECABOVERDE........................................................................420Adécadadetrinta:oquartoeúltimoperíodo.........................................................420Ofundadordojornal:ManuelRibeirodeAlmeida...................................................423ASociedadedeTipografiaePublicidade,Lda.......................................................424ÁlvaroLeitãodaGraçaeaMinervadeCaboVerde...................................................424Umachamadadeatenção!..............................................................................425Oambienteseriadetensão?..............................................................................425Onascimentodojornal..........................................................................4281934:oanodal.ºExposiçãoColonialPortuguesaedarevoltanoMindelo.....................437Asideiasracistas.Apolémicaacercadamestiçagem................................................441Influênciasnazis?..........................................................................................443Eojornal,sematacarSalazar,tomaocampodoanti-fascismo.......................................4441937:Aextinçãodoliceu...............................................................................446Ecomeçaalongaagonia.................................................................................451OSOUTROSTÍTULOS..................................................................................452AlmaNova.................................................................................................452OEcodeCaboVerde..................................................................................:....455Defesa.......................................................................................................457Ressurgimento...............................................................................................458MocidadeCaboverdeana....................................................................................463BoletimdosFalcõesdeCaboVerde........................................................................464Oelogiodaliberdade....................................................................................467Ofim..................................................................................................·.....468Cknidade......................................................................................................469Oaspectoráciconãoeraimportante..................................................................473Umcontextopolíticolimitador........................................................................475Umanovapoesia..........................................................................................476Aforçadomovimentoclaridoso........................................................................476Colaboradores.............................................................................................479Umaobservaçãoacercadasoutrascorrentesliterárias................................................480Apersistênciadohesperitanismo........................................................................482Juventude...................................................................................................483OSANOSQUARENTA:UMADÉCADADEESTAGNAÇÃO.................................487Umperíododifícil.......................................................................................487Masretomemosofiocondutorem1938ondedeixámosoNotíciasdeCaboVerde...............488AColóniadeCaboVerde.................................................................................493Certeza.........................................................................................................494
Goal.........................................................................................................499OGOLPEFINALNAADJACÊNCIA?..................................................................501OgrandeerrodeSalazar.................................................................................501Ofimdeumsonho7...................•.......................•••.••..••....•...............••.•••••••....502Arevoltaimpossível.......................................................................................504Umavozcontra:AdrianoDuarteSilva...............................................................505Aadjacência:oúltimocombate........................................................................507Eumapalavraemrelaçãoaosmaisvelhos...............................................................508CAPÍTULOIXOPÓS-GUERRAEAFASEFINALDAIMPRENSACOLONIAL...........................511OSANOSCINQUENTA.................................................................................513Olentodeclíniomindelenseeanovaimprensacabo-verdiana....................................513AdecadênciadoPortoGrandeeodeclíniodoMindelo...........................................513Aspublicaçõesreligiosas.................................................................................514Jornaisdecaserna..........................................................................................515Onascimentodaimprensaoficiosa.....................................................................516Osjornaisdadécadade50..............................................................................519OsúltimosnúmerosdoNotíciasdeCaboVerde.........................................................520Seló-páginadosnovíssimos..............................................................................523Colaboradores.............................................................................................524Efazendojustiçaaojornal..............................................................................525OCABOVERDE-BOLETIMDEPROPAGANDAEINFORMAÇÃO.........................527Oprimeiroórgãooficioso.................................................................................527Umarevistaexemplar....................................................................................528OSuplementoCultural....................................................................................531Osprimeirospassosdaespecialização..................................................................532Colaboradores.............................................................................................537Conclusão...................................................................................................538OSOUTROSTÍTULOSDADÉCADA...............................................................540NotíciadosBaptistasdeCaboVerde.....................................................................540Mocidade...................................................................................................540DiáriodeCaboVerde.......................................................................................543Epístola......................................................................................................544BoletimdosAlunosdoLiceuGilEanes..................................................................549ANOSSESSENTA:OSANOSFINAIS!...............................................................551Ofimdoperíodomindelense...........................................................................551Apoesiaderevolta.......................................................................................j52Aexplosãoescolartambémcontribui..................................................................552APraiaimpõe-senopanoramajornalístico............................................................553OARQUIPÉLAGO..........................................................................................556UmainiciativadeAdrianoMoreira...................................................................556Colaboradores................................................................................................575Conclusão...................................................................................................576ODOMÍNIODAPRAIA................................................................................577
UmúnicotítuloparaoMindelo........................................................................AlvoradaTécnica..........................................................................................MaisAlém...................................................................................................EstudosPsicopedagógicos.................................................................................AVozParoquial.............................................................................................RevistadoCentrodeEstudosdeCaboVerde...............................................................Eapesardacalmaàsuperfícienossubterrâneoshaviaactividade.................................DO25DEABRILDE1974AO4DEJULHODE1975.............................................Depoisdedécadasparadasumanovertiginoso.........................................................Osjornaisdoperíododetransição.....................................................................Alerta!.....................................................................................................NovoJornaldeCaboVerde...............................................................................NôsLuta....................................................................................................TerraNovaCAPÍTULOX577577578581582585587589589590593595599599CARACTERIZAÇÃOGERALDAIMPRENSACABO-VERDIANA........................603RELAÇÃODOSPERIÓDICOSCABO-VERDIANOS.............................................605Relaçãodosperiódicos....................................................................................605RELAÇÃODOSPERIÓDICOSOFICIAIS............................................................621ANÁLISEESTATÍSTICA.................................................................................628Distribuiçãodostítulospordécadas.....................................................................628Distribuiçãodostítulosportipografias..................................................................629Distribuiçãodostítulosporperíodoseporilhas......................................................630Classificaçãoporassunto.................................................................................632RELAÇÃODOSPERIÓDICOS1975-1994............................................................636EdepoisdaIndependência?..............................................................................636Osperiódicos...............................................................................................637Osperiódicosoficiais...................................................................................648OsperiódicosdaDiáspora..............................................................................651ESTATÍSTICAGERAL...................................................................................659Umachamadadeatenção................................................................................659ESCREVEROQUÊ?PARAQUEM?......................................................................662Qualopapeldeumjornallocal?........................................................................662Masquemeramosleitores?..............................................................................665Eopovo7...................................................................................................667Osjornaiscirculammasvendempouco......................................:........................668Eaconcorrênciadarádio...............................................................................670JORNALISTASEéOLABORADORES...............................................................673Aindependênciadoscolaboradoresemrelaçãoaosjornais..........................................673Asgerações................................................................................................674Acaboverdianização.....................................................................................676CONCLUSÃOFINAL....................................................................................678Aimprensapossívelnummeioadverso...............................................................6781t
BIOGRAFIAS·.NOTAPRÉVIAOsbiografados............................................................................................Asbiografias..............................................................................................Aconsulta.................................................................................................NascernumailhaemorreremLisboa..................................................................BIOGRAFIAS..........................................................................................BIBLIOGRAFIAI-MANUSCRITOSArquivodaMarinha.....................................................................................ArquivoHistóricoMilitar..............................................................................ArquivoHistóricoUltramarino........................................................................InstitutodaBibliotecaNacionaledoLivro............................................................II-PERIÓDICOS..........................................................................................Cabo-verdianos...........................................................................................-Nacionais................................................................................................Antesdaindependência..............................................................................Depoisdaindependência...........................................................................-Diáspora................................................................................................Outros........................................................................••••••••••••••••·••···········-Portugal..................................................................................................-Guiné-Bissau...........................................................................................-Outros..................................................................................................Ill-ARTIGOSECOMUNICAÇÕES................................,.................................Anónimos.................................................................................................IV-MONOGRAFIAS....................................................................................Porautores................................................................................................Outros......................................................................................................-Congressosecolóquios.................................................................................-Ediçõesoficiaiseanónimos...........................................................................Obrasdereferência.......................................................................................QUADROSQUADRO!Totaldejornaisdascolónias-Comparaçãoperíodocolonial/1.ªRepúblicaQUADROII683683683685685687831831831831831832832832832834834835835837837837843843843852852853854247Evoluçãodapopulaçãocabo-verdianaporanos/raça................................................392QUADROIIINúmerodetítulospordécadasQUADROIVQuadrofinal(períodocolonial)QUADROV628629Númerodeperiódicosportipografias/ilhas............................................................630
QUADROVINúmerodeperiódicosporperíodo/ilha(períodocolonial)..........................................631QUADROVIINúmerodeperiódicosporperíodo/ilha(pósindepedência)..........................................659QUADROVIIINi'1merodetítulospordécadas(pósindepedência)...................................................660QUADROIXTotalgeral(1842-1994).................................................................................660GRAVURASl.CidadedaRibeiraGrande,hojeCidadeVelha-FranciscoTravassosValdez,Áfi'icaOccidental-Notíciaseconsiderações,pp.238-239.............................................................372.CidadedaPraia-FranciscoTravassosValdez,ÁfricaOccidental-Notíciaseconsiderações,pp.194-195.································································································373.IlhadaBrava,oportodaFurnanoséc.XIX-Arquivodoautor..................................494.Gov.FortunatoJoséBarreiros-AntóniodePortugaldeFaria,Notasparaagenealogiadafamí/iaBaneiros,pp.10-11..................................................................................535.HinodedicadoaoGov.AntónioMariaBarreirosArrobas,pelaCâmaraMunicipaldaviladaPraia,dailhadeSantiago-AntóniodePortugaldeFaria,NotasparaagenealogiadafamíliaBarreiros,pp.132-133...............................................................................546.Gov.AntónioMariaBarreirosArrobas-AntóniodePortugaldeFaria,NotasparaagenealogiadafamíliaBaneiros,pp.38-39......................................................................557.EscolaPúblicadacidadedaPraia,séc.XIX-AsColóniasPortuguezas,n.º9,01/09/883.718.JanuárioCorreiadeAlmeida,BeatrizBastodaSilva,CronologiadaHistóriadeMacau,Vol.lIIpág.240,EdiçãoDSEJ,Macau,1995,467p......................................................729.AViladaRibeiraBrava,ilhadeS.Nicolau-FranciscoTravassosValdez,ÁfricaOccidental-Notíciaseconsiderações,pp.158-159................................................................7510.Dr.JúlioJoséDias-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.710........................................................................................7611.MonumentoaoDr.JúlioJoséDias-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.71O...................................................................7612.Dr.RobertoDuarteSilva-Arquivodoautor.......................................................8313.Dr.FranciscoFredericoHopffer-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.713...............................................................................8414.AcidadedoMindelonosmeadosdoséc.XIX-FranciscoTravassosValdez,ÁfricaOccidental-Notíciaseconsiderações,pp.118-119.............................................................9515.AactualBibliotecaMunicipaldoMindelo-Arquivodoautor..................................9616.Gov.JoãoPaesdeVasconcellos-AsColóniasPortuguezas,n.º5,01/05/883...................13417.AviladeBissau-AsColóniasPortuguezas,n.º12,01/12/884.....................................14118.EugénioTavares-Artiletra,nº16/17,Julho/Agosto1994,pág.1...............................19319.JoséLopes-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInfonnação,nº127de01/04/960,pág.11.19420.EugénioTavares,c.1900-Artiletra,n.º16/17,Julho/Agosto1994,pág.XVI.................203
21.EugénioTavares,em1912-Artiletra,n.º16/17,Julho/Agosto1994,pág.IX...................20422.Dr.JoséMartinsdaVera-Cruz-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.729............................................................................21523.Dr.JoãoCesáriodeLacerda-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.730............................................................................21624.AurélioMartins-Fotografiacedidapeloneto,sr.AugustodeCarvalhoMartins.............22525.CristianodeSenaBarcelos-Fotografiacedidapelosr.AvelinoBarreto(provavelmenteextraídadaGrandeEnciclopédiaPortuguesaeBrasileira)....................................................23926.PedroCardoso-FolcloreCarboverdiano,pág.V.....................................................25727.EugénioTavareseJoãoBarbosaVicente-Artiletra,n.º16/17,Julho/Agosto1994,pág.II...25728.AdirecçãodaVozdeCaboVerde-Artiletra,n.º16/17,Julho/Agosto1994,pág.XVI.......25829.Dr.MárioFerro-FotografadopeloseufilhoManuelAmaralFerro............................29730.SenadorAugustoVera-Cruz-Comemoraçõesdo75.ºAniversáriodaCriaçãodoLiceudeCaboVerde,pág.24...........................................................................................40731.LiceuGilEanesdoMindelo-Comemoraçõesdo75.ºAniversáriodaC,iaçãodoLiceudeCaboVerde,pág.16...........................................................................................40832.ProfessoresealunosdoLiceuGilEanes-BoletimdaAgênciaGeraldasColónias,Separatadonº45,deMarçode1929,pág.173...................................................................40833.Dr.AntónioLereno-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.743........................................................................................41334.Dr.BaptistadeSousa-HenriqueLubranodeSantaRitaVieira,HistóriadaMedicinaemCaboVerde,pág.760........................................................................................41435.ManuelRibeirodeAlmeida(LeçaRibeiro)-poramabilidadedaOra.AnaPorto..........42136.Dr.BaltasarLopes-Artiletra,n.º16/17,Julho/Agosto1994,pág.XV.........................47237.JorgeBarbosa-Fotografiacedidapeloneto,Eng.JoséEstrela..................................47238.ManuelLopes-Artiletra,n.º16/17,Julho/Agosto1994,pág.IX...............................47239.FotografiacedidapeloEng.JoséEstrela.............................................................47740.FotografiacedidapeloEng.JoséEstrela.............................................................47741.ArnaldoFrança-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInformação,n.º13-15/169-171,Outubro-Dezembrode1963,pág.4.............................................................49742.NunoMiranda-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInformação,n.º10-12/166-168,Julho--Setembrode1963,pág.4............................................................................49743.ManuelFerreira-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInformação,n.º9/165,Junhode1963,pág.18...........................................................................................49744.Dr.TeixeiradeSousa-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInfo1mação,nº10-12/166-168,Julho-Setembrode1963,pág.12...................................................................49745.Dr.BentoLevy-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInformação,n.º132,Setembrode1960,pág.9...........................................................................................53046.AmílcarCabral-JoséPedroCastanheira,QuemmandoumatarAmi1carCabral?,pág.158....53347.GabrielMariano-CaboVerde-BoletimdePropagandaeInformação,n.º13-15/169-171,Outubro-Dezembrode1963,pág.8!.............................................................53448.FranciscoLopesdaSilva-Artiletra,nº16/17,Julho/Agosto1994,pág.IV...................53449.CorsinoFortes-QueméQuem-CongressodosquadroscaboverdeanosdaDiáspora,pág.18....53450.OnésimoSilveira-ManuelFerreira,NoreinodeCaliban-Antologiapanorâmicadapoesiaafricanadeexpressãoportugu~sa-1.ºvolume,pág.187.........................................534
SIGLASAGCAGMAGUAHMAHNCVAHUAJOCALACAN(fBA.N.I.A.N.L.B.N.U.B.A.G.C.B.O.BSGLBxAxC.E.l.CEMFACIDACC.I.T.C.T.I.C.U.F.c.v.EUAFLLI.B.N.L.I.C.L.D.I.C.L.P.INCVINEFl.S.C.S.P.U.L.JAEJIUM.F.A.M.M.U.M.N.M.U.MPMpDMPLASIGLASEABREVIATURASUTILIZADASAgênciaGeraldasColóniasArquivoGeraldaMarinha(Lisboa)AgênciaGeraldoUltramarArquivoHistóricoMilitar(Lisboa)ArquivoHistóricoNacional(deCaboVerde)ArquivoHistóricoUltramarino(Lisboa)AssociaçãodeJornalistasdeCaboVerdeÁfrica-Literatura,ArteeCulturaArquivosNacionais/TorredoTombo{Lisboa)AgênciaNacionaldeInformaçõesAgênciaNoticiosaLusitâniaBancoNacionalUltramarinoBoletimdaAgênciaGeraldasColóniasBoletimOficial(deCaboVerde)BibliotecadaSociedadedeGeografiadeLisboaBoletimOficial(deCaboVerde)n.ºxAnodeXXX(p.e.B4A891,BoletimOficialn.º4de1891)CasadosEstudantesdoImpérioChefedoEstadoMaiordasForçasArmadasCentrodeInvestigaçãoeDocumentaçãoAmílcarCabral(Lisboa)CentrodeInformaçãoeTurismo(deCaboVerde)ComandoTerritorialIndependenteCompanhiaUniãoFabrilCaboVerdeEstadosUnidosdaAméricaFaculdadedeLetrasdeLisboaInstitutodaBibliotecaNacionaledoLivro(Lisboa)InstitutoCaboverdianodoLivroedoDiscoInstitutodeCulturaeLínguaPortuguesaImprensaNacionaldeCaboVerdeInstitutoNacionaldeEducaçãoFísica(Lisboa)InstitutoSuperiordeCiênciasSociaisePolíticaUltramarinadeLisboaJuntaAutónomadeEstradas(Portugal)JuntadeInvestigaçõesdoUltramarMovimentodasForçasArmadasMinistériodaMarinhaeUltramarMinistériodosNegóciosdaMarinhaeUltramarMocidadePortuguesaMovimentoparaaDemocraciaMovimentoPopulardeLibertaçãodeAngola
M.U.O.U.A.PAICVPAIGCPALOPPIDE/DGSPSPP.S.P.TA.CV.U.C.L.u.o.c.U.P.l.C.V.U.P.I.C.V.-R.U.C.S.P.U.MinistériodoUltramarOrganizaçãodeUnidadeAfricanaPartidoAfricanoIndependênciadeCaboVerdePartidoAfricanoIndependênciadeGuinéeCaboVerde;PaísesAfricanosdeLínguaOficialPortuguesaPolíciaInternacionaldeDefesadoEstado/DirecçãoGeraldeSegurançaPartidoSocialistaPortuguêsPolíciadeSegurançaPúblicaTransportesAéreosdeCaboVerdeUniversidadeClássicadeLisboaUniãoDemocráticadeCaboVerdeUniãodoPovodasIlhasdeCaboVerdeUniãoPatrióticaeIndependenteCaboverdiana-ReconstruídaCiênciaSociaisePolíticaUltramarinadeLisboaABREVIATURASanon.Anónimoarq.arquipélagoart.artigoass.Assinaturae.cercadecap.capítulocoocódice/códigocone.concelhodecal.colecçãocons.conselheiroCxcaixaDec.DecretoDoe.documentoed.edição/editado/editoraflsfolhasgov.governador1.deIlhadeib.ibidemi.e.istoéid.idem(omesmoautor/livro)il.ilustradoimp.imprensa/impressoLda.LimitadaLxLisboaMIC-Fmicrofilmemsmanuscritosop.cit.obracitadap./pp.página(s)pág.(s).página(s)Port.PortuguêsPort.prov.Portariaprovincial
S.São/SantoS.'ºSantos/dsemdatadepublicaçãos/nsemnúmerodecolecçãoseg(s).seguintessep.separatasup.suplementoTip./Typ.Ttpografiatrad.traduçãodev.vervidever/veja-sevol.volumeARQUIVOSEBIBLIOTECASCONSULTADOSArquivoGeraldaMarinha-LisboaArquivoHistóricoMilitar-LisboaArquivoHistóricoNacionaldeCaboVerde-Praia,I.Santiago,CaboVerdeArquivoHistóricoUltramarino-LisboaArquivosNacionais/TorredoTombo-LisboaBibliotecaCentraldeMacau-MacauBibliotecadaSociedadedeGeografiadeLisboa-LisboaBibliotecadoLealSenado-MacauCentrodeInvestigaçãoeDocumentaçãoAmílcarCabral(C.1.O.A.C.)-LisboaHemeroteca-LisboaInstitutodaBibliotecaNacionaledoLivro-LisboaNora:Paraas"Biografias",utilizamosumaclassificaçãobibliográficaespecíficaquedeveserconsultadana"Notaprévia"aestapartedaobra.
JoãoManuelFerroNobredeOliveiraNasceuem10deAgostode1955,noPaúl,ilhadeSantoAntão,CaboVerde.EstudouemCaboVerdeeemPortugal.Licenciou-seemHistóriapelaUniversidadeClássicadeLisboa.ÉprofessordoEnsinoSecundáriodesde1982,exercendoemMacau,desde1995funçõestécnico-pedagógicasnaDirecçãodosServiçosdeEducaçãoeJuventude.Temcolaboradoempublicaçõesdiversas,sendoaHistóriadaColonizaçãoasuaáreapreferencialdeestudo.ISBN972-658-017-XFMISBN972-8091-70-2oEJ