NOCONTEXTODO-SUDESTEASIÁTICOQUEFUTURO?
AIGREJACATÓLICANACHINAEEMMACAUNOCONTEXTODOSUDESTEASIÁTICOQUEFUTURO?PRÉMIOIPOR1995
ANTÓNIODUARTEDEALMEIDAECARMOAIGREJACATÓLICANACHINAEEMMACAUNOCONTEXTODOSUDESTEASIÁTICOQUEFUTURO?FUNDAÇÃOMACAUINSTITUTOCULTURALDEMACAUINSTI1VfOPORlVGVÊSDOORIENTE1997
DissertaçãodeDoutoramentoemCiênciasSociais(ramodeAntropologiaCultural)apresentadaaoInstitutoSuperiordeCiênciasSociaisePolíticas,daUniversidadeTécnicadeLisboa.ComissãoOrientadora:ProfessoresCatedráticosJoãoPereiraNeto,CarlosDiogoMoreiraeJoséJúlioGonçalves.TítulooriginalAIGREJACATÓLICANACHINAEEMMACAU,NOCONTEXTODOSUDESTEASIÁTICO(QUEFUTURO?)AutorANTÓNIODUARTEDEALMEIDAECARMOEdiçãoFUNDAÇÃOMACAUAvenidadaRepública,6,r/c-MacauINSTITUTOCULTURALDEMACAUPracetaMiramar,edifícioSunOn,nº87U-MacauINSTITUTOPORTUGUÊSDOORIENTEAvenidaConselheiroFerreiradeAlmeida,95G-MacauApresenteediçãocontaigualmentecomopatrocínioda~~FotografiasedesenhosAntónioCarmoExceptuam-seapenasas18fotografiasseguintes,porcujareproduçãoaquiseregistamosdevidosagradecimentos:HelenaGalvão(13,19)•RosaAbreu(20)•DiocesedeXangai(34,36,37)•DiocesedePequim(42)•LuísCarmo(79,80,81)•MariaJoãoCarmo(108)•NatalinoWong(117,118,119,120,128,142,143)•GustavoCoelho(fotodoautornacontracapa)CapaPescadoreschinesescatólicosrezandonoSantuárioMarianodeSheshan(Zose),a36kmsdeXangai.Aoalto,agrandebasílicadeNossaSenhoraAuxiliadoradosCristãos,cujoarquitectoeconstrutor(entre1925e1935)foiopadreDiniz,denacionalidadeportuguesa(fotografiaearranjográficodoautor).ComposiçãoepaginaçãoRIGORTEXTOLDA.-MacauSelecçãodecores,impressãoeencadernaçãoTIPOGRAFIAWELFAREl.ªediçãoMaiode1997Copyright©AntónioD.A.CarmoTu-agem1500exemplares,sendo1000brochadose500encadernadosISBN972-658-033-1(FM)ISBN972-35-0254-2(ICM)ISBN972-8013-24-8(IPOR)Nenhumapartedestapublicaçãopodeserreproduzidaoutransmitidaporqualquerformaouqualquerprocesso,electróni-co,mecânicooufotogr-.ífico,incluindofotocópia,xerocópiaougravação,semautorizaçãopréviaeescritadoseditores.Exceptua-senaturalmenteatranscriçãodepequenostextosoupassagensparaapresentaçãooucríticadolivro.Estaexcep-çãonãodevedemodonenhumserinterpretadacomosendoextensivaàtranscriçãodetextosemrecolhasantológicasousimilaresdonderesulteprejuízopelointeressepelaobra.Ostransgressoressãopassíveisdeprocedimentojudicial.
ParaaPaulaeparaosmeussetefilhos(Luís,Pedro,Paulo,MariaTeresa,JoãoMiguel,FilipeeMariaJoão),quesempreseerguemcomoascoresdoarco-irisnohorizontedaminhavida,apóscadatempestade;AAdrianoMoreira(umadaspoucaspersonalidadesparaquemotítulode"ProfessorDoutor"ésupérfluo),mestredesabedoriaecoerênciadeváriasgeraçõesdeportugueses,comtantaadmi-raçãocomoreconhecimentoeamizade;...etambémcomoprofundaesentidahomenagemdegratidãodeespectadorprivilegiado(embora"servosempréstimo")aosverdadeirosprotagonistasdaconstruçãodoReino,nestavastíssimaregiãodaÁsia-Pacífico:osmártires,vivosemortos-centenasdemilhar!-beatificados,canonizados,ousim-plesmenteignorados,queresgataramcomsofrimentoesangueopreçodeanunciaraosseusirmãosaalegriadaBoaNova.
AIgrejaCat6licanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•7,INDICEGERALPREFÁCIO.............................................................................................................17INTRODUÇÃO........................................................................................................25OTema.................................................................................................................................25Omundochinês................................................................................................................25OsestudosdeAntropologiadasReligiõesnaChina............................................................27AsreligiõesdaChina..........................................................................................................28ChinaeCristianismo..........................................................................................................29Relaçõesinterculturaiseinculturação..............................................................................31Objectivos..............................................................................................................................35Método.................................................................................................................................36Organizaçãodotrabalho........................................................................................................38PRIMEIRAPARTEAIGREJACATÓLICADACHINAOstrabalhadoresdaúltimahoraTranscriçãofonética...............................................................................................................44CAP.1-CHINAEOCIDENTE(AHistóriadeumLongoDesencontro)....................45Ostrabalhadoresdaúltimahora............................................................................................45Umdesencontrocom3M.....................................................................................................Algumasrealidades...............................................................................................................Área...................................................................................................................................População:OsHaneasMinorias.......................................................................................Evoluçãodapopulação.....................................................................................................Distribuiçãodapopulação.................................................................................................Divisãoregional................................................................................................................Recursosnaturais..............................................................................................................Agricultura,indústria,serviços...........................................................................................Educação......................................................................................................................SistemaEscolar.............................................................................................................Dificuldades..................................................................................................................EnsinoSuperior............................................................................................................Direitoshumanos...............................................................................................................Torturasemaustratosinflingidosapresos..................................................................Penademorte..............................................................................................................OsdireitoshumanosnaRPCem1992..........................................................................Genocídiodetibetanosepolíticadetransferênciadepopulações................................Instituiçõespolíticas..........................................................................................................CAP.2-ASRAÍZESDOPRESENTE(BrevíssimoResumodaHistóriadaChina).....Pré-história...........................................................................................................................AstribosdoRioAmarelo(iníciodacivilizaçãochinesa).......................................................DinastiaXIA...........................................................................................................................DinastiaCHANG(SHANGouYIN)...........................................................................................485050505657586060626263656566676970717778787878
8•AntónioCarmoDinastiaZHO[(TCHOll),doOesteedoLeste.....................................................................,..79DinastiaQl:'>J...........................................................................................................................DinastiaHAN,doOesteedoLeste.........................................................................................Os3Reinos.DinastiaJIN,doOesteedoLeste.......................................................................797980DinastiaS[I(SOLTEI).............................................................................................................80AgrandedinastiaTA,'\/G..........................................................................................................81DinastiaSO:'>JG......................................................................................................................81OsYCA:\(mongóis)...............................................................................................................81DinastiaMING......................................................................................................................82DinastiaQING(manchus).....................................................................................................82ImplantaçãodaRepública.....................................................................................................86Arevoluçãocomunista..........................................................................................................87Osprilneirospassos..........................................................................................................87Omaoismo:grandezasemisériasdeumregime...............................................................88CAP.3-ACHI~A.HOJE(ProblemasdoDesenvolvimento,EstratégiasparaofinaldoSéculo)......................................................................................91Cmatarefaimpossível?..........................................................................................................91[111aarrancadadifícil.............................................................................................................91AChinapost-Mao:modernização,semperdadeidentidade..................................................92AdeusadaLiberdade.............................................................................................................94DepoisdeTianamnen............................................................................................................96Crescimentoeconómicoeestabilidadepolítica.Omodelochinês..........................................97~ãoimportaacordogato(aszonaseconómicasespeciais).................................................101Osriscosdamodernização....................................................................................................102OfossoentreoLesteeoOestenaChina............................................................................102Contradiçõeseassimetriasdaeconomiachinesa...............................................................103Estratégiaeplanosparaofimdoséculo............................................................................104~laisbocasemenoscereais..............................................................................................106lfmnovoflagelo:odesemprego.........................................................................................107Indicadoressociais............................................................................................................l08Crescimentodemográfico.............................................................................................108Combateaoanalfabetismo............................................................................................111Outrosindicadores.......................................................................................................113Encheroestômagoeacabeça(liberdadeereformas)......................................................113Responsabilidadesdoscristãoscomocidadãos.....................................................................114CAP.4-ASGR.\~DESRELIGIÕESNACHl~A..........................................................117EstudosdeFilosofiaeTeologia..............................................................................................117AsreligiõesnaChina,hoje:algunsnúmeros..........................................................................119Confucionisn10......................................................................................................................121Taois1no................................................................................................................................127Budismo................................................................................................................................131As3Vias...........................................................................................................................131Percursohistóricoesituaçãoactual...................................................................................133BudismoeCristianismo:Quediálogo?..............................................................................141Islamismo..............................................................................................................................142
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•9CultosantigoseReligiãoPopularChinesa.............................................................................146AsreligiõesdasMinoriasétnicas............................................................................................148OJudaismo,umareligiãopraticamentedesaparecida............................................................152OsprimeirosjudeusnaChina............................................................................................152AcomunidadedeKaifeng...................................................................................................153ComercianteserefugiadosnosséculosXIXeXX................................................................155OregressoàChina:acomunidadedeHongKong.............................................................157CAP.5-AIGREJACATÓLICACHINESA(EvoluçãoHistórica).................................159UmaHistóriaatracejadovermelho........................................................................................159OsprimeiroscristãosnaChina:osNestorianos(635)...........................................................160AcaminhodoOriente........................................................................................................160Asfontes...........................................................................................................................167Asegundaetapa:osmissionáriosFranciscanos(1294-1370)................................................171AestratégiadosJesuítaseamiopiaocidental:aquestãodosritos(sécXVIaXVIII)..............173OPadroadoPortuguêsdoOriente......................................................................................173AmissionaçãonaChina:doêxitoinicialàquereladosritos..............................................175Crescimentoesinizaçãonumcenáriodetragédia(1800-1949)...........................................180AIgrejasoboregimecomunista(antesedepoisdaRevoluçãoCultural)..............................186Aeramaoista.....................................................................................................................186Da"Primavera"de1978aosdiasdehoje........................................................................188CAP.6-PRESENTEEFUTURODAIGREJACATÓLICANACHINA.............................191Diálogoindispensáveleurgente:ospassosconvergentesdeRomaePequim.........................191De"ópiodopovo"a"agentededesenvolvimento".........................................................191Orandopelareconciliação(dascondenaçõesaodesejodediálogo)................................195Osproblemasquesubsistem..............................................................................................197IgrejapúblicaeIgrejaclandestina:duasfacesdamesmamoeda.........................................199AIgrejaqueoGovernoreconhece.........................................................................................202Estruturasoficiais..............................................................................................................202DepartamentodosAssuntosReligiosos........................................................................202ConferênciaNacionalChinesadosRepresentantesCatólicos.........................................204Conferência(Colégio)dosBisposChineses-CBC.........................................................204ComissãoAdministrativadosAssuntosReligiosos-CAR(RAC).....................................206AssociaçãoPatrióticaCatólicaChinesa-APCC(CCPA).................................................208OPovodeDeusnaChina:organizaçãoevida...................................................................210Dioceses......................................................................................................................21OBispos...........................................................................................................................213Padres..........................................................................................................................215Seminários....................................................................................................................216Religiosas.....................................................................................................................225Alongamarchadopovocristão...................................................................................226AIgrejadoSilêncio,subterrânea(underground)ouclandestina..........................................233Avozdosnúmeros................................................................................................................245Q.uefuturoparaaIgrejachinesa?...........................................................................................247Oproblemadassagraçõeseordenaçõesdoclerochinês.................................................247Ultrapassaroimpasseeclesiológico...................................................................................255
10•AntónioCarmo"NósdesejamosumacomunhãoplenaetotalcomoPapaeaIgrejauniversal!"...............257IgrejauniYersaleIgrejasparticulares................................................................................264tm··modelo"diferente,radicadonumamesmaFé............................................................266Oindispensáveldiálogodeculturas...................................................................................268Ocultododinheiro............................................................................................................270CAP.7-AIGREJAPROTESTAI\TENACHl'.'IA..........................................................273CAP.8-CATÓLICOSEORTODOXOSRl!SSOSNACHINA..........................................279Católicosrussosderitooriental(Uniatas).............................................................................279IgrejaOrtodoxaRussa............................................................................................................280St:Gl\OAPAlffEAIGREJACATÓLICA\TOSl'OESTEASIÁTICODiálogoeProclamaçãoCAP.9-OC:RESCIJ\IE\TODOSllDESTEASIÁTICO.Sl'CESSOSERISCOS...............287PorquêoSudesteAsiático?....................................................................................................287Metodologia...........................................................................................................................288Asfontes................................................................................................................................289SudesteAsiático-umblocoemergenteparaoterceiromilénio'!.........................................290Omaioríndicedecrescimentodomundo........................................................................290AsnoYaseconomiasindustrializadas(l\IEs)easregiõeseconómicasespeciaisdaRPC....291AAssociaçãodasNaçõesdoSudesteAsiático(ASEAN)comocomunidadeeconómica.AESCAPdasNaçõesllnidaseoBancodeDesenvol\'imentoAsiático(ADB)................293AASEA.'lcomoblocopolítico.............................................................................................295OJapão:Lmabençãoouumaameaça?.............................................................................296Onlilagrejaponês.........................................................................................................296Ore\'ersoda1nedalha...................................................................................................298AinstabilidadenoMundoenoSudesteAsiático.Épossívelfazerprevisões?..........................30lPreverePrevenir.AimportânciadodiálogocomoinstrumentodePaz.................................304CAP.10-AIGREJACATÓLICAEASGR-\.."DESRELIGIÕESDOSl'D.ESTEASIÁTICO...307AIgrejaemnún1eros...........................................................................:..................................:,07AsgrandesreligiõesnoMundo..............................................................................................:HlAsdivisõesdoscristãos.....................................................................................................313OBudismo:trêsviasdiferentesparaalcançaromesmofim..............................................3l4Desentendimentosislâmicos:sunitasexiitas......................................................................314Hinduísmoebinduísmos:umcolectil'Odereligiões.........................................................316Confucionistasetaoistas,dentroeforadaChina................................................................318OXintoismo,circunscritoaoJapão...................................................................................318OCristianismoeasoutrasreligiõesnoSudesteAsiático.........................................................:,20CAP.11-AIGREJAMl~ORIT.·\.RIA.........................................................................327A)Regiãoindo-malaia:\EPAI.....................................................................................................................................328Cronologiadosprincip:úsacontecimentosdahistóriadopaís,bemcomodasituaçãodaIgrejaCatólica(abreviadamente:··cronologia").........................................:,28SituaçãoactualdaIgrejaCatólica.......................................................................................132
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefaturo?•11IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica-mapaestatístico(abreviadamente:"indicadoresestatísticos")...............................................................334BIRMÂNIA(Myanmar)..........................................................................................................338Cronologia......................................................................................................................338AIgrejaCatólicanaBirmânia.............................................................................................341Indicadoresestatísticos.....................................................................................................342IAOS......................................................................................................................................346Cronologia......................................................................................................................346Laos:Umesboçodesituação.............................................................................................349SituaçãodaIgrejaCatólica.................................................................................................350Indicadoresestatísticos.....................................................................................................352VIETNAME..............................................................................................................................355Cronologia......................................................................................................................355ReligiõesnoVietname........................................................................................................363AIgrejaCatólicanoVietname.............................................................................................363Indicadoresestatísticos.....................................................................................................365CAMBODJA(Karnpuchea).....................................................................................................369Cronologia......................................................................................................................369DogenocídiodosKhmersVermelhosàRepúblicaPopulardoKarnpuchea.Aguerracivil.UNTACeCNS........................................................................................................373ReligiõesnoCambodja.......................................................................................................375SituaçãodaIgrejaCatólica.................................................................................................375Indicadoresestatísticos.....................................................................................................377TAILÂNDIA.............................................................................................................................380Cronologia.........................................................................................................................380EtniasereligiõesnaTailândia............................................................................................383AIgrejaCatólica................................................................................................................384Indicadoresestatísticos.....................................................................................................386MALÁSIA................................................................................................................................391Cronologia.........................................................................................................................391ReligiõesnaMalásia..........................................................................................................394AIgrejaCatólica................................................................................................................395Indicadoresestatísticos.....................................................................................................397SINGAPURA...........................................................................................................................403Cronologia......................................................................................................................403ReligiõesemSingapura.....................................................................................................405AIgrejaCatólica................................................................................................................406Indicadoresestatísticos.....................................................................................................408INDONÉSIA...........................................................................................................................412Cronologia......................................................................................................................412ReligiõesnaIndonésia.......................................................................................................416AIgrejaCatólica................................................................................................................417Indicadoresestatísticos.....................................................................................................420BRUNEI.................................................................................................................................423Cronologia.........................................................................................................................423
12•AntónioCarmoReligiõesnoBrunei............................................................................................................423AIgrejaCatólica................................................................................................................424Indicadoresestatísticos.....................................................................................................424TIMOR-LESTE........................................................................................................................427Cronologia.........................................................................................................................427ReligiõesemTimorLeste...................................................................................................430AIgrejaCatólica................................................................................................................431Indicadoresestatísticos.....................................................................................................433B)Paísesda"civilizaçãodospauzinhos"COREIADOSUL.....................................................................................................................439Cronologia......................................................................................................................439ReligiõesnaCoreiadoSul..................................................................................................444AIgrejaCatólica................................................................................................................444BrevíssimasconsideraçõessobreaIgrejaCoreana............................................................446Indicadoresestatísticos.....................................................................................................448COREIADONORTE...............................................................................................................453Cronologia.........................................................................................................................453AlgunsdadosestatísticossobreaCoreiadoNorte.............................................................454AIgrejaCatólica................................................................................................................455JAPÃO....................................................................................................................................457Cronologia.........................................................................................................................457ReligiõesnoJapão.............................................................................................................464AIgrejaCatólica................................................................................................................466Indicadoresestatísticos.....................................................................................................469TAIWAN(Formosa)...............................................................................................................475Cronologia.........................................................................................................................475SituaçãodaIgreja..............................................................................................................480Indicadoresestatísticos.....................................................................................................482HONGKONG...........................................................................................................................486Cronologia......................................................................................,..................................486ReligiõesemHongKong....................................................................................................490AIgrejaCatólica................................................................................................................491Indicadoresestatísticos.....................................................................................................494CAP.12-AIGRJ;JAMAIORITÁRIA.........................................................................499FILIPINAS...............................................................................................................................499Cronologia.........................................................................................................................499Religiõeseetnias...............................................................................................................504Breveresumodasituaçãoactualdopaís............................................................................505AIgrejaCatólica................................................................................................................506SituaçãodaIgrejanasFilipinas.........................................................................................508Adifícilrenovação........................................................................................................508UmaIgrejamissionária.................................................................................................511OapoioàChina............................................................................................................511Empenhamentosocial...................................................................................................513
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefaturo?•13Diálogointer-religioso..................................................................................................513IgrejanaChina,noSudesteAsiáticoenasFilipinas(entrevistacomoCardealJaimeSin)....514Indicadoresestatísticos.....................................................................................................517CAP.13-AIGREJACATÓLICA,HOJE,NOSUDESTEASIÁTICO...............................521Testemunhosassinadoscomsangue:osmártiresdoSudesteAsiático....................................521Séc.XVI..............................................................................................................................523Séc.XVII...........................................................................................................................524Séc.XVIII...........................................................................................................................526Séc.XIX..............................................................................................................................527Séc.XX...............................................................................................................................529Oexteriordovitral(indicadoresestatísticos)........................................................................536Ovitralvistodointerior:Dogrãodetrigoaogrãodemostarda............................................552AFederaçãodasConferênciasEpiscopaisdaÁsia(FABC).................................................552ODiálogo...........................................................................................................................556DiálogoentreaSantaSéeasIgrejaslocais..................................................................557Diálogoentrereligiões:daintolerânciafundamentalistaàpartilhadevaloreseobjectivos...560DiálogoentreFéeCultura(Inculturação)...................................................................564DiálogoeProclamação,nocontextodaEvangelização......................................................568PrioridadesnaEvangelizaçãodoSudesteAsiático.............................................................570TERCEIRApARTEAIGREJACATÓLICAEMMACAUUmapontecomdoissentidosCAP.14-BREVÍSSIMAMONOGRAFIADOTERRITÓRIO.........................................573Superfície,localização,clima.................................................................................................573Comunicaçõesetransportes..................................................................................................574População..............................................................................................................................577Economia...............................................................................................................................581Órgãosdesoberania,AdministraçãoeAutarquias..................................................................584Saúde.....................................................................................................................................587EducaçãoeCultura...............................................................................................................588Desporto................................................................................................................................593Segurança..............................................................................................................................594Esboçohistórico....................................................................................................................595CAP.15-ACÇÃOSOCIALEMMACAU.OPAPELDAIGREJACATÓLICA....................607Linguagemcomumemotivaçõesdiversas.Conceitosoperacionaisefilosofiadaacçãosocial.AposiçãodaIgreja.................................................................................................607Umlongocaminho(resenhahistóricadaacçãosocialemMacau)........................................611IgrejaCatólica....................................................................................................................611AssociaçõesChinesas.........................................................................................................612Outrasinstituiçõesprivadas..............................................................................................613OpapeldoEstado..............................................................................................................613Opresente:AcçãoSocialdaAdministraçãoedaDiocese.......................................................617OInstitutodeAcçãoSocialdeMacau(IASM)...................................................................617
14•AntónioCarmoAcçãoSocialdaIgrejaemMacau.......................................................................................620Actividades....................................................................................................................620Recursosfinanceiros....................................................................................................628Recursoshumanos.......................................................................................................629Cooperação,umaestratégiarealistaamédioprazo................................................................629QuefuturoparaaacçãosocialdaIgrejaemMacau?.............................................................631CAP.16-AEDUCAÇÃOEMMACAU.PAPELDAIGREJACATÓLICA..........................635AlgunsmarcossignificativosdaHistóriadaEducaçãoemMacau...........................................635OsistemaeducativodeMacau..............................................................................................637Ensinonãosuperior:evoluçãorecenteesituaçãoactual.......................................................639Alunosporsistemasdeensino...........................................................................................639Alunosportipodeensino..................................................................................................640Alunosporníveisdeensino..............................................................................................642Pessoaldocente................................................................................................................643Educaçãoespecial..............................................................................................................643Actividadescircum-escolares.............................................................................................644AcçãoSocialEscolar..........................................................................................................644OensinosuperioremMacau.................................................................................................644Antecedentes.....................................................................................................................644Estruturadoensinosuperior.............................................................................................646UniversidadedeMacau(UM)............................................................................................646UniversidadeAbertaInternacionaldaÁsia(Macau)-UAIA................................................648InstitutoPolitécnicodeMacau-1PM..................................................................................649InstitutoInternacionaldeTecnologiadoSoftwaredaUniversidadedasNaçõesUnidas-IITSUNU..650EscolaSuperiordasForçasdeSegurança..........................................................................651Frequênciaglobaldoensinosuperior................................................................................651Bolseirosparaestudossuperiores(Macaueexterior)......................................................653AIgrejaeaEducação.............................................................................................................655Direitosedeveres.Osprincípios........................................................................................655AIgrejaeaEducaçãoemMacau.......................................................................................657Parqueescolar..............................................................................................................657Frequência....................................................................................................................660Corpodocenteepessoal..............................................................................................662Estratégiaacurtoemédioprazo...................................................................................664Oscenáriospossíveis....................................................................................................665Oensinosuperior.........................................................................................................665Trêsáreasfundamentais..............................................................................................666Resumindo...(Premissas,estratégias,prioridades).OInstitutoInterUniversitáriodeMacau(IIUM)......................................................668CAP.17-APASTORALEMMACAU.........................................................................671Trêsvertentes,umasóPastoral..............................................................................................671OrganizaçãodaDiocese.........................................................................................................673Órgãoscentrais..................................................................................................................673Paróquias,missões,igrejasecapelas.................................................................................673ParóquiasdoTerritório...............................................................................................673
AIgrejaCatólícanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático.-_IJuefuturo?•15AsparóquiasdeSingapuraeMalaca.............................................................................67liEstruturaspastoraisdaDiocese.....................................................,,,.................................67iÍ:Estabelecimentosdeeducação......................................................................................67•ÍEstruturassócio-caritativas...........................................................................................679Meiosdecomunicaçãosocial.................................................................,.....................6810CentrosPastorais.....................................................................,..............,.....................681AssociaçõesdeApostoladodosLeigos..........................................................................68:2Outrasestruturas,.........................................................................................................68:2Comunidadesreligiosas(Ordens,CongregaçõeseInstitutos)....,......................................68'2Estruturaspastoraisdascomunidadesreligiosas................................................................682Estabelecimentosdeeducação.,....,......................................,........................................682Estruturassócio•caritativas...........................................................................................684CasasdeRetiros.............................................,..............................................................684PrelaturapessoaldeSantaCruzeOpusDei.......................................................................684CatólicosdaDiocese..............................................................................................................685Populaçãocatólicaactual.Algumascaracterísticaseevolução...........................................685Váriascomunidades,ünguaseculturas,em16km2...................................~....................................685Asidadesdoscatólicos.................................................................................................68•9Distribuiçãogeográficadapopulação...........................................................................69iEvoluçãonostemposmaisrecentes.............................................................................693Baptismoseoutrossacramentos(matrimónios,comunhõeseconfinnações).............695Pessoalmissionário..........................................................................................................688Clerodiocesano............................................................................................................702Cleroreligioso..............................................................................................................702Irmãosreligiosos......................................................................,...................................704Irmãsreligiosas.............................................................................................,...............704AvidadaDiocese...................................................................................................................706Acomunidadedeexpressãoportuguesa............................................................................708Acomunidadedeexpressãoinglesa................,..................................................................71OAcomunidadedeexpressãochinesa.....................,............................................................711Umasociedadepluralecomplexa................................................................................711OscristãoschinesesdeMacau......................................................................................712Nemconcorrentes,nemdivergentes:apenasparalelas......................................................716AMissãoeamaiorianãoevangeli1.ada...................................................................................718Umpaís,doissistemas-qualdelesopior................................................................719EvangelizaraChmaouserevangelizado?...........................................................................721Prioridadespastorais.............................................................................................................722Opensamentodosbispos..................................................................................................722Asopiniõesdospadres.....................................................................................................730Metodologiautilizada...............,........................,,...........................................................730SituaçãoactualdapastoralemMacau..........................................................................731Diferentesleiturasquantoaofuturo.............................................................................736Projectarcomféerealismo.Construircompedrasvivas..................................................737Planearapartirdarealidade........................................................................................737Metanoia,apalavra•chave,,...........................................................................................741
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefaturo?•17PREFÁCIOOHomempõe...Quando,em1959,percorriacavalooMonteRamelaueoutrasimponentesmontanhasdeTunor,pararecolherimagenseinfonnaçõessobreoPovoMambai,estavabemlongedeimaginarque,algunsanosmaistarde,otrabalhodecampoeainvestigaçãobibliográficaalireali7.a.dosviriamaconstituirocernedaminhalicenciaturaemCiênciasPolíticaseSociais.Defacto,omeuobjectivoinicialeraapenasodeprestarumserviçoaospovosdeTimorLeste,fazendoumlevantamentoantropológicosistemático,tarefaquaaindaestava-econtinua-porfazer,adespeitodealgunsexcelentesestudosdeRuyCinnati,MendesCorrea,PeJorgeBarrosDuarteeou-tros.AminhasaídadeTimor,rumoaAngol:1inãopennitiuaconclusãodotrabalhoglobal,emborative~~epreparadotudonessesentido(questionários,esquemasdetrabalho,etc).Ficoutodaviacon-cluídaainvestigaçãosobreostimorensesdelínguaMambai,cujasraízeseligaçõescomoutrospovosdaregião(Indonésia,Melanésia,Micronésia)estudeidepois,sobaorientaçãodograndeantropólogoquefoiosaudosoProfessorJorgeDias,quegentilmentesedispôsaorientar,arguireclassificaratese.Comopresentetrabalho,aconteceualgodesemelhante.Aprincípiodestinava-seapenasaserumesn1docomoobjectivodeprestarumserviçoàspopulaçõesdeMacaueChina,bemcomoàssuascomunidadescristãs.FoinesseespíritoqueconcorrieobtiveumabolsadoInstitutoCultu-raldeMacaueinicieiotrabalho.Sódecorridoquaseumano,estimuladopelaconfiançaamigadoProfessorAdt:ianoMoreira,meabalanceiaalargareaprofundaroâmbitodainvestigação,conver-tendo-anumadissertaçãoparadoutot'amento.Emambososcasos,particomomesmoespírito-odeserviraspessoasqueestudava-acabandoportrilharumaviaacadémica,naturalmentemaisexigente,emquetudoévistoàlupaepassadoapentefino,comoconvém.Inicialmente,omeuobjectivoeraapenasestudarasituaçãodaIgrejaCatólicanoterritóriodeMacau,dopontodevistadaAntropologiadasReligiões,razãoporqueinicieiotrabalhopeloscapítulosdaAcçãoSocialeEducação,passandoemseguidaaosaspectosdirectamenteligadosàPastoral.Aocabo,porém,deumadúziaemeiadeentrevistas,seguindoumlaboriosoquestionátioqueprepareiparaoefeito,apercebi-medeque,aocentrarasatençõesapenasemMacau,nasvésperasdasuaintegraçãonagrandeNaçãoChinesa,mearriscavaadesfocarcompletamenteosproblemas,tantomaisqueomeuobjectivonãoeraapenasoderetrataropresentemas,sobretu-do,perspectivarofuturo.Nãofariaqualquersentidoconstruircenáriossemumconhecimento,tãoaprofundadoquantopossível,dasituaçãodaIgrejaCatólicanaChina-aqual,porsuavez,implicaumconhecimentomaisvastodoprópriopaís,nassuasváriasvertentes(política,social,económica,etc.).
18•AntónioCannoSuspendiassimainvestigaçãosobreMacauevoltei-meparaoestudodaChina,quepassoudestemodoaconstituiroobjectodaprimeiraparte.Dizonossopovoque«aspalavrassãocomoascerejas»:quandosepuxauma,vemlogoumaquantidadedeoutrasatrás...Omesmoacontecenumestudodestanatureza.Comefeito,epeseemboraaseculartendên-ciadaChinaparaseisolar,tantonaépocado«GrandeImpériodoMeio»,confinadoaoslimitesdaGrandeMuralha,comonaeramaoista(especialmentenosdezanosdaRevoluçãoCultural),talisolamentojánãoépossívelnemdesejável.NaúltimadécadaassistimosaumaaberturacadavezrnaisrápidadaChinaaoexterior,comrelaçõesdeinterdependênciaemtodososdomínios.Mes-monocampodareligião,comoveremos,apesardasseverasrestriçõesemvigor,jácomeçamatornar-sehabituaisoscontactoseintercâmbioscomoestrangeiro.Assimsendo,impunha-sealargaresteestudoaospovosvizinhoscomquemaRepú-blicaPopulardaChinatemoupodevil'aterrelações,nazonageoestratégicadoSudesteAsiático,ondevivemcercade35milhõesdechineses«ultramarinos»(huachíao).Oestudodos17paísesqueconstituemesteaneldispostoemtornodomardaChinafoifeitonasegundaparte.Emboravolumoso,nãopodeiralémdeumabrevecronologiadahistóriadaIgrejaemcadaumdessespaíses,aqueseseguemsintéticasconsideraçõessobreasituaçãoactualesuapossívelevoluçãonumfuturopróximo,apoiadasemfontesdiversas,nemsempredefácilacesso,eobri-gandoaverificaçõescuidadosas,poisasestatísticasdispomveisdivergembastante.Finalmente,retorneiaopontodepartidaeacabeiovolumedeMacau,oquemepennitiucorrigiraperspectivainicial,relativizandoasuaimportâncianestecontextoepondoemrelevoascaracterísticaselinhasdeforçaquepodemfazerdeMacauuma«ponte»culturalentreaNaçãoChinesaeoOcidente(objectivorepetidamenteenunciadopelogovernoportuguês),edasuadio-ceseuma«ponte»entreaIgrejaCatólicadaChinaeaIgrejaUniversal(aspiraçãováriasvezesmanifestadapeloPapaemrelaçãoàsIgrejaslocaisvizinhasdaChina).GatobrancoemcampodeneveAoescolheraChinaparaobjectodeestudotenhoperfeitaconsciênciadeabordarumtemadecontornosmaldefinidosportratardeváriasáreaseobrigaraumaperspectivamarcadamenteinterdisctplinar.É,alémdisso,umternaaltamentepolémicoearriscadoparaqualquerin,·estigadot·porqueaChinaseencontranumperíododetransição,àprocuraderumosedeumaidentidadeprópria,oquetornadifícilentenderoseupresenteemaisaindaequacionaroseufuturo.OgranderomancistaeacadémicobrasileiroEricoVeríssimoinventouaexpressivaimagemdo«gatopretoemcampodeneve»paradefiniroscontrastesecontradiçõesdosEstadosL'nidosdaAmérica.AChinaéigualmenteumaterradecontrastes(emboranãosejatãoacentuadaadiferençaentreosquevivembemeosquelutamparasobreviver,possuitodaviasectoresaltamentedesenvolvidosapardeoutroscomatrasosincomensuráveis,personalidadesilustresdaculturaelargasfaixasdeanalfabetismo,etc.);masésobretudoumpaísdecontradições,tantonaesferapolíticaeecon6micacomonosassuntosculturaisereligiosos."OpaísestáaindaabraçoscomaquiloqueJonathanSpencetãobemcaracterizouaoescolherotítulodoseuúltimolivro,«EmbuscadeumaChinamoderna»(Norton,1990).EosCatólicosChineses,emdiversos
AIgrejaCat6licanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•19grausdeconsciência,compreensãoeempenhamentoestãocomprometidosnadobJrosabus-cadeumaIgrejaCatólicaChinesamoderna"1•Masoquedeveentender-sepor«modernidade»?AestaquestãorespondeCharbonníefdeformaextremamenteclara"NaChina1fala-sedasquatromodernizações,da,agt'icultura,daindústn'a,dasfo1'Çasarmadas,dasciênciasetécnicas.Nãosefalaaindademoden,idaáe.Modernidadeconotaumatransformaçãodouniversoculturalcomplementardopro-gressodastécnicas.Éumanovamaneiradeserdohomemcontemporâneodequesecome-çamadistinguiralgunstraços:aberturainternacional,transforma,çãoaceleradadomododevída,abundânciadainformação,mobitidtidedoemprego,exigênciasdeobjectividadecientí-fica,difusãorápidadosP,'Ogressostecnológicos,domíniodademografia,competitividtideinternacional,papelmotordaeconomia,exigênciasdeparticipaçãodemoc,·ática!reinvindicaçãodosdireitosdohomem,secularizaçãodasreligiõesacompanhadadeumabuscadatranscendência,pmgressodalegislaçãoeordenaçãodacomunidadehumana".Nãoétarefadasmenosarriscadasafinnaremqueníveldemodernidade,concebidasegun-doestescritérios,seencontraaChina,poisédifícildistinguirarealidadedapropaganda,nestepaísqueéoterceirodomundoemsuperfície,oprimeiroempopulação,com55minoriasétnicasquefalammaisde80línguasedialectosdiferentesdomandarim(algumasdasquaiscontestamabertamenteodorrúniochinês,comoostibetanoseosseusvizinhosmuçulmanosUigures,deXinjiang-TurqueslãoOcidental),oscilandoentreumaeconomiaplanificadaeumaeconomiadeMercado(anovafórmula,daautoriadeDengXiaoPing,consagradano14ºCongressodoP.C.C.,éa"economiasocialistademercado",queainda.ninguémsabebemoqueé),abrindo-seaoexteriormasacusandoaindamarcadostraçosdeumpassadoxenófobo,hesitandoentreainevitá-velliberdadede«umpaís,doissistemas»eaconcessãodasliberdadesindividuaisbásicas(ademocraciaeaquestãodosdireitoshumanoscontinuamaserolhadoscomoumgraveriscoparaasobrevivênciadomaior-equaseúnico-partidocomunistadomundo),etc.ÉdifícilidentificaraChina,talvezporqueelamesmaseencontreaindaembuscadasuaprópriaidentidade,porcircunstânciasdasuaHistória-sobretudodosúltimosséculos-comoadiantetentareirecordar.Daíquetalvezsejamaisadequadaaimagemdo«gatobrancoemcam-podeneve»,porqueémaisdifícildedistinguir,anãoserquandosemoveeestamosatentos.Umaimagem,deresto,aogostodoslíderescomunistaschineses,fervorososadeptosdeslogwseima-'EdwardJ.MruatestaS.).,HolyWeeklnBeijing,MayDayinSheshan:RefleetionsontheCatholicChurchinChina,mAMÉRICA,09.06.1990,pg.S84.(dr.bibliografia,naqualincluíaobradeSpence,deseuverdadeironomeGeorgeBurtonAdams,professordeHistóriadallníversidadedeYaleeautorde8conhecidoslivrossobreaChina).Note-sequeSpeoceutilli:aoconceitode«moderno»,nãonosentidohabitua!deperíodoquemedeiaentreopassadoeofuturo,mascomoalgoquepermiteaumaNaçãorelacionar-secomasoutrassemperdadaprópriaidentidade,dandoerecebendocmpédeigualdade(dr.oprefáciodaobra).Nessesentido,conclui,aChinanuncafoi«moderna,,noperíodoqueaborda(apartirdel600)econtinuaanãoosernofinaldoséculovinte.Contudo,noprefácioescritoparaatraduçi.obrasileirade1996(cfr.nota4dan/Introdução),Spenceacrescenta(pp697):"OsproblemasdaChinaaindanãoforamresolvidos,masagoraelessooproblemasindiscutivelmente"modernos".EseissonãosignificaqueabuscadanuxkmidadlJpelaChinatenhaacabado,pelomenostminalaqueabuscaatingiuumestági.o1/,(J/J()ediferente".EdwardJ.Malatesta,reconhecidamenteumdosmaisimportantessin6logosactuais,éProfessorCatedráticonaUniversi-dadedeS.FranciscodaCalifórnia,nosF.stadosUnídosdaAmérica.2JeanCharbonnier-LaChinesansmuraille(Héritagecultureletmodemité),ed.LeSarment,Fayard,1988,pg.10(cfr.bibliografia).CharbomúerédoutoradopelaSorbonoeetambém,àsemelhançadeMalatesta,reconhecidocomoumprofundoespecialistadaSinologia.
20•Ant6ntoCarmogens.FoiDengquemafirmou:"Nãotmportaacordogato,desdequeapanheratos...".Referia--seobviamente,nãoàChinaemsimesma,masaosfinsquejustificamosmeios.ParaDengoquecontaéoopragmatismo,emboranãoafasteaéticadapolítica.Umaéticamuitoprópria,cujasreferênciasseligamàídeologiamarxista,oquepermiteaoP.C.C.aceitarporígualaaberturadaszonaseconórrúcasespeciaiseogenocídiodostibetanos,oapoioàsmanifestaçõesculturaistradicio-naiseacensuraaosescritosdosintelectuais,oencarceramentodoscristãoseoutroscrentesquenãosesubmetemàsAssociaçõesPatrióticas,asexecuçõesemmassasemjulgamento(oucomumacaricaturadejulgamento,ondeoacusadoéprivadodosmeiosmaiselementaresdedefesa),etc.Aexistênàadetaiscontradições,porém,nãoautoril.aninguémafazergeneralizaçõesprimáriaseafixarrótulos,emtermosde«bons»oude«maus»,nwnavisãoapretoebranco,semcambiantes.Seistoé-verdadeparaqualquerpaís,é-oespecialmenteparaaChina,paísdegrandesericastradiçõesculturaisquedeu,econtinuaadar,importantescontribuiçõesàHumanidade.Pelasuaprópriagrandeza,osseusdefeitos,comoassuasvirtudes,saemforadasmedidascomuns.Doquenãorestamdúvidasédequesetratadeumanaçãomuitodifícildegovernar,cujalutaparasairdosubdesenvolvimentomerecetodoon06.50respeito,emborasepo5.5aJJldiscutirosmétodosutili7.ados.Háhojeumsentimentogeneralizadodequeamodemiz.açãodaChinaimplicaráaconversãoaumaqualquerfonnadedemocracia.Masébomterigualment.epresent.equeademocraciaénecessáriamasnãosuficiente.BastarárecordaroexemplodosE.O.A.,opaísconsideradomaisdemocráticodomundo,oqualnemporissodeixadesofrerdecontradiçõesgritantes:A.manuten-çãodapenademorte,quevemregistandoumaumentocrescenteemcertosEstados,oracismodossulistas(mastfilnbémnasgrandesmetrópolesdoNorteequeseapresentamuitasvezesdes.inalcontrário),asbolsasdemisérianomeiodeumasociedadeopulenta,etc.AdiferençafundamentalemrelaçãoàChinaéquealiberdadedepensamentoeexpressão,quesãoparteintegrantedosistemademocrático(oqual,comosesabe,nãosereduzaumatécnicadevotaçãoparaoscargospúblicos),possibilitamadenúnciadestassituaçõesesuadiscus-são,oqueéindispensávelparasealcançarumasoluçãomaisjusta.Ademocraciafuncionaassimcomoumbinóculodeinfravermelhosquepennitedistinguirosobjectosànoite:Nãomodificaascoisasporsisó,maspemútedistingui-las,oqueécondiçãoindispensávelparaasalvejar.Ninguémpode-afirmarseaChinavaiounãoenveredarpelocaminhodademocracia,nemcomo,nemquando.ArepressãodasmanifestaçõesemTiananmen,bemcomoaafinnaçãorecen-tementesublinhada(no14°CongressodoP.C.C.,emOutubrode1992)dequeoPartidonãoabandonaráalinhacomunistademodelochínês,parecemsignificarumendurecimentodopoderestatal.Mas,poroutrolado,aconsagraçãodaeconomiademercado(emboradetonalidadesoei.a-lista)ensaiadacominegávelêxitonasZonasEconómicasEspeciais,eaascensãoaopoderdeelementosmaisliberais(comoZhuRongjieoutrosobreirosdorenascimentodeXangai),levamirresistivelmenteapensarnopassadorecentedaex-UniãoSoviética,emqueGorbachevreeditoualústóríadoaprendizdefeiticeiro,incapazdecontrolarasforçasquedesencadeou.Taisanálises,emborasituando-senaáreadamudançacultural,pertencemporventuramaisclaramenteaocampodaciênciapolítica.Nãopodendoignorá-las,nãoéessaaperspectivaemquepretendocolocar-me.***Éalturaagoradeencararumaoutraquestãoque,nemporserhabitual,deixadeserimpor-tante:Ofactodeoinvestigadorprofessarumadeterminadareligião,comoéomeucaso,nãolhe
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacatt,nocontextodoSudesteAsiático-Quefaturo?•21retiracredibilidade?OseucompromissonãoolevaafazerjuízosdevalordesfavoráveisàsoutrasReligiões,privilegiando,poroutrolado,avisãoeosdogmasdaquelaemqueseachaenvolvido?Trata-sedeumacontrovérsiaantiga3masqueaparecefrequentementereeditada,tomando--seassimnecessárioesclarecerposições.Écertoqueocompromissopodeprejudicaraobjectividadenoestudodeoutrasculturas,outroscredos,outrasmundividências.Masqualoinvestigadorquenãosedeixainfluenciar,emmaioroumenormedida,pelospadrõesdeculturaqueadquiriu(porenculturaçãooupordesco-bertaprópria)?Significaissoumaincapacidaderadicalparaentendereaceitarosoutrosesuasdiferenças?Naverdadeháhojeumaconvicçãoreforçadaentl'eosváriosinvestigadoresdequeaobjecti-vidadeseatinge,namaioriadasvezes,pelaexplicitaçãodaprópriasubjectividade4.Estouplenamenteconvencidodequeocompromissocristão,quandoassumidodeformaesclarecidaeempenhada,nãosónãoprejudicaotrabalhodeobservaçãoparticipantecomo,pelocontrário,permiteumaatitudedeaberturaecompreensãototalparacomosoutrospovosereligiões,afastandopreconceítosnascidosdepadrõesculturaisdiferentes,eacolhendocomamoroOutro-quepassaaserolhadocomo«próximo»enãocomosimplesobjectodeinvestigação,Aestasconsideraçõesacrecentariaavantagemdopatrimótúodeumafécomumquemeabriuasportaseocoraçãodegrandenúmeroderesponsáveisdasigrejaslocais(chinesa,mastambémdeoutrasnaçõesasiáticas),tantobispos,comopadres,religiososouleigos,osquais,sesesentissemperanteum«estranho»,seteriamcertamentefechadoeficadopeloslugarescomuns.Éque-importateressefactobempresente-sercristãoefalarabertamenteacarretagravesriscosnalgunsdestespaíses,nomeadamentenaChina,ondeasconsequênciasvão,aindahoje,daperdadaliberdadeàperdadaprópriavida.OfactodeeusercristãoeosmeusInterlocutoresosaberempennitiuassimqueasnossasconversasfossemfrancasenãoseficássempelasuperficialidade.ComooleprosodeGenin...DoslOleprososqueJesuscurounaaldeiadeGenin,nolimitedaSamariacomaGalileia(Lc17,11-19),sóumvoltouatrásparalheagradecer(eeraestrangeiro-umsamarítano...).Nós,oshumanos,somosinfelizmenteassim.Quandoascoisasnoscorrembem,esquecemosfacilmenteaquelesdequemrecebemosajuda(emborararamenteesqueçamosquemnosprejudicou...).Nãogostariadecairnomesmopecadoeporissoaquiregísto,commuitagratidão,osnomesdealgunsamigosaquemestetrabalhoficouadeverbastante.Houvecertamenteaindaoutros,porventuratãoimportantescomoestes,cujosnomesaquideveriamfigurartambém.Quemeper-doemseacasoassimsucedeu.Nãosetratadeingratidão,mastãosódeesquecimento,provocadopelafadiga~que,essa,équenãoperdoa?AminhavindaparaMacauficouadever-se,eml.ºlugar,aomeuvelhoamigoAntóniodeOliveiraUmaeaoentãoGovernador,ProfessorJoaquimPintoMa.eh.ado,semcujaanúzadeecon-3HenriDesroche,nasuaobraSociologiasReligiosas,dácontadestacontrovérsianaáreadaSociologia,aludindotambémàdaHist6rlaReligiosa,ondeoproblemasepõedamesmafonna(pgs,221esgs,).tcrr.CarlosDiogoMoreira,PlaneamenteoeEstratégiasdaIm·estigaçãoSocial(ed.I.S.C.S.P.,1994),especial-menteopaclgrafoquetratadaequaçãopessoaletraha/hodecampo,noCap.6•(pgs.106eseguintes).
22•AntónioCarmofiançaesteprojectojamaisnasceria,AoactualGovernador,GeneralVascodaRochaVieira,queroaquideixartambémexpressaaminhagratidãopeloseuinestimávelapoio.Devoaindaàcompre-ensãodoInstitutoCulturaldeMacauoprolongamentodoprazoquemeconcedeueabolsadeinvestigaçãocomquemeapoiouatéDezembrode1991,semaqualnãoteriamsidopossíveiscertasdeslocações(Filipinas,Pequim,-Xangai,Cantão),Gostariadesalientar,semesquecerasrestantes,aspessoasdosseussucessivosPresidentes,Dr.JorgeMorbey,Arq.CarlosMarreiroseDr!GabrielaCabelo,doseuVice-PresidenteDr.IsaúSantos,edaDrª.TerezaSena,ChefedoGabi-netedeEstudoseInvestigação,responsávelpelocontactoeapoioaosbolseiros.AosdoisúltimosBisposdeMacau,D.ArquimínioRodriguesdaCost.a(bisporesignatário)eD.DomingosLam,agradeçoreconhecidamenteadisponibilidadecomquesempremeatenderameadocumentaçãoquemef.acultaram,nomeadamentesobreaDiocesedeMacaueaFederaçãoAsiáticadasConferên-ciasEpiscopais(F.A.B.C.).Boapartedestesdadoschegaram-meatravésdaincansávelassistentedaCâmaraEclesiástica,D.ArleteNoronha,doMovimentodosFocolares,acujasorridentedisponibi-lidadeprestoaquihomenagem.AomeuparticularamigoP".HenriqueRiosS.J,,apaixonadopelosassuntosdaculmraecomexcelentescontactoshumanosnestaregiãoondemissionoudurantellanos,fiqueiadevergrandenúmerodeindicaçõesbibliográficas!sugestõeseconselhosinesti-máveis.Nãopoderiaesquecert.ambémacompreensãoamigadaDr.ªMariaEdithSilva,DirectoradosServiçosdeEducaçãoeJuventude,quejamaislevantouobstáculosàsminhasdeslocaçõest!souhesempreentenderocansaçodequemlevoulongosmesesatrabalharmadrugadafora.Aa:'imeuscaássimosamigosecolaboradoresDr.a.RosaMariaAbreueNatalinoWong,omeuobrigadomuitosinceroecomovido,pelassuasajudaspreciosas.FiqueiigualmenteemdívidapelosapoiosrecebidosdosmeusbonsamigosDoutorAntónioBaptista,daUniversidadedeMacau,P".LuisSequeiraS.J.,superiorlocaldaCompanhiadeJesus,bemcomodegrandenúmerodepadresresidentesnoTerritórioquegenerosamenteseprontificaramaconceder-meentrevistas,oferecendo-measuavisãodasituaçãodaIgrejaemMacauenaChina:PadresAlbinoPais,AméricoCasado,AntónioRosa,BenjamimVideiraPires,DinoParra,FranciscoFernandes,JúlioMassa,LuísRuizSuarez,LuísXavier,ManuelTeixeira,MárioAcquist.apace,PedroChiKinChung,RamonManalo,DanielCerezo,TomásCardoso,eaindaaopastorJuvenalClemente,daIgrejaEvangélica.Naimpossibilidadedenomeartodasasirmãsreligiosascujasobrasvisiteiemederamprecio-sasinfonnações(Canossianas,Franciscanas,FilhasdeSãoPaulo,MissionáriasdeMaria,IrmãsdeCaridade,etc),destacariaosnomesdasmadresMariaPiaCantieri,d.irectoradoCentroDiocesanodeComunicaçãoSocial(Shalom),MariaGoisis(F.D.C.C.),dircctoradoInstitutodeFormaçãodeAssistentesSociais,easirmãsPaulistasMiriamRottaeFemandaMoreira.Finalmente,paraencerrarMacau(thelastbutnottheleast),umbeijoagradecidoeternopataaminhamulher,MaliaPaula,quealémdef.raffil'cmcomputadorerevercomigomuitascentenasdepáginas,seviuprivadademuitosfins-de-semanaeserõesemqueaprioridadefoiparaainvestiga-ção.Incansávelemuitoútilfoit.ambémotrabalhoderevisãodaminhafilhaMariaJoão.Aosr.AntónioVaz,esuamulherJenny,acujaextraordináriacompetênciaeinestimáveldedi-caçãoseficouadeveraexecuçãofinaleapaginaçãodolivro,omeusentidoobrigado.NaChinagost.ariadedestacarsobretudoafonna.calorosaeamigacomofuirecebidopelobispodeXangai,D.AloísioJimLuxianS.J.,epelosdirigentesdaAssociaçãodosIntelectuaisCató-
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau.,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•23licosdeXangaí,Prof.DoutorCândidoZhuZhongGangeDr.FrancisChenShangFang.AobispoTuShihuaeP•.SimonNiuSheng-Gui,queentrevisteiemPequim,omeureconhecimentopelap:ronti-dãocomquemeatenderam.Outraspessoasmeforneceraminfonnaçõespreciosasmas:nãoéconvenientemencionarosseusnomes.Deuslhespagará.NãoesquecereiaquioapoiopennanentedemeufilhoLuísquemeorganizoucontactosapartirdaEmbaixadaPortuguesaemPequim,ondetrabalha,meforneceuimportanteselementosemprimeiramãoemeserviuváriasvezesdeinté1~pretedemandarim.ParaHongKongvaiaminhagratidãoparaopadrejesuítaFrancoBelfiori,pelasuapreci-osaajudaemconselhosedocumentação.AorecentementefalecidoArcebispodeCantão,D.DomingosTangS.J.,entãoresidentecmHongKong,quesemmesmodarporissoedificavaquemdeleseaproximava,pelotestemunhosimpleseserenodeumverdadeiroHomemdeDeus,devo,acimadetudo,aexperiênciavivadecomosepodiaserprofundamentecristão-ummártirvivo,semressentimentos-e,aomesmotempo,profundamentechinês.ComomuitosoutrosquemefoidadoconhecernaChina,eleeraumargumentovivocontraos«sinólogos»queconsideramincompatíveisaculturachinesaeaopçãopeloEvangelho.DasFilipinasforammuitasaspessoasquegenerosamentesepmntificaramaajudarcomosseusconselhoseesclarecimentos.Salientaria,comosuporteindispensáveldetodootrabalhoalirealizado,oentãodirectordarevista«WorldMissionMagazine»(hojeSuperiordosMissioná-riosCombonianosemPortugal),meubomamigoP".ManuelAugustoLopesFerreira,semesque-cerosseuscompanheirosCombonianosquefraternalmentemeacolheramemManila.DeixoaquitambémexpressaaminhaprofundagratidãoaoArcebispodeManila,CardealJaimeSin,oqual,semqualquerprotocoloecomtotalabertura,aceitouconceder-meaentrevistaqueanexonofinaldocapítulosobreasFilipinas.IgualmenteacolhedoresedisponíveisforamospadresjesuítasGeoffreyKing,entãodirectordo"EastAsianPastoralInstitute",JohnJ.Carrol,directordo"InstituteonChurchaodSocialIssues",JoséCalle,entãodirigentedo"ChinaOfllce"eactualmenteatrabalharemHongKong,oreitordoseminátiochinês,MonsenhorShu,eosDrs.AntónioBayandelosReyes,SóniaS.RondaeJusticeJoséFeria,todoscomprometidosemáreas-chaveparaofuturodaigrejafilipina,comorefironocapítulopróprio.Sinto-meaindadevedoramissionárioseinvestigadoresdeoutrospaísesdoSudesteAsiático,nomeadamente:EmTaiwan,aosdirigentesdoKuangchiProgramServicequemeenviaramoguiãododo-cumentáriovídeosobreodiálogointerreligiosonaÁsia,antesmesmodasuaedição.NaMalásia,aoP".ManuelPintado,umautêntico"monumento"daCristandadedeMalaca,infelizmentejáfalecidotambém.NoNepal,aospadresjesuítasdeKathmandú,LarryBrooksePaulChamparathy.NoJapão,aolústoriadorjesuítaP".DiegoPachecoYuuki,directordo"MuseudosMártires"deNagasáqui,pelasuavaliosabibliografiaepelosensinamentosquedelerecebinavisitaàilhadeKyushu.AoP.•JuanRuizdeMedinaS.J.,presidentedaSecçãodoExtremoOrientedoInstitutoHistó-ricoJesuíta,emRoma,agradeçoassuasvaliosasexplicaçõesbemcomoolivrodesuaautoriaquemeenviousobreasorigensdaIgrejaCatólicanaCoreia(1566-1784),osquaismepennitiramcorrigirotextoinicialsobreaCV'(il).gelizaçãodaquelepaís.EmSingapura,aosinólogodasMissõesEstrangeirasdeParis(MEP),P.0Jeancharbonnier,frequentementecitadoaolongodesteestudo,oqualmeenviouduasediçõesdoseuprecioso"GuiadaIgrejaCatólicanaChina",acompanhadasdepalavrasdeapreçoeestímulo.
24•AnronioCarmoAoPadrejesuíta,ProfessorEdwardJ.Malatesta,fundadorepresidentedo"RicciInstituteforChinese-WestemHistocy'',daUniversidadedeS.FranciscodaCalifórnia(E.U.A.),devo,alémdaamizadecomquemehonrou,valiosasindicaçõesbibliográficaseocontributodasuagrandeexperiência,quemeajudaramaconsolidarperspectimacercadasituaçãoactualdaIgreiaCató-licaChinesa.EmPortugal,.finalmente,devo,comoreferilogonoinício,oprimeiroegrandeestímuloparaconverteremdissertaçãoparadoutoramentootrabalhodeinvestigaçãojáiniciado,aoPro-fessorAdrianoMoreira,entãoPresidentedoConselhoCientíficodoInstitutoSuperiordeCiênciasSociaisePolíticas,oqualmedistinguiusemprecomasuaconfiançaamiga,desde1954,anoemque,pelaprimeiravez,tiveoprivilégiodeserseualuno.AosProfessoresJoãoPereiraNetoeManuelAlfredoMoraisMartins,quedesdeoprincípioceitaramaresponsabilidadedeorientaradissertação,agradeçoreconhecidootempoeapacíên-iaquedesperdiçaramcomigo,bemcomoosvaliosospareceresquepermitiramaoInstitutoCul-1raldeMacauprolongarabolsadeinvestigaçãoatéaofinalde1991.DeIJsboarecebidoisgrossospacotesdefartadocumentação,enviadapeloentãodirector1revista«Além-Mar-.,opadrecombonianoManuelPinho,prematuramentefalecidocom30e)ucosanos,quandotantohaviaaindaaesperardoseudinamismoapostólico.TambémomeuinnãoHermanoCarmo,doutoradoemCiênciasdaEducação,medeusem-·epreciosasajudas,apartirdaperspectivaimparcialerigorosaqueosseuscolegasealunosna1.iversidadesehabituaramareconhecer-lhe.AosmeusfilhosPedroeJoãoMiguelfiqueiadever•nsiderávelapoiobibliográficonasáreasdasuafonnação,respectivamentedaSociologiaeAn->pologia.Egostariaaindaderegistarumcalorosoagradecimentopeladisponibilidademanifestada1almentepelosProfessoresJoséJúlioGonçalveseCarlosDiogoMoreira,pelacompetenteorien-;ãoquedelesrecebi,nafasefinaldereestruturação,permitindo-medestacarespecialmenteojmo,acujospacienteseesclarecidosconselhos,emtermosdemetodologiaeenquadramento,tetrabalhoficouadeverasuaversãofinal.Porúltimo,graveinjustiçaserianãoreconheceraimportânciafundamentalparaaediçãostetrabalhoqueresultoudemetersidoatribuídoesteanooPrémioIPOR'95.ParaoInstitutortuguêsdoOriente,napessoadasuaPresidente,Dr.•AnaPaulaLaborinho,vaipoisomeu:onhecimento.SemasuacapacidadededecisãoeadaDr/GabrielaCabelo,Presidentedo,titutoCulturaldeMacau,talveztivéssemosqueaguardarlongotempoaindaporverbasu.ficien-poisumvolumedestanaturezaéobViamenteumaobracara.Macau,6deNovembrode1996AntónioDuartedeAlmeidaeCarmo
842•AntónioCarmoIliIII1VVVlVIIVIUIXXXIXllXIU.XIVXVXVIXVIIxvm"XIXXXXXI..XXllXXIIIXXI.VXXVXXVIXXVIIXXV1llXXIXXXXXXXI.XXXIIXXXIIIXXXIVXXXVXXXVIXXXVIIxxxvrnXXXIXXLXLIXLlIXLlllXIlVXLVXLVIXLVIIXI.VIIIÍNDICEDOSQUADROSMinoriasétnicasnaRP:C.:Gruposctnolinguístlcos(censode1990)........................................................52As55minoriasdaChina(censode1982)...........................................................................~...................53Evoluçãodemográficadapopulaçãochinesa(l66I-2000)......................................................................56Penademorte:disllibniçãodasexecuçõesporpaíses,de1985ameadosde1988.................................67OfossocrescenteentreaChinaorientaleocidental(1981-1987)........................................................103Censosde1982e1990(demografia,nacionalidades,educacj'.o,urbanismo).......................................109lndicadoressociais(46países,em12.5.1995).................................-...................................................112Muçu.ltrumosnaChina................................................,.....•.............•••..•............·-············--·····"···"·········145Religiõesdasminoriasétnicas,...............................................................................................................150EvoluçãodaIgrejaCatólicaChinesa(desdeachegadadosjesuítasatéàimplantaçãodaRepúblicaPopulardaChina)....................................................................................................,,............185OrgãosdeGestãodaIgrejaCatólicaChinesa(Oficial)........................................-..................................203Circunscriçõeseclesiásticas(Dioceses,PrefeiturasapostólicaseDistritosPastorais)existentesem1949eacruais(exclulndoTaiwan,MacaueH.K.).............................................................................211Bisposchinesesconsagradosentre1949e1992(mapa-resumo)..........................................................214SemináriosdaIgrejaCatólicaChinesareabertosapós1981....................................................................218SeminárioseseminaristasdaIgrejacatólicaChinesa(pública).Quadro-resumo...................................220AlgunsBisposdaIgrejaclandestina(subterrânea,dos!lêncio)consagradossecretamente....................235PadresediáconosdaIgrejachinesa(públicaeclandestina)queseencontrampresos..........................236AsinlzaçãodaIgrejanaR.P.C..................................................................................................................247SudesteAsiático:Território,população,algunsindicadoresculturaiseeconómicos...............................291PXBpercapita(os"pequenosdrngões"entreos18paísesdevanguarda)............................................292AIgrejaCatólicanoMundo:DistribnJçãoporContinenteseevoluçãonotriénio1987-1989...................307Pessoaldedicadoaoapostolado(Mundo,ÁsiaeSEAsiático),em3l.12.89..........................................308InstituiçõesdeAssistênciaeBeneficência(Mundo,ÁsiaeSEasiático)em31.12.89..............................308InstituiçõesdeInstrução(Mundo,ÁsiaeSEasiático)em31.12.89........................................................309AsgrandesreligiõesdoSEasiático.........................................................................................................321CongregaçõeseInstitutoscatólicosdoNepal..........................................................................................333Nepal:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica....................................................334Birmânia:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica...............................................342Laos:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica......................................................352Vietname:IndicadoresgeraissóbreopaíseasituaçãodaIgrejacatólica...............................................365Cambodja:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica.............................................377Tailândia:IndicadoresgeraissobreopaiseasituaçãodaIgrejaCatólíca...............................................386Malásia:profissõesemmudança(distribuiçãopercenrualporgruposétnicos)......................................395Malásia:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica.................................................397Singapura:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejacatólica.............................................408Indonésia:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica..............................................420Brunei:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica..................................................424TimorLeste:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica...........................................433CoreiadoSul:IndicadoresgeraissobreopaiseasiruaçfíodaIgrejaCatólica........................................448Japão:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica....................................................469Taiwan(Fonnosa):IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica................................482HongKong:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejacatólica··-······..................................494Filipinas:Evoluçãodonúmerodecircunscriçõeseclesiásticas,pes.~oalaoserviçodapastoral,ordensreligiosasepopulaçãocatólica,entreo1ºeZºConselhosPlenáriosdasFilipinas(1953e1990)..........507MissionáriosfilipinosnoMundo.............................................................................................................508Filipinas:IndicadoresgeraissobreopaíseasituaçãodaIgrejaCatólica................................................517Território,População,Circunscrições,CentrosPastoraisdoSEasiático(31.12.89)...............................537PessoasdedicadasaoapostoladonoSEasiático(31.12.89)............._....................................................539Evoluçãodonúmerodeblsposepadres(diocesanosereligiosos)de1984a1989...............................540
Algr(!/aCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefaturo?•843XLIXLllIJILiliIJVLVLVILVIIL\1111LIXLXLXILXIIr.xmLXIVLXVLXVILXVIILXVI11LXIXLXXLXXILXXI11.xxmLXXIVLXXVLXXVILXXVIILXXVIIILXXIXLXXXLXXX1LXXXIILXXXJIILXXXIVLXXXVLXXXVILXXXVIILXXXVIIILXXXIXXCXClXCilEvoluçãodonúmerodereligiososleigos(votostemporárioseperpétuos)ereligiosasprofessas(temporáriaseperpétuas)entre1984e1989........................................................................................541Centrosdeformaçãodecandidatosaosacerdócioecandidatosexistentesem31deDezembrode1989.................................................................................................................................543EvoluçãodonúmerodecandidatosaosacerdócionoscentrosdeestudosecundáriosedeFilosofiaeTeologia(diocesanosereligiosos)entre1984e1989...........................................................544Baptismosecasam""'""•em1989.........................................................................................................546Evoluçãodosbap.............ecasamentos,entre1984e1989,por1.000católicos......................................547InstituiçõesdeInstruçãodaIgrejanoSEasiático(31.12.89).................................................................549InstituiçõesdeAssistênciaedeBeneficênciadaIgrejaCatólicanoSEasiático,em31.12.89...................550ResultadosGlobaisdoCe11Sode1991.....................................................................................................578ApopulaçãodeMacauatravésdoscensos..............................................................................................579EquipamentossociaislicenciadosemMacau................................................................................618Equipamentosdeacçãosocialapoiadostécnicaefinancelran,..,...,..i-1eloIASM.......................................619Apoiofinanceiroprestadoaequipamentosdeacçãosocialeinstituiçõesprivadasdesolidariedadesocialedeassistência.......................................................................................................619órgãosdeacçãosocialdadiocesedeMacau..................621InstitutoscatólicosdeassistênciasocialemMac:............624Pessoalmissionário,desaúdeeauxiliares,mím1............627OrganizaçãodosistemaeducativoemMacau................638Evoluçãogeraldosalunosporsistemasdeensino(1988/89-1992/93)...............................................639Escolasparticulares,religiosaselaicas(1991/92-1992/93).................................................................641E.,tabelecimentosdeensino,porníveldeensino(1992/93)...................................................................642Frequênciaem199Y93,porsistemaseníveisdeensino........................................................................642Professores(portipoeporníveldeensino,em1992/93)...........................................•••.......................643Un!l'ersidadedaÁsiaOrtental:EvoluçãodonúmerodealunosdeMacau,desdeasuafundação(1981/82)até1989/90.....................................................................................................648FrequênciadoensinosuperioremMacau,em1991/92e1992/93.........................................................652Bolseirosporpaíseseterritórios0990/91,91/92e92/93).......,..........................................................653Bolseirosporáreasdemaiorincidência(1990/91,91/92e92/93)-Ensinosuperior............................654Bolseirospornaturalidade(1990/91,91/92e92193)...........................................................................654Frequênciadasescolascatólicas,em1989/90,porsistemaseníveisdeensino......................................659AlunosdoTerritórioedasescolasc.atólicas,portúvelsesistemasdeensino(ensinocurricu1ar)em1989/90.................................................................................................660Evoluçãodonúmerodealunosdasescolascatólicas,entre1980e31.12.89.........................................66J.Entidadesresponsáveispelasescolascatólicasealunosaseucargo(ensinocurricular),porníveisdeensino............................_................................,.................................................................661Corpodocenteepessoaldasescolascatólicas:evoluçãonoperíodode1980a31.12.89......................663Evoluçãononúmerodealunos,pessoalmissionário,docenteeempregadosentre1980e31.12.89.....663CentrosPastoraisdaDiocese..........................................................................................-.....................681AssociaçõesdeapostoladodosleigosemMacau...................................................................................683ReligiãodapopulaçãoresidenteemMacau,segundoanacionalidade(eperccnmgemdecatóUcos).....685LínguascorrentesdosresidentesemMacau(com3emaisanos)..........................................................686PopulaçãoresidenteemMacauquefalaportuguês.................................................................................687Populaçãoresidente,com3emaisanos,como3-0graudeEscolaridade,porsexoenacionalidade.........................................................................................................................................689PopulaçãocatólicaresidenteemMacau,porgruposetários....,..............................................................690Populaçãoresidente,porfreguesias(correspondentesàsparóquias)....................................................691EvoluçãodapopulaçãocatólicadeMacauna.~trêsúltimasdécadas........................................................693BaptismoseóbitosnaDiocesedeMacau(apósodesmembramentodeMalacaeSingapura)................695DiocesedeMacau:Algunsindicadoresdomovimentoreligioso(matrimónios,comunhões,confirmações).............,.....,...................................................................................................................696Evoluçãodopessoalmissionário,faceaonúmerodehabitantesedecatólicos,nosúltimos30anos(l960,1988,I99l)........................................................................................................698
844•AntónioCanrwXCIIIPessoalmissionário(sacerdoteseinnãos(as)religiosos)daDiocesedeMacau,emJaneirode1993...699XCIVCleroreligíosoediocesanoeinnifosreligiosos,emMacau,porgruposetários......................................700XCVMissionáriasreligiosasemMacau,porgruposetários............................................................................701XCVIPessoaleclesiástico:indicadoresrelativosàpopulaçãoeaonámerodecatólicos(Mundo,Ásia,SRAsiáticoeMacau)..............................................................................................................................703XCVllMissionáriasreligiosasemMacau:evoluçãonosanosde1986a1992)edatadeinstalaçãoemMacau.705XCVIIIAI,,oUmasactividadesdeformaçãodesenvolvidaspeloscentrospastoraisdadiocese,em1988...............714XCLXHoráriodasmissas(Domingosediassantos).....................................,..................................................717CFactoresexternoseinternosquecondicionamaPastoralemMacau......................................................738CIFrequênciadasescolasprotestantesdeMacau,em1992193..................................................................746QJrusposchinesesconsagradoscommandatopontifício(1949-1955),vivos...................................................CIIIBisposchinesesconsagradossemmandatopontifício(1958-1991)..............................................................CIVBisposchinesesconsagradosapartirde1949,jáfalecidos...........................................................................CVSacerdotesresidentesnaDiocesedeMacau(clerosecular).........................................................................CVIPadreseinnãosreligiososresidentesemMacauQaneiro1993)................................................................CVl1ReligiosasresidentescmMacau(Taneiro1993)........................................~.................................................CVIllOrdensecongregaçõesreligiosa~,confrariaseoutrasassociaçõesdecarácterpermanentereligioso,canonicamentecrectasnaDiocesedeMacau................................,...............................................................
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,TUJcontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•845INDICEDOSGRÁFICOSICristãoseChinesesatravésdaHistória......................................................................................................46llCrescimentodapopulaçãooasprincipaiscidadesasiáticas......................................................................58IIIEstruturadoGovernodaR.P.C.(organograma)........................................................................................73IVEstruturaorganuacionaldaadministracãodaR.P.C..................................................................................74VEstruturaorganizacionaldoPartidoComunistaChinês.............................................................................75VIPrincipaisprodutoresmundiaisdearroz................................................................................................106VIIl'rogramasdePlaneamentoFamiliar(custos,porpaíses)......................................................................11OVIIIIgrejaCatólicaPública:Bisposconsagradosentre1949eMarçode1991..............................................214IXInvestimentosasiáticosnoVietname.......................................................................................................294XAuxílioseconónúcosjaponesesem1989................................................................................................297XIAsReligiõesnoMundo(1990)................................................................................................................312XIIVerbasorçamentadasparadefesa,emI992,em10paísesasiáticos........................................................536XlllMacau:Evoluçãodapopulaçãoresidente,atravésdoscensos.................................................................579XIVReceitasedespesasdaComissãodeAssistênciaeBeneficência,entre1939e1950...............................615XYEvoluçãodonúmerodeutentesdosinstitutosdeassistênciasocialdaIgreja,emMacau(1976a1986)623XYIAlunosporsistemadeensino.......................................................................................................-........640XVIIAlunosportipoesistemadeensino(1992193)......................................................................................641>.'VIII1'.voluçãodonúmerodealunos,porsexos,nasescolascatólicas(1976/89)..........................................662XIXDiocesedeMacau:organogramasimplificado........................................................................................676
846•AntónioCarmo...INDICEDOSMAPAS1.AChinacm1995(divisãoadministrativa).............................................................................................................432.Gruposetno-linguístiscos(distribuiçãogeográfic.a.)...........,....................................................................................553.China(densidadedapopulação)...........................................m.............................................................................554.China(mapafísico)..................,...............................................................................................,...................,........595.China(regiõesagrícolas)......................................................................................................................................596.ALongaMarcha......................................................................................................................................................897.Ocorredorislâmico......................................................,..................,..................................................................1448.Católicosdalgrejaclandestina(bispos,padreseleigos)presosentre1988e1991............................................2419.SudesteAsiático...................................................................................................................................................28510.AsgrandesrebgiõesdatÍ.sia-Pacífico.................,.............................................................................,............,....32211.Nepal...........................................................................................,.....................................................................32812,Birmânia...........,...........................................................,....................................................................................33813.Laos..............................................................................................».••·········•·.....................................................34614.Vietname.............................................................................................·-·····.......................................................35515.Cambodja...................................................................................................,......................................................36916.Tailândia...............................,...................................................................................,........................................38017.Malásia....................................................................................,.........................................................................39118.Singapura,.....................................................................,........................;...........................................................40319.Indonésia.....................,........................................................................u•u••'.....................................................41220.Bruoeí..............................................................................._.....................................................,.........................42321.Timor-Leste..............................................................................................................................,.........................42722.CoreiadoSul......................................................................................................................................................43923.CoreiadoNorte..............................................,..................................................................................................45324.Japão..................................................~······.................................................................................._...................45725.Taiwan(Formosa).............................................................................................................................................47526.Ho11gKong...........................,...................................................................................................,.........................48627.Filipinas.....................................................................................................................................................,.......49928.ParóquiasdeMacau.........................................................................................................................................67429.DensidadedapopulaçãoresidenteemMacau...................................................................................................692
AIgrejaCatólicanaChinaeetnMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•847ÍNDICEDASFOTOGRAFIASAs.fotossãotodasdoautor,comexcepçikJdasdezoitocujosautoresseindicamtioíndice,reoovandoos1wssosagradecimentos.Fig.1-GrandeMuralhadaChina,:,..vw:=;nl!'ffl!"-...................................................................................................83Fig.2-GrandeMuralha(Badallng)11.11,:am~..,.......•.............................................................................83Fig.3-"Estradasagrada"parao1ümulodosMing,comestátuasdepedra.............................................................83Fig.4-PraçadaCidadeImperial(cidadeproibida).................................................................................................84Fig.5-PaláciodeVerão84Fig.6-EstátuadeSUnYatSeneCentroCultural(cantão)........................................................................................84Fig.7-PraçadeTianAnMen(retratodeMaoTséTung).......................................................................................116Fig.8-0utroângulodapraça116Fig.9-PaláciodoPovo,emT'lllllAnMen~.................................................................................................116Fig.1O-TemplodoCéu,emPequim134Fig.11-PagodeSixBanyanTrees(Cantão)_..,.,;............................................................................................134Fig.12-GrutasdeLongmen(Luoyang,Henan)..,,,n...............................................................................................134Fig.13-PaláciodePotala,emLassa,libete-(foto:HelellaGalvão)...............................................................140Fig.14-TemplodosLamas(Pequim)140Fig.IS-TemplodosLamas(ponnenor)__,..................................................................................................140Fig.16-MlnodaMlao(desenhodoautor)-...........................................................................................151Fig.17-JovensBaieJingpo151Fig.18-MulheresmongóiS151Fig.19-Mulbertibetana,emLassa(foto;HelenaGalvão)...................................................................................15lFig.20-EsteladeTaTs'in,doscristãosnestodanos(foto:RosaAbreu).............................................................169Fig.21-BustodePauloXuGuangqi,juntodotúmulo(Xangai).............................................................................169Fig.22-Sanchoão:CapeladedicadaaS.FranciscoX.rv'ier......................................................................................176Fig.23-Crnzdosmacaenses(Sanchoão)....,.........................................................................................................176Fig.24-RetratodeMateusRicci............................................................................................................................176Fig.25-----TúmulodeRicci(.cemitériodeChala,emPequim)................................................................................176Fig.26-CatedraldeCantão....................................................................................................................................223Fig.27-InteriordaCatedral...................................................................................................................................223Fig.28-D.Dotn1ngôs1l1l11Arcebispodecantão...................................................................................................223Fig.29-Pe.FranciscoTan1(Cantão),Agosto1990................................................................................................223Fig.30-IgrejadoNorte(Beitang),emPequimlilllm•v...............................................................................,.....,......224Fig.31-SemináriodeSheshan(diocesedexangai).,,,.,.................................................,.........................................224Fig.32-SeminárioDiocesanodePequim..._...,,,.....................................................................................,.........224Fig.33-PresidenteeVice-PresidentedaAssociaçãodoslntelectuaísCatólicosdeXangai......................................231Fig.34-SantuárioMarianodeSheshan.Crisl:âosrezandoemfrentedaimagemdeJesusemdiadeperegrinação(foto:diocesedeXtmga{)....-...........................................................................................231Fig.35-Sheshan:BasílicadeNossaSenhora,auxíliodosCristãos...........................................................................232Fig.36-ProcissãodaViaSacra(foto:diocesedeXtmgai)....................................................................................232Fig.37-Igrejaameiaencosta,cheia,duranteaMissa(foto:diocesedeXangai)...............................................232Fig.3:Klfaliê,'ilt:l.crimD\1n~T-.,-.:i.n,hi,Jt>)!lrtli........................................................................261Fig.39-Paçoepiscopalde!ang:u.................,,.......................................................................................................261Fig.40-CatedraldeZikawei,emXangai............,..................................................................,..................................261Fig.41-BispoTuShihua(SemlnãrloNaciorutldePequim):entrevistaemPequim,a30.11.89..............................262Fig.42-Mons.MiguelFueMadreTeresadeCalcutá(Pequim,1985)(foto:diocesedePequim).......................262Fig.43-Larparaa3•idade(Songjiang)..........•............•........................................................................................262fig.44-CatedraldeXangai:QuadrorepresentandoJesusalavarospésaosapóstolos..........................................272Fig.45-lmagemdeSantaTeresa............................................................................................................................272Fig.46-QuadrodaViaSacr.t,importadodoOcidente,comoosanteriores............................................................272Fig.47-lgrejadeKotaKinahalu(ilbadeB9rnéo,Malásia)..................................................................................283
848•AntónioCarmoFig.48-NEPAL:TemplohindúdeNyatapola(Baktapur)........................................................................................337Fig.49-Criançru;doColégioS.FranciscoXavier,interpretandocânticosdeNatal(Patane)...................................337Fig.50-StupabudistaSwayambunath(Kathmandú)..............................................................................................337Fig,51-Mongesbudistasrezando(Patane)...........................................................................................................337Fig.52-VIETNAME:CatedraldeNôtreDame,nacidadedeHoChiMin(Salgão)...................................................368Fig.53-Os3"Santos":NguyenBinhKhien,SunYatSeneVictorHugo..................................................................368Fig.54-CatedraldoCaodaísmo,emLongHoa........................................................................................................368Fig.55-SacerdotesefiéisdoCaoDai,emToyMính............................................,..................................................368Fig.56-TAILÂNDIA:TemplobudistaemWal.Pho(Bangkok).................................................................................389Fig.57-IgrejadeS.JoséemAyutha)"ll...............••....................................................................................................389Fig.58-BudadeOuro(Bangkok)........................................................................................................................390Fig.59--OutroaspectodotemplodeWatPho.........................................................................................................390Fig.60-MongebudistaaguardandodonativosparaaconservaçãodotemplodeWatPho......................................390Fig.61-MAIÁSfA:Mesquita(ilhadePenang,anortedapenínsula)......................................................................401Fig.62-TemplobudistadeKekLokSi(10.000budas),nailhadePenang............................................................401Fig.63-Budasostentandonopeitoasuástica.........................................................................................................40lFig.64-Religiosomuçulmano(Masjidjame}........................................................................................................401Fig.65-TemplohíndúdedicadoaGanêsh(Penang)..............................................................................................401Fig.66-Malaca:IgrejadeS.Pedro(1710}............................................................................................................402Fig.67-AcolinacomaIgrejadeS.Paulo(Malaca)..............................................................................................402Fig.68-AltardeSantoAntónio(BandarHilir).......................................................................................................402Fig.69-SINGAPLTu\:Vistadacidade......................................................................................................................411Fig.70-IlhadeSentosa..........................................................................................,...............................................411Fig.71-TemplobudistadeShangLimSi,emSingapura................,........................................................................411Fig.72-TIMOR:HabitaçõessobreestacasemLosPaios(Lautérn)........................................................................437Fig.73-Sepulturagentfllca,namontanha.................,.,...,......................................................................................437Fig.74-TiposétnicosdogmpolinguísticoMarnbai...............................................................................................438Fig.75-Idem.............................,...........................................................................................................................438Fig.76-Idcm.........................................................................................................................................................438Fig.77-Están1adeStºAndréKim,emMacau.........................................................................................................452Fig.78-Inscriçãodopedestaldaestátua................................................................................................................452Fig.79-COREIADONORTE:PaláciodaBiblioteca,emPyongYang(CoreiadoNorte)-(joto:LuisCarm,;).......456Fig.80-HotelRiukiong-ifoto:LuisCa1mo).......................................................................................................456Fig.81-Inscriçõesnacriptadopedestaldomonumentoàideia"Zuchi"-(fotoLuisCamw)............................456t1g.82-JAPÃO:ColinaemuseudosMártires,Nagasáqui.......................................................................................473Fig.83-ÉditodeproibiçãodoCristianismo(museudosMártires).......................................................................473Fig.84-Primeiroencontrocomoscristãosocultos(painel).................................................................................473Flg.85-EstátuadaPaz,Nagasáqui.........................................................................................................................474Fig.86-Catedr.tldeUrakaml.................................................................................................................................474Fig.87-Unzen:Volllldoilúerno(Shimabara)........................................................................................................474Fig.88-HONGKONG:Acidadevistadabaía..........................................................................................................498Fig.89-HongKongeKowloon,vistosdopico,nailha...........................................................................................498Fig.90-RestaurantesflutuantesdeAberdeen.........................................................................................................498Fig.91-FlllPlNAS:IgrejadeS.Domingos:pagamentodepromessas....................................................................509Fig.92-Idem.Fachadadotemplo..........................................................................................................................509Fig.93-Manila:Temploprincipalda"IgleslaIliCristo".........................................................,...............................509Fig.94-JgrejadeSantoAgostinho(Manila).................................................................................,.........................510Fig.95-Edifícionocampusdo"AteneodaUniversidadedeManila",jesuíta(QuezonCity)...................................510Fig.96-SemináriodosPadresCombonianos,emQuezonCity(MetroManila)......................................................510Fig.97-EntrevistacomCardealJaimeSln,ArcebispodeManila............................................................................512Fig.98-EntrevistacomoPe.GeoffreyKingS.J.(EAPI).........................................................................................512Fig.99-RntrevistacomoPe.ManuelA.L.Ferreira(WorldMissionMagazine)......................................................512Fig.100-MACAU:Cercade1900(desdobrável)Fig.101-Macau,emAgostode1993(desdobrável)
AlgnifaCat6licanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefaturo?•849Fig.102-As2pontesqueligamMacaueTaipa......................................................................................................575Fig.103-NovoterminaJdejactoplanadores.................................................................................,.........................575Fíg.104-AeroportodeMacau:..............................................................................·-····....····..············...................575Fig.105~Helicópteroaterrandonoportoexterior.................................................................................................576Fig.106-Tuncareira(portointerior).....................................................................................................................576Fig.107-PaláciodoGoverno.................................................................................................................................585fig.108-LealSenadoifoto:MarlafoikJCar1no)............................................,....................................................585Fig.109-HotelLisboaeestátuadeFerreiradoAmaral..........................................................................................586Fig.110-Hipódromo,naTaipa........................................................................................,.....................................586Fig.LI1-HospitalCondeSãoJanuário...................................................................................................................589Fig.112-HospitalKiangWu...................................................................................................................................589Fig.113-AutoridadeMonetáriaeCambial(EdiliciodoantigoHospitalSãoRafael)...............................................589Fig.114-canhãodaFortalezadoMonte................................................................................................................598Fig.115-JorgeÁlvares,oprimeiroportllguêsachegaràscostasdaChina,em1513...........................................598Fig.l16-BustodeCamões,nagruta......................................................................................................................598Fig.117-Criançasdeumilúantárlo(foto:NatalitioWong).................................................................................622Fig.118-InfantárioPar.i.JoãoXXlll,noportointerior(foto:NatalinoWong)...................................................622Fig.119-Criançasdomesmoiruantário(foto:NatolinoWong)...........,................................................................622Fig.120-CrechedasInnãsdaCaridade,deMadreTeresadeCalcuti(foto:Natal/noWong)........................622Fig.121-CentroPa~toraldaParóquiadeSãoLázaro(EdlfídodaantigaAssistênciaPública)................................625Fig.122-BairroSocialdeMongHá:campopolivalente.........................................................................................625Fig.123-Assistênciaadeficientes(LardeSãoFranciscoXavier,dasIrmãscanossianas)......................................625Fig.124-Moradiasdaantigaleprosaria,hojetransformadaemlarparaidosos....................................................626Fig.125-VilaMadalena,dasírmãsCanossianas.....................................................................................................626Fig.126-Irmãdirectoraauxiliandoumaidosaadeslocar-se(VilaMadalena).......................................................626Fig.127-UniversidadedeMacau...........................................................................................................................634fig.128-UtilizaçãodecomputadoresnaEscolaPrimáriaOficial(foto:NatalinoWong).....................................645Fig.129-UniversidadedeMacau(Taipa)..............................................................................................................645Fig.130-PaineldecerâmicadaUniversidade........................................................................................................645Fig.131-ColégioSantaRosadeLima,dasFranciscanasMissionária5deMaria.....................................................658Fig.132-ColégioSalesiano:ColégioChanSuiKei(PerpétuoSocorro)..................................................................658Fig.133-InstitutodeFormaçãodeAssistentesSociais(lllllaaulanasinstalaçõesantigas)....................................658Fig.134-RuínasdaIgrejadaMadredeDeus(vulgoSãoPaulo)............................................................................677Fig.135-IgrejadaSé.............................................................................................................................................677Fig,136-IgrejadeSãoLourenço...........................................................................................................................677Fig.137-IgrejadeSãoFranciscoXavier(Coloane)...............................................................................................678Fig.138-IgrejadeKá-Hó(antigaleprosarla-Coloane)...........................................................................................678Fig.139-IgrejadeKá-86(pormenordocrucifixo)...............................................................................................678Fig.140-IgrejadeNossaSenhoradocanno(Taipa}..............................................................................................678Fig.141-ProcissãodoSenhordosPassos,emMacau...........................................................................................734Fig.142-PrimeiroCursoBlblico,emportuguês,em1991(foto:NatattnoWong)................................................734Fig.143-EntrevistacomopárocodeN"SªdeFátima(foto:NataltnoWong)........................................................734Fig.144-TemploBudista(ilhadaTaipa)................................................................................................................749Fig.145-Budadequatrofaces(Taipa)..................................................................................................................749Fig.146-PouTaiUn,mosteirobudistafeminino....................................................................................................749
850•AntónioCarmoNota:Semprequeamesmapalavraapareceemvá1iaspáginasseguidas,i'ndicar-se-áape-nasaprimeira,anegro(bold)aberturaaoe.xterior,97abOl1oobrigatório,109Abrantovitch,moos.fabten.279AcademiaFureoShe,172AcçãoCatólica,185acçãosocial6o7,(,08acçãosocialdaIgrejacmMacau,620acçõesdefonnação(rcaliiadascomoapoiodecatólicosestran-geiros),221achadosar<[Ueológicos,78aclividadesreligiosas,193,194,247;ilegais,237;missionárias,195;pacificas,242;regra~degestãodasactividadesreligio-sasdosestrangeirosno1enitóriodaRepúblicaPopulardaChina,195AdamSchalJS.J.,177,603adivinhação,146AfonsodeAlbuquerque,391,596AgataLlnZhao,I80Aglipat-an,5o4agrlculrurn,6t,lo6AiTian,159,165aldeiascristãs,184AlexandredeRhodesS.J.356AlexandreValignano,SJ,175,458,601Ale.xjeff,Nikolai,279alfabetofonl'lico,94Almeida,Luisde,S.J.(médico),458,462,601Alopen,160,161.169,I70Áhwcs,Jorge,597Amitãbha,l32AMITY(SociedadePro1es1aote),275AmnistiaInternacional,66,67,69,70,71,95,240,341analfabetismo,66,93,1lJAndréKim,441,452,527Angkor369anglicanos,274,312,313Anirrústas,504antepassados,121,145,147Antioquia,160Andrade,AntónioS.J.,177AnuárioEstatísticodaIgreja,538Argun,166apoioadeficientesdaChina,628armamento,64,535armasnucleares,296ArquimínioRodriguesdaCosta(bispodeMacau),620,627,722,747artes.'Ulato,61ASFAN(AssociaçãodasNaçõesdoSEAsiático),290,293,294,296,297,305341,o\sia-Pacífico,288,290,295.299,304,306AsiaWatcb,242ÍNDICEREMISSIVOAssembleiadosBispos(verbispos)AssembleiadeDeusdePorlllgal,745Assis,563AS5ociaçãoBaptistadeMacau,745AssociaçãoCristãdaJuventude(verYNCÀ.),l76,277AssociaçãodoslntclectuaisCatólicosdeXangai(CatholiclnlelligcntsiaA.~sociationofShanghai),229AssociaçãoPatriólicaCatólicaChinesa(CCPA),187,196.198,199,202,217,220,234,246,247,260llssoclaçãoPatrióticaNacionalProtes1antc(movimentopau·ióti-codas3autonomias),274AssociaçõesdeApostoladodosl,clgos,682Associaçõesretigiosas"patriólicas",88,187,192assimetriaseconómica_~,sociaisedeeducaçãocmrcoUtoraleoillterior,oLesteeoOeste,99Associação'TaoistaChinesa,I30associaçõespatrióticas,12Jastronomia,177astrónomosmuçulmanos,177ataqueàpovoaçãodeYoutong,234ateísmomilitante,12lAteoágorasJ,280AungSanSouKyi,305,34lauto-manutençãodaIgrejacatótica,208automóveisparticulares,1I4Avalokitêçvara,132Ayuthaya380BancodeDesenvolvimentoAsiático(AOB-A51anDevelopmentBank),295BancoMundial,94,295bandodosq11nlro,89,159,188,193bandoscriminosos.107baptismos(proibiçãoantesdos18anos),194baptistas,274,490baplizaclos(crescimentodoseu•úmero),248bárl>aros,50BasílioShu-an(metropolitaortodoxodePequim),281Belchior(ouMelchior)Cameiro,S.j.(l'bispodeMacau),601bem-aveo~1rados,181Benares,131Bíblias,224bichodaseda,78bicicletas,114Binnãnia,338,526Bispos,48,184,185,196,l98,200,202.205,206,209,2.10,215,219,227,234,240,241,242,246,260,261,266,273,308,309,310,bisposasiáticos,190;bisposdaigr.clan-destina,235,247;"cinzentos",200;daigr.púbtica,209.246,256;n•totaldebisposchineses,247;bisposcasados,206,207;b.consagrados(entre194.9e1992),214;nol'asconsagrações,252,254;consagradosilicitmnente.255;res-ponsabilidadedosbisposconsa_~radosilicitamente.255:con-sagraçõeseordenaçõessecretas,234,275;b.daCABC,259;b.noactivo,214:b.impedidosdecomparecernoConcílio,196;funçõesdoColégiodosBispos,205;juran1en10nacon-sagração,194;nomeaçãopeloPapa.256;selecçãodosb.,
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSuaeswAsiático-Quefuturo?•851255;bisposdiocesanos,206;arcebispodeCantlío,200;b.deBaonzos,163Boméo(SarawakeSabah),396Boutros-Ghall,295boxers,61,86,I59,182,281,529Brunei,423Buda(oUumilll/<Ío),ll8,131,132,135,328Bu
852•AntónioCa11110cil'ilizaçiíodospm1zi11bos,288,327CLxi(Tz'u-hsi),imperalrizviúl'Jmanchu,86clandeslinos,119dem,120,185clerochinês,180Cle1,PeFrancisco.181clínicas,226,227clínicadeWuhan,225,226clínicadeYangzhou(ProvínciadeJhmg,u),133ClínicaUnida,228Cl\lbedeRoma,98Col(,giodeS.Miguel,280ColégiodosBlspos(verCo11.ferênciaEpiscopal)ColégiodosJesuílaS,6o1ColégiodeSãoPaulooudaMadredeDett~,J76,590,635ColégioTeológicoUnidoPro1est..1111e.275ColégioUniver..ilário,601colunasdocristianismochinês,PauloXuGuaogql(PauloHsüKwang-ts'i),LeãoLlZhicaoeMiguelYangTingyuu,177Comissfü>Admlnlstraliv'.idosAssuntosReligiososdaIgrejaCatóli-ca-CAR(RAC),190,206,209Comissãocal6Ucachinesaparaosassuntosreligiosos,204ConússãoCen1raldeAssistêncial'úbUca,614ComissãodeAsSistênciaeBeneficência,613Comiss'".l.Jo~édaCostaNunes,428I)_r.eonardodeSá,601D.XimenesBelo,429,431Dalai-1.ama,70,132,137UanlelBoorstin,597
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•853Daqin,161,162declaraçãoConjuntaLuso-Chinesa,604declaraçãoNostraAetate(AIgrejaeasReligiões),561declaraçãoconciliarsobreaEducaçãoCristãGravissimumEducationis,655decretodeKangxi(1692),concedendoliberdadedeexpressãoaoscristãos,178democracia,94DengGuangqing,216DengXiaoping,87,91,93,96,97,101,124,188,193,216,287,293,755densidadedapopulação,111departamentodeEstudosReligiosos,122DepartamentodosAssuntosReligiosos,202dependênciadoPapa,199desemprego,107desinformação,94dessidentespolíticos,95destruiçãosistemáticadosmosteiros,139deusadaliberdade,101deverdepropagaçãodoateísmo,194devoluçãodaspropriedadesdaIgreja,207devoluçãodetemplos,mosteiroselugaresdeculto,193diabos,50diáconos,215,236,310diálogo,94diálogodeculturas,268diálogoecuménico,744DiálogoeProclamação,569DiálogoentreaSantaSéeasIgrejaslocais,561diálogointer-religioso,306,561Dias,Manuel,177diáspora,287DimitriusI,280DingGuangxun(bispoanglicanodeNanquim,tambémconheci-doporK.H.Ting),220,275,276diocesedeMacau,176;organização,673dioceses,202,210,217dioceses-ponte,264DiogoLopesdeSequeira,596DiplomaMissionárioparaaDiocesedeMacau,706directivasreligiosas,247direitoshumanos,66,67(vertibetanos)direitoshumanosnaR.P.C.,69,244dispensários,229divisãoregional:municipalidades,províncias,regiõesautónomas,regiõesadministrativas,58divisõesnaigreja,247documenton.ºSEIS,234documenton.ºTRÊS(17.2.89),70,189,203,205,209,234documentodos"13pontos"(igrejaclandestina),201dominicanos,173,177,357,369,380,413,427,475doutrinasreligiosas,209dragões(quatro),290droga,101Dufresse,Moas.Jean-GabrielTaurin,M.E.P.,180,273Dunhuang,161,171EAPI-EastAsianPastoralIostitute,511economiaplanificadachinesa,96economiasocialista,98economiasocialistademercado,64,115ediçãodeliteraturacatólica,231éditoimperial,autorizandoapropagaçãodocristianismonestoriano,161,162éditosanti-cristãos(imperadoresKangxi,YongzhengeQianlong),181éditodeperseguiçãodeTu-Duc357educação,93,94,185educaçãonaChina:insucessoeabsentismoescolares,67;ensinosuperior,67;escolaridadeobrigatória,65;financiamento,66;formaçãodosnovos,49;leidaeducaçãoobrigatória(12.4.1986),65;minban,67;gongban,67;professores,67;qualidadedoensino,66;recursosmateriais,67;reformadaeducação(Maiode1985),65;sistemaescolar,65educaçãoemMacau,635efeitosperversosdocrescimento,99electrónica,61embaixadaaoJapão,466embaixadamártir,46oempresáriosprivados,106empresascomcapitaisestrangeiros,96empresasfamiliares,106encerramentodeigrejas,190encíclicas:AdApostolorumPríncipes,187;AdSinarumGen-tes,186;CatecbesiTradendae,566;CupimusinPrimis,186;DiviniRedemptoris,196;EcclesiamSuam,556;EvangeliiNuntiandi(oEvangelhoaosHomensdeHoje),196,197,264,565;EvangeliumVitae,667;FideiDonum,179;MaximumJllud,183;RedemptorisMissio(AMissãodoRedentor),197,268,566,721;RerumEcclesiae,183;SlavorumApostoli,566enfermeirasreligiosas,226encontroaníveldiocesano(Macau),737ensinosuperioremMacau,644epístrofe,741Erküt,167ESCAP(ComissãoEconómicaeSocialparaaÁsia-Pacífico),295escolaGuangqidelínguasestrangeiras,233escolamédicacatólicaKangfu,225escoladoNorte(taoista),129escoladoSul(taoista),129EscolaSuperiordasForçasdeSegurança,651escolaXiangbo,228escolasCatólicasdeMacau,659escolasnocturnas,227escolasProtestantesdeMacau,746escolasreligiosas,195escravos,79escrita(espéciesde),54espancamentos,95EspelhodaHistóriaUniversal(HistóriadaChina),81espíritoecuménico,277estabelecimentosdeEducação,675estabilidade,93,100,121estetadeXi'an(vernestorianos),160,163,166,167,168,171,172estruturassócio-caritativas,679eurocentrismocultural,198evangelistasitinerantes,278evangelização,118,169,174,175,181,190evangelizaçãodaCultura,565
854•.AntónioCarmoevoluçãodapopulaçãocatóllcadeMacau,693ExPasforaieO.fficio(monopóliodaevangeli?.açãodoJapãocon-cedidoaosjesuítaspelopapaLeãoXII),459excomunhões,255execuções,67ExércitoAzul(deFátima),445ExércitoVermelho,108exércitosestrangeiros,86e:qmlsãodaChinadetodososmissionários(vermissionários),180expulsãodosmissionáriosestrangeiros,188FABC(FederaçãocbsConferênciasl!piscopaisAsiátl~),289,477,488,5S2factorescondicionantesdaeconomia,103falarportuguês,605faltadeclerocbsIgrejasprotestantes,275JanXueyiuan,PedroJosé(b!spodeBaoding),194,201,239fanatismo,306FangLlzhi,96,115fébaha'ie,750FederaçãoCiistãdaMalásia,393feitictsmo,145Fernandes,António,169FernãoMendesPinto(verPmto),165,174,369,458,600FernãodeMagalhães,499FerreiradoAmaral,6o3feslll5docalendáriobudista,747feudalismo,78fiéis,210filhoúnico,50FilhosdaCaridade,1826lhosdaterra(vetniacaell,ses),59:Filipinas,499,527flllpinos,688Florence,Jacquesde(bispodeZaitun,mártir),174floreSIJIS,61Focolares,445,743foguetões"LongàMarcha",61forçasreligiosasdoestrangeiro,205,271forma.ç.ãodosleigos,63lfossadosdezmil,49fossoentreoLesteeoOestenaChina,l02FrancisCheoPingHsü,488Franciscanas,611Franciscanos,159,163,166,171,369,380FredcrtckWard,85FreiGaspardaCruz,,'ú.?.,600FreilliliirlodeSanti,ll=i,603freiras,225Froes(ouFróis),SJ,PeLuis,li•4.4'8,61]0fronteiras,5OFU'fieshan,Miguel(bispodePequim),203,220fundluuentalísmoislãmico,302,315fuodamentalísw,419gado60galeotas,602Gaozong(650--683),162GaspardaCruz,176,369,600GasparVIiela,SJ.,439GautamaSiddharta(verBDD.4),328gemlnaçiodedioceses743GeodtS.J.,Rikde,266,274(,ieogísCão(Khan),verTimufin,81,162,172genocídio,139genocídio(praticadopelosKhmer:sVermelhos),371,373geoocíd!oemTimor,429,531gestãoeconservaçãodaspropriedadesdaIgreja,acargodaCAR,206GloriadeDunhuang,170G6is,Bentode,165,177Gorbachev,1l5Gordon,Charles,85Gouveia,O.Alexandre(últimobispoportuguêsresidenteemPe-quim),181grandecanàl,57,81,165GrandeMalásia,392grandemuralha,79grandesaltoemfrente,88,96grevedefome,96guardasvermelhos,90guerradosBoxer:s(1900),61,86,159,182,281,529guerracivil,51guerrada(;()reia,441guerradoópio,51,82,159,182,183,486Guerra,Joaqulm,S.J.,119,130guerrilhanaIndonésia,302(illtziav,Karl,273(llrka.5,329!lakka(etnlli.),82Jlan,50,51,174!lan(dinastia),79JlanFei(legista),79'.fanWudi,imperadordadinastiaHan,79!leyndrickx,Jerome(Lovaina),216Ilideyoshi,466lllerarquíadaIgrejachinesa,185UJnayâna(PequeooVeículo),131!llnduísmo,316,384,416hindus,312,405,416,748Hirohito,300Hiroshima,298HôChiMinb,358holandeses,391,427homemdeLanlian(Shaaoxi.),78homemdePequim,78homemdeYiaomou(Yunnan),78HongKong,82,486HongXiuquan{oullungHsiu-ch'fum,1814-1864),verTaiptng,82hospitaf~dasigrejasprotestantes,274Hsía(dinastia),verXia,78HuSW,191HuYaobang,235HuaGuofeng,presidentedoPCC,89HuangDi(Houang-t!),ImperadorAmarelo,78Hugalu,163Hung--Wu(1368•139'}),174IASM(InstitutodeAcçãoSocialdeMacau),616,617
854•AntónioCarmoevoluçãodapopulaçãocaiólicadeMacau,693ExPastora/eOjftclo(monopóliodaevangelil11ÇãodoJapãocon-cedidoaosJesuítaspelopapaLeãoXII),459excomunhões,255execuções,67ExérdtoAzul(deFátima),445~ércitoVe11Delho,108exércitosestrangeiros,86elpulsãodaChinadetodososmissionários(vermlss/01,drws),180expulsãodosmissionáriosestrangeiros,188FAHC(FederaçãodasConferênciasEpiscopaisM~cas),289,477,488,552factorescondiciomrntesdaeconomia,103fahlrportuguês,6o5faltadeclerodasigrejasprotestantes,275FaoXueyiu:m,PedroJosé(bispodeBaoding),194,201,239fanatismo,306FangLizlti,96,115fébaba'ie,750FederaçãoCrisW:daMalásia,393feiticismo,145Fernandes,António,l69FernãoMendesPinto(verPinto),165,174,369,458,600FernãodeMagllihães,499FerreiradoAmaral,603festasdocalendáriobudista,747feudalismo,78fiéis,210filhoünko,50FilhosdaCaridade,182filhosdaterra(vermacaenses),592Filipinas,499,527filipinos,688Florence,Jacquesde(bispodeZaitun,mártir),174florestas,61Focolates,445,743foguetões"LongaMarcha",61forçasreligiosasdoestrangeiro,205,271fonnaçãodosleigos,631fo=doodezmil,49fossoentreoLesteeoOestenaChina,102FrancisChenPingHsü,488Franciscanas,6lil'rnndscanos,159,163,166,171,369,380frederickWard,85FreiGaspardaCruz,O.P.,600FreiHiláriodeSantaRosa,603freiras,225Froes(ouFróis),SJ,PeLuis,174,458,600fronteiras,50FuTieshan,Miguel(bispodePequim),203,220fundamentalismoislâmico,302,315fund:nnentalistas,419gado60galeotas,602Gaozong(650-683),162GastmdaCruz,176,369,600GastmVtlela,SJ.,439
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSwksteAsiático-Quefaturo?•855idademínimaparacasar,109idiom!IS,54;camonense,51;foutcne<>n,51;hakka,5L;mamlarinl,5L,54;mín-nanhoa,51;xangafnês,51leltsi.O,301IglesiaFilipinaJndependlente(aglipeanos),500Iglesili.niCrlsto,501,504Igreja,288IgrejaAnglicana,4-91IgrejaCat.óllca,45,117,126,141,147,152,1S9,392;clero,48,49,H!erarquia,45;perseguições,4S;Hstaústicas:distribui-çãoporcontinentes,307;Instituiçõesdeassistênciaebem:-flcência,308;instituiçõesdeinstrução,309;pessoaldedica-doaoapostolado,308IgrejaCatólicaChinesa,159,186,190,757Igrejaclandestina,subtcITiinea(underground)oudoSilêncio,48,121,190,198,199,200,201,207,208,233,245,247igrejaclandestinaprotestante,278IgrejaCoreana,440IgrejadeCristonaChina(protestante),274IgrejadoOriente,161,171IgrejadoVerdadeiroJesus,274IgrejadosAdventi~tasdoSétimoDia,750IgrejaPersa,171igreja~-ponte,267,268,76oigrejapública,oficial(trunbémdesignadapatri6tica),48,190,199,200,202,21O,245,247,255;orgãosdegestão,203igrejasubterrâneaprotestante(ver1mdergroWIIÍchurch,clan-destina),278igrejaunlvcrsal,264igrejasdomésticisprotestantes(homechurch),277,278igrejasfamiliaresprotestantes(farnilychurcb),278igrejaslocais,565igrejasortod=:naChina,282;igrejaaistãoctudoxa,280:igrejaortodoxachinesa,282;igrejaortodoxarussa,280;Igrejaortodoxagrega,466(verortodoxos)igrejasparticulares,264igrejasrestituídas,189iletrados,(veranaifa/Jetismo),111Imbert(roons.),527imitações,61impasseedesíológico,255imperadorMeijl,460imperatrizTs'e-Hi,86ImpériodoMeio,45,98,755incidente:mti-<:ristãodeTientsin('rianjin),86inculn1ração,159,184,198,267,564indicadoressocoos,108,li4índicedecrescimento,290indigenizaçãodoclero{verlgreja),48Indonésia,412,523indústria,61illdústriapesada,61illdústriastransformadoras,61illgerênciadoPapanagestãodaIgrejachinesa,198inquisição,180iru;tabilidade:amerkana,301;daex-URSS,301;doCambodja,302;internajaponesa,302instituiçõesdea.~lstênciaedebeneficêncianoSEasiático,551instituiçõesdeinstrução(idem),548Instituiçõesreligiosasestrangeiras,226JnstitutconChurchandSociallssues,513IrntitutoChinêsdeEstudosIslâmicos,144InstitutodeFilosofiaeTeologia(vertambémseminários),216InstitutoInternacionaldeTecnologiadoSoftware,650InstitutoparaaHistóriadaCulturadaChinaeOcidente(EUA),221InstitutoparaosEstudosReligiosos,22lJru,titutoPolitéco.icodeMacau-IPM,649interdiçãodareligiãocristã,180IntemuncialuraApostólica,188internúncioapostólico,185intransigênciareligiosa,306invasãojaponesa,87,185investimento,96Iraque,94irmão,religiosos,311irmãsreligiosas,225,226,230,245Islamismo(vermuçulmanos)117,142,145,146,748;~1\iiíooficialnaMalásia,395islruni-.ação,394Islão,120,133,142,147,384,393JlllmcGarciaGoulart(bispodeTunor),428JaimeSin,Cardeal(bispodeManila),199,226,265,266,512,514.562Jaj)'lo,296,457,522,524,528;atrocidadesjaponesasda2'guer-ramundial,298;auxílioseconómicosjaponeses,297;"ca-sa:;deconforto"(bordéiscommulheres-escravase.'ilrangei-rasparausodoexércitojaponês),298;expansionismomi-litarjaponês,298;extrema-direitajaponesa,300;mafiaja-ponesa(os"Yakusa"),300;"milagrejaponês",296;inva-sãodoBrunei,423;Japoneses,339jesuítas(verC'de]esus),82,159,175,177,347,330,356,357,369,413,527,600,601jesuítasasti:ónomos,182JesusdeNazaré,45JiaShuyuan,222JiangWeillio,Inácio,222"Jihad"(gnerrasantamuçulmana),41Jln,ouTsin(dinastia),80JindoLeste(dinastia),80JinLmdaoSJ.,Aloísio(bispodeXangai;vice-presidentedaCBCedaAssociaçãoPatriótica),206,209,210,216,222,257;270(vertambémbispos)Jingjing(Llng-Tsing),1(,8JoãoRodrigues(verRodriguesTÇUJ:11,"ointérprete'?,458,601jogo,582jogodeazar,720JogosAsiáticos,94joint-ventures,93,lOOJorgeÁh'llres,597jornalistasestrangeiros,95judaísmo,130,152judeus,16o,161,166,312judeusAsttkenazi(ouAsquenazi),156judeusrefugiados,155judeussinizados,153julgamentos,95julgamentospopulares,90juramentocontraosritos(verritos),180
856•AntónioCarmoKaifeng,153líambalick(Pequim),81,172Kampuchea(verCambodja),369K'ang-hl(V{!rKangxi),177,179,180Kangxi(ouK'ang-hi)Karakorum,172kanna,317Keraítas,162Khmer.;346,355,369,380khmersVermelhos,125,302,370,371,373,375J(ja-ts'iog,181Kím(Sto.André,1ºpadrecoreano,martirizado)441,452,527KimIISUng,453KimJongll,453KingSJ,,Pe.Geoffrej\251,253Kissinger,90,181Kitbuka,163Koinorua741KuaogshiPrograrn,563Kubilai(1260-1294)ouKnhllliKhan,imperadormoogol,81,163,172Kuo-mlng-t'ang(Guomlntang),86Küng,Hans,117,122Kwan-Yin(GuaninouKWJIam),132Labore,166lamaísmo,132,140Lamb~rtdelaMotte(mons.),356,381lanceloteRodrigues(padre),627úmTzé(LaoziouLaocio),45,79,118,129,146Laos,302,346latim,222Laurentin,PeRené,254l:u.aristas,180,181leãoLiZhicao(verLIZhicao),167l.ebbe,PeVicente,183LeeSJ.,Pe.Stephen,253,254legalização
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAstático-Quefaturo?•857Mekong,369MendesPinto,Fernão,165,174,369,458,600MeninosdeDeus,75OMEP(MissõesestrangeirasdeParis),330,339,347MercadoComumEuropeu,294.merwdosparalelos,10lMerton,Thomas,142mesquitas,189metanoia,741metodistas,274,491Me27.abarhaOegadopapal),179,181MichioWatanabe,300MiguelRuggieri,175,177,6olminas,375Mlng(dlnastia),82,164,174,175minoriasétnicas(vernawinalidadesepopulação),50,51,57,13),135,145,148missaemvernáculo,224missãoinglesaemXangai(protesllmte),273missasdomésticas,245missionários,161,172,175,180,182,183missionârioscatólicos,182missionáriosestrangeiros(ver/gl'(!/a),48mlssionâriosdoPadroado,175,177missõesdaJgrejaOrtodoiaRussanaChina,280mistérios(vermitos),48mitos,48:m.anticristão,49;m.antropológicos,49;m.daimo-ralidade,50;m.religiosos,49;paraísovermelho,48;perigoamarelo,48;perigobranco,48MitrophanTui(padreortodoxochinês),281modelochinês,97,100modelodaIgrejachinesa,267modelosdiversos,264modelosocidentais,98modemiw.ção,97,102modernização"àchinesa",100MoonSuoMyung,444Mongka,163Mongóis,81,161,163,166,167,172,174Mónica(innãfranciscana),225montanhassagradas,135Mllntecorvino,João(metropolitadoCataioe1'filspodePequim),81,165,167,172Morrison,Robert,273"mosquitos",99mosteiros,16o,163,I69Motoshima,300Mouly,181movimentoanti-
858•AntónioCarmoordenadosdesde1979,248;p.daIgrejaclandestina(doSilêncioousubterrânca),199,246;formaçãodepadres"mestre-discípulo",248;"padresinhosnegros"ou"insmn-tâneos",245padres(evoluçãonoSEasiático,entre1984e1989),54(),542padresdalgreja,280PadroadoPortuguêsdoOriente,173,338,381,60JPallu(Mons.),356Pancasila,415Panchen-Lama,137Panthay,muçulmanos(revoltadeYunoao),86Papa,191,194,196,200,202,209,224,234,235,254,265,266,272Papas:BentoXJ,164;BentoXIJ,172;BentoXIV,179;BentoXV,183;ClementeV(deAvinhão),172;ClementeXIV,179;GregórioXlli,601;lnocêocioIV,171;JoãoPauloll,188,196,197,280,340,362,404,718,429,632,667;JoãoXXIJI,187,196,254;LeãoXII,459;[.eãoXIII,182,196,330;NicolauIV(l.•papafranciscano),172;PauloV,177;Pa.uloVI,187,196,280,348,415;PioIX,182,195,259;PioXI,179,183,196;PioXII,179,183,187,1%papel,79papeldaCCPA(verorgãosdegestãodaigrejacatól!ca),203parqueindustrial(verIndústria),61partidocomunistachinês(verinstituiçõespolíticas),86,120Passaleão(fortalezado),604pastoraldaCaridade(hodegética),735,739,741pastornlLitúrgica(ousacramental),735,739,741pastoralProfética,73Z,739,740pa.1oresprotestantes,276PathctLao(apátriaLao),347,349patos,6oPauloXuGuaogqi(verXu),167,180PaxRomana,242paz,304PCC,115(X[VCOIIIJresso),287PedroMartinezS.J.,459•Pegú,338penademorte,67PengDehuai,88Pequim,57,58Peregrinação(deFernãoMendesPinto),165,174peregrinaçãoanualaoSantuárioMarianodeSheshan,234PeregrinaçãoaoOcidente,141peregrinaçõesàcidadenataldeMao(Shaoshan),96Pereira,CaetanoPires,181PereiraS.J,,PeTomás,lTT,178,601Perestroika,ll5perigoamarelo,298perseguições,91,289perseguiçãoaoscatólicos,273perseguiçõesaoscrii!lãos,159,162,177,179,180,186,187,189perseguiçãoàIgrejaCatólicasubterrânea,243,246perseguiçõesreligiosas,182Pérsla,160pesca,61pessoalm!sslonárlo,698pessoalreligioso,2l5Petróleo,424PetronilhaTeing,180Pires,Tomé,165,174,599P'iShu-shih,Inicio,187planeamentofamfüar,100,11Oplanoquinquenaldedesenvolvimento,104pluralismonaIgreja,254PolPot,371,372,373,375politeísmo,145políticaislamizante(dogovemomalaio),395políticadeliberdadereligiosa(verliberdadereligiosa),232Polo,M;ll"Co,81,163,167,168Polo(MateuseNicolau),172pólvora,81população,50;densidadepopulacional,57;distdhuiçãodapo-pulação,57;etnias,57;evoluçãodapopulação,56;autuan-te,109populaçãocatólica(vercat6licos),255,685j>OpulaçãodeMacau,579portugueses,81,412,413,423postulantes,271PraçadaLiberdade(verTianamnen),96pré-História,78pregadoresleigosprotestantes,278presbíteros(verpadres),259Pres~João,163,enota6damesmapáginaprimadoespiritual,303"Primaverade1978",188Primll.veraeOutono,78primeiraguerradaIndochina358príncipeJorgedeTenduc,165,172prisionelrOlipolíticos,96prisões,48produçõesagrícolas(verAgricultum),60,106produtonacionalbJ:uto,106,p.n.b."percapita",292Propaganda(vercangregação),174propagandareligiosa,236propagandarevivalistadosultraconservadores,96proporçãodepadres/católicos,260prostituição,102protestantes(vertambémlgrtefasecristãosprotestantes),45.48,2i4,3i2,313,504,466,744protestantesdaigrejaclandestlna,275protestantismo,117,119,145,J49,273provfncias,254Podong,62Qi,fundadordadinastiaXia,78Qianlong,176Qin(dinastia),79QinShiHuangdi,oprimeiroImperador,79Qing,ouTu'ing(dinastiamanchu),50,82,177QuYuan,79quadroscomunistas(verInstituiçõespo/itlcas),71QuanZhen,129quatrodeJunhode1989(verTfrxmammm),94,95QuereladosRitos,6o2Qufu,124RabbanSauma(1225-1294;verSauma),l64,172RádioVeritas,324,511Raflles,SirThomasStamford,391recur.;osenergéticos,6orefunna,273
AIgrejaCatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Quefuturo?•859refomtalitúrgica,268refugiados:302;r.doCambo
860•AntónioCarmoShoichiWatanabi,300Sião(Tailândia),524SiddhartaGaulama(verBuda),118,131,132,135,328Sib,Paulo(XueGuangqian),119Sihanouk,370SimaQian,autorda1'HistóriadaChina,79SimaYan,79sinagogadeOhelMoshe,157sinagogas,1(,oSingapura,403,534sinizaçãodateologiacristã,l18sinizaçãodaIgrejaCatólica,I18,295,296,309sínodode1803,180sínododosBisposde1974,318Sfria,167sistemaeducativodeMacau,637sistemafeudal,79SLOJ«;(StateLawaodOrderRestorationCouncil)-núlitarismo,302,341Smith,Howard,146Socialismocomcaracterí5ticaschlnesas,104SociedadeGuangql(editoracalóllca),267SociedadeMlssioruiriadasFilipinas(MSP),511sociedadesm!sslonárias,185sociedadessecretas,129Soljenitzín,llSSong(dinastias),81SouvannaPhouma,Panya,350sovietes,87Stockweil,Poster,282srupas,132sui~tica,40lsubterrânea(verIgreja),279Suchow,166SudesteAsiático,287,301,304sullsias,I43Suharto,414Sui(dimistia),80Sukamo,413sultanalosmuçulmanosnaMalásia,391SumaOriental,599Sun-lat-Sen,86,87,182~llllitas,143,314superfície,50sutradeJesusMessias,170(verNestorlanos)Tailândia,380Talplng(reV-Olta),51,82,182Taiwan(Formosa),239,475,523Talzong.16lTang(dinastia),81,160,161,162,166Tang,Dow.igooSJ.(arcebíspodeCanlão),188,189,242Taoismo(verLaoT7.e)79,117,119,120,127,131,146,176,318taol51as,170,405Taylor,Hudson,273Tchao(Mons.P.),183Tch.ekwi.g,51Tch'eng(Mons.),184T'chlaoglíai-chek,86,182Tchou(dinastia),verZbou,79Tchou-te,verZuDhe,87,90tecnologia,(,oTemujin(GenglsKhan),81,162,172templodaNuvemBranca(BaiYunguan),129templodoCéu,147templodoslam115(Pequim),140,141templos,748teologiapastoral,118TerceiniVaga,100Te;temunhasdeJeová,750Thais,380rheravada(Escoladebudismo),131Tian(Céu),147TlanAnMen(ouTiananmen),50,71,94,95,189,192,280,281,287Tiaojln(Tientsin),verIncidenteanti-cri.stão,58,85tibetanos,50;genodd.iodetibellmos(verdireitosbumanos),70,137,138,140,141,148,150Tibete,328TienGengxin(l'cardealchinês),184TimorLeste,296,302,427,523Timujin,81,162,172Timur,173ToganTinmrUkhagaru,17.~Tokugawa,460,4<í6Tomá~Pereira,S.J.,1n,178,60JToméPires,l65,174,599torturas,95torturasemaustratosnaRept\blicaPopulardaChina(verdirei-toshuma11os),66,244totcmismo,146Tournoa,Charles,602tradiçõesconfucionistas,174(verConfucionismo)trlU!sferênciadepopulações,70,72,139transferênciadepopulaçõesHan,71TratadodasCousasdaChina,174,600tratadodeNanquim,82tratadosdesiguais,181trêsprincípiosdeAutonomia,249TrêsReinos(Wei,Shu,Wu),80tríades,99,754.TriânguloDourado,302TribunalAstrooónúco(verObservat6rioAstronómico)Irigaul~177Tuang.Kuo-fan,85Ts'e-lú,imperatriz,verCixiThin(dinastia),ver/ln,80Tstnan,50TuShihua(bispo),249,261TuWen-hsiu,86túmulodoApóstoloS.Tomé,l68Tungan(levanlalllentomuçulmano),8STurbantesAmarelos,128turismo,61umfilhoporcasal(polítfçachinesadecontrolodemográfico),110um,dois,tr&,6o4llmpais,mJfssistemas,97,101,719Unizias,279unidadecomoPapa,190
AIgrejacatólicanaChinaeemMacau,nocontextodoSudesteAsiático-Que.futuro?•861UniversidadeAbertaInternacionaldaÁsia(Macau)•648UniversidadedaÁsiaOriental,644Universidade"Aurora"(jesuíta),182,217UniversidadeCatólicadeFuren,171UniversidadedeMacau(U.M.),646UnlvcrsidadefnternacionaldeMacau,644UniversidadeSemfronteiras,721universidadesnaChina(vereducação)universidadesprotestantes,274UNL\C(AutoridadeProvisóriadaONUparaoCambodja),374urban~~mo,57URSS,91Uruguayrouod,293ValJgnanoSJ.,PeAlexandre,175,458,601Vajrayãna,132Vaticano,235,236,240,290;relaçõesdiplomálicasentreoVaticanoePequim,237,239,241,253Vaticanoli,300VeículoTântrtco,132,137VelhoMestre(verLaotzê),130VerbiestSJ,PeFernando,177VerdadeSuprema(seitajaponesa),301viachinesa,115vicariatosapostólicos,184,254VicenteNicolaudeMesquira,604VicenteYmg,172vietminh,358,532VietnameouViet-~am(terradoSul),302,355,522,528violência,94virgens,18lvocações,261,270vocaçõesreligiosasfemininas,317votos,27'1WangGuolu,170WangMang,85WangXucmirrg(bispo),253WangZhich.eag(bi5po),242,264WenDi,imperador,fundadordadinastiaStú,80Wilcock,Frederic,280WorldwideMarriageEncounter,445WuGuosheng,Pedro,180Wu,John(M.WuChlng-lliung),ll9,130Wu1.etian(imperatriz,627-705),162Wuqi(Shrumxl),verlongamarcha,88Wuzong,170xamanislllS,146Xliliadu,61Xangai,57,58,l82Xa11erS.J.,s.Francisco,173,175,391,413,458,600Xavier,JerónimoS,J.(sobrinhodeS.fr!lllciscoXavier),166xenofobia,93Xia(dinastia),78Xi'an,161,167,171,189,235Xianyang,79xiitas,143,314Xintô(ouXJntolsmo),3l8,464Xn,Cândida,180XuGuangql,Paulo(verPauloX1tecolunasdoCristianismochinês),167,168XuanZhang,mongebudista(629-
]Apresenteinvestigação,quefoidistinguidacomoimp011antcPrémio/POR95,procuraavaliaremquemedidaaIgrejaCatólicaChinesapodeactuarcomomedianeiraentreaRepúblicaPopulardaChinaeorestodomundo,deexpressõesculturaismuitodiferentes,especialmentenestaépocaemqueaqueleimensopaísiniciouumprocessoaceleradoderecuperaçãoeconómicaedeaberturaaoexteriorsempantlclonasuahistóriamilenar.TalavaliaçãoimplicaumconhecimentodopassadoedasituaçãoactualdaIgrejanaChina,·afimdesepoderpcrspectivaroseufuturo,tendoigualmentecmcontaaposiçãodasigrejaslocaisnospaísesdaregiãodai\sia-PacíficocmqueaChinaseinsere,dequemrecebeamaiorpartedosinvestimentosecomquemcfectuaumnúmerocrescentedetrocascomerciaiseintercâmbiosdediversanatureza.Paraatingiresteobjectivo,oautor,emborautilizandoumaestratégiai11terdiscipli11m:re-correupreferencialmenteàspcrspectivasemetodologiadaAntropologiaCultural,comfre-quenteutilizaçãodeentrevistaspessoaisrealizadascmmaisdeumadezenadepaísesdestavastaárea.Aobradistribui-seportrêspartes,antecedidasporumprefácioeumaintroduçãoeremata-daspelaindicaçãodabibliografiaconsultada(cercade800títulos)edocumentosanexos,dequesedestacamacronologiadaIgrejaCatólicanaChinaeumacronologiacomparadadestepaíscomorestodomundo.AprimeiraparteéexclusivamentededicadaàC/Ji11t1.OAutorcomeçaporchamaraatençãoparaosfrequentesdesencontrosemal-entendidoscomoOcidente,fazendodepoisumbreveresu-modahistóriadopaísesuasituaçãoactual,nosdomíniospolítico,social,económicoereligioso(eaquiabordaasdiversasfilosofiasereligiões,desdeoConfucionismo,Taoismo,Budismoeislamismo,atéaosincretismoconhecidoporReligiãoTradicionalChinesa),apósoqueencetaoestudodaIgrejaCatólicanaChina:evoluçãohistórica,situaçãoactualecenáriosdefuturo,tantodachamadaIgrejapúblicacomodaIgrejasecreta,da11desti11aou1mdergro1111d,asquaisconsidera-efazquestãodeosublinhar-comoduasfacesdamesmamoeda.NofinalofereceumabrevepanorâmicadasIgrejasCristãsProtestanteseOrtodoxa,bemcomodoJudaísmo,quehojesósobrevivecmllongKong.Nasegundapartesãoestudados17países1/0s111lestet1sitítico,primeironumavisãoglobaledepoisindividualmente,incluindo-se,paracadapaís,umabrevecronologiadahistóriadaIgrejaesuaactualsituação,culminandonumestudocomparativo,atravésdorecursoaosdadosestatísticoseàsprioridadespastoraisdefinidaspelassuasconferênciasepiscopais.Depassageméesboçadoumlevantamentodomartirológiodestamstaregião,desdeoséc.XVIaosnossosdias.Aterceiraparte,dedicadaa/Jlt1ct111,inicia-secomumaapresentaçãodecaráctermonogr{úico,aqueseseguemdoiscapítulossobreasáreascmqueaIgrejarevelamaisforteimplantaçãonoTerritório(acçâosocialeeducação),eencerrandocomumestudomaisdetalha-dodosproblemaspastoraisdadiocese.Nascm1cl11s,,esoAutorsublinhaaimportânciadoreatamentodasrelaçõesdiplomáticasentreaRepúblicaPopulardaChinaeoEstadodoVaticano,damelhoriadorelacionamentointernoentreIgrejapúblicaeIgrejaclandestina,edoapoioqueaIgrejaUniversaleasIgrejasAsiáticaspoderãodaràIgrejadaChina,enquantoigrejas-po11te,paraqueesta,porsuavez,possaservirdeponteentreaChinaeomundo.ISBN972-658-0lí-l(FM)ISBN972-35-0254-2(ICM)ISBN972-8013-24-8(IPOR)