.................·-··•-....-...................···-··...................•~.....····•·•.......-~::!.~:::KennethDavidJackson~~.._\;....__.......'.~~'/
CANTHASENVARGONYA
CANTHASENVARGONYATRADIÇÕESORAISEMVERSOCRIOULOINDO-PORTUGUÊSComtranscriçãoeanálisedeummanuscritodoséculoXIXemportuguêscingalêsKENNETHDAVIDJACKSONTraduçãodeIsabeldeSena(S)COMISSÃOTERRITORIALDEMACAUPARAASCOMEMORAÇÕESDOSDESCOBRIMENTOSPORTUGUESES~FUNDAÇÃOMACAU
FICHATÉCNICATÍTULOORIGINALSINGWITHOUTSHAMEAUTORKENNETHDAVIDJACKSONEDIÇÃOCOMISSÃOTERRITORIALDEMACAUPARAASCOMEMORAÇÕESDOSDESCOBRIMENTOSPORTUGUESESFUNDAÇÃOMACAUDIRECÇÃODEEDIÇÃOCELINAVEIGADEOLIVEIRADESIGNGÉMEOSDESIGN,LUÍSMENDONÇA1•EDIÇÃOOUTUBRODE1996IMPRESSÃOEACABAMENTOTIPOGRAFIAMARTINHOISBNN•972-96350-6-4CTMCOP1000EXEMPLARES
ParaaElizabeth,SophiaeKatharinanaeradoApoloÀmemóriadeT.B.HAbeyasingheedeJorgedeSenacomquemdescobriCantigasdeCeilão5
6Raparigas,raparigas!Mogarinscordeluar!VossasalmassãocantigasQue,noitealta,cantaomar.NascimentoMendonçaCantigasdePortuguesesSãocomobarcosnomar-VãodeumaalmaparaoutraComriscodenaufragar.FernandoPessoa
AGRADECIMENTOSGostariadeexpressaraminhagratidãoparacomasnumerosaspessoasquemederamconselhosúteiseorganizaçõesquemeproporcionaramassistênciaemváriasetapasdaminhapesquisanoSriLankaenaÍndiaaolongodosanos:ODepartamentodeAntropologiadaUniversidadedeStanford~oComitédeVerbasparaPesquisadoCorpoDocentedaUniversidadedoNovoMéxico,oInstitutodeEstudosLatino--AmericanosdaUniversidadedoTexas,oInstitutodePesquisadaUniversidadedoTexas,oCentrodeEstudosAsiáticosdaUniversidadedoTexas,aFundaçãoCalousteGulbenkiandeLisboa,oInstitutoAmericanodeEstudosIndianos,oCentroXavierdeInvestigaçãoHistóricadeGoa,oCentroHerasdeHistóriaeCulturaIndianadeBombaim,eaBibliotecadoMuseuBritânicopormepermitiremacessoeusodomanuscritoNevill.GostariatambémdeagradecerparticularmenteaPremaratnaAbeysekera,Franciscod'Abreu,SamuelArmistead,CarmodeAzevedo,GracieteBatalha,AlanBaxter,C.R.Boxer,JeremiasdeCarvalho,J.ClancyClements,Pe.JohnCorreia-Afonso,JamesGair,lanF.Hancock,D.E.Hettiarachi,H.C.Kariyawasam,F.TomassonJannuzi,RichardLariviere,DennisMcGilvray,PradeepMehendiratta,AntóniodeMeneses,HugodeMeneses,PercivalNoronha,FrancisPaynter,Dr.JoséRangel,Pe.TheophilusRagel,PonjikaraeSabinaRaphy,JeromeeAngelinaRosário,RonaldRosário,MéciadeSena,AnuradhaSeneviratna,Pe.AntóniodaSilvaRego,lanR.Smith,TeotónioR.deSousa,IsabelTomás,DeborahM.Winslow,RonaldWolcott,CarlosXavier,alémdeoutraspessoasacasonãomencionadas,comgratidãopelasuagenerosaassistência.AgradeçoemespecialosmesesqueElizabethA.JacksondedicouàtranscriçãoeàtraduçãoparainglêseportuguêsdomanuscritoNevill,semoqualestetrabalhonuncateriasidoacabado.EsteestudoérespeitosamentededicadoàmemóriadoProfessorT.B.H.AbeyasingheeàssuasinestimáveiscontribuiçõesparaoestudodoPortuguêsnoSriLanka.ÉigualmentededicadoàmemóriadeJorgedeSena-professor,poetaeamigoeàsua"CantigadeCeilão".DeixoregistradaaminhadívidaegratidãoàOra.IsabeldeSenaeaD.MéciadeSena,amigasecompanheirasintelectuaisháumquartodeséculo,pelatalentosatraduçãodestetextodifícilqueoracantasemvergonhaemportuguêseuropeu.7
SUMÁRIOCANTHASENVARGONYA:TRADIÇÕESORAISEMVERSOCRIOULOINDO-PORTUGUÊSEsteestudoanalisaastradiçõesoraisdoversocriouloindo-portuguêscomoumaformasincréticadeelementoseuropeus,africanoseasiáticos,postosemevidêncianostemasliterários,napráticalinguística,enastradiçõesculturais.Apráticamusical,dramáticaetextualresultantedestesincretismotemumpapelcentralnoprocessodedefiniçãodatradiçãoepreservaçãodaidentidadedogruponascomunidadescrioulas.TantoacoexistênciacomoainterrelaçãodetextosoraisestabelecemtradiçõesquecontribuemparaosistemadeculturacrioulaqueseespalhoupelaÁsia.DamosespecialrelevoàmatériacingalesaeindianacoligidaporestudiososnofimdoséculoXIXeduranteaminhapesquisadecampolevadaacabonasdécadasde1970e1980.Osversoscingalesesreferem-seaosBurghersdacostaoriental,deBatticaloaeTrincomalee,eaosKaffirsdePuttalam.Esteestudointroduztambém,pelaprimeiravez,umafonteúnicaemtermosdedocumentaçãoeparaumaanálisecomparativa,pertencenteàcolecçãoH.NevilldabibliotecadoMuseuBritânico,queéumextensomanuscritodetextoscriouloscingaleses,dasdécadasde1870e1880,escritoscomortografiaholandesa,equeincluimaterialsubsequentementepublicadoporSchuchardt,Dalgadoeoutros.Oenfoqueteóricovisaatraduçãodematériaeuropeia,africanaeasiáticaparaumdiscursoeuro--asiáticoquesubstituiosoriginais,criandoumnovosistematextualdematériaoralemcriouloportuguêsnaÁsia.Ostextosquedefinemaculturacrioulamantiveram-secomnotávelpersistência,sobrevivendonoSuldaÁsiadesdeoséculoXVIIatéaopresente.9
INTRODUÇÃOÀEDIÇÃOPORTUGUESA(1996)EstelivrocomeçoucomaminhaidaaoSriLankaem1973,eresultoudoscontactosqueseseguiram,aolongodevinteetrêsanos,comcomunidadesindo-portuguesas,acomeçarpela"BatticaloaCatholicBurgherUnion"eoscatólicosdePalayuttu,Trincomalee,nacostalestedoSriLanka,seguidasporcomunidadesdaÍndia,deVypeen(Cochim)aKorlai(Chaul),DamãoeDiu.ArazãodeserdestelivroéapurapaixãopelaexperiênciadeencontraredocumentarosvestígiosdaculturaportuguesanoOriente.NasviagensquefizàÍndiaeaoSriLanka,fuitomadocadavezmaispelodesejodeestudarasmúsicas,osversos,oscontosorais,afalaeoscostumeseritosdascomunidadesindo-portuguesas.Estefolclore,desenvolvidoemsincretismocomaslínguaseoscostumesasiáticos,éresponsável,ameuver,pelaunidadeecoesãodatradiçãodaculturaportuguesanaÁsia.Feitoaospoucos,aolongodosanosedasviagens,esteé,também,umlivrodememórias.Apósapublicaçãodaediçãoemlínguainglesadestelivro(1990),tiveoprivilégiodepublicaremMacau,em1995,atravésdaComissãoTerritorialdeMacauparaaComemoraçãodosDescobrimentosPortuguesesedaFundaçãoMacau,umlivrodefotografias,APresençaOculta:500AnosdeCulturaPortuguesanaÍndiaenoSriLanka.Acompanhadodeprefácioequadrasdepoesiapopularcrioula,documentaosincretismoculturalportuguêsnosuldaÁsia.Sãofotostiradasduranteasviagensdepesquisaetnográfica,musicológicaeliterária,de1973a1987,épocadeviagenssucessivasaosubcontinente,dasquaisresultouCanthasenVargonya.Asimagensdaculturaportuguesa"oculta",documentandoaantiga"ÁsiaPortuguesa",constituemreferênciafotográficaobrigatóriaparaopresenteestudodascomunidadesedalínguaeculturacrioulasdosportuguesesnaÁsia.Asfotografiastambémajudamaexplicaraculturaeosignificadodasquadrasdeversospopulares.Essavisãofolclóricadascomunidadesreflecteapesquisalinguísticadestelivro.AgradeçoespecialmenteointeresseeadedicaçãodoDr.AntónioHespanha,ComandanteRuiV.V.SáVaz,daComissão,eDr.AntónioRodrigues,Jr.daFundaçãoMacau,quetornarampossívelapublicaçãod'APresençaOculta.Nosúltimoscincoanos,saíramváriaspublicaçõessobreaculturaealínguaportuguesasnoOriente,pertinentesaCanthasenVargonya,queestãoincorporadasnaBibliografia.Espera-secomgrandein-teresseolivrodolinguistaJ.ClancyClements,daUniversidadedeIndiana,sobreodialectodaaldeiadeKorlai(Chaul),ondeClementsestájáháváriosanosafazerpesquisa.Novoestudomeu,asairemLisboanovolumeemhomenagemaJacintoPradoCoelho,comparaumcontooralindiano,recolhidoemKorlai,comumavariantedascolecçõesdeLeitedeVasconcellos:"MacacoseRatos:ATransformaçãodoContoOralnoCriouloIndo-Português".Sobreaquestãodopapeldaliteraturaedaculturaoralnaépocadosdescobrimentoseseucontextoteórico,consultem"OTextoFolclóricoeosCrioulosLuso-Asiáticos",estudoasairnaRevistadeCiênciasSociais(Coimbra)e,emversãoinglesa,naLuso-BrazilianReview(Wiscon-sin).Paraoleitorinteressado,hátambémnumerosostítulospublicadospelaComissãoparaaComemoraçãodosDescobrimentosPortugueses,umaextensalistadetítulosdoInstitutoCulturaldeMacaueareimpressão,emNovaDelhi,denumerosostextosclássicosportuguesespublicadosnaÍndia.ÉfundamentalparaapesquisaabibliografiaOsCrioulosPortuguesesdoOriente,publicadaporMariaIsabelTomás.AgradeçoaocolegaelinguistalanR.Smith,daUniversidadedeYork(Toronto,Canadá),especialistanoportuguêscingalês,arevisãoparaestaediçãodastraduçõesdequadraspopularescrioulasregistradasnomanuscritoNevill.AssugestõesdeSmith,tratandoprincipalmentedasintaxeemorfologia,importamparaumaanáliselinguísticadocriouloportuguês.Comoooriginalestáescritonumagrafiaantiga,atranscriçãoeinterpretaçãodasquadrasàsvezeséincerta,resultandoeminterpretaçõesradicalmentediferentesdamesmaquadra.Partindodeumpontodevistalinguístico,osproblemasprincipaisdotrabalhodetranscriçãoetraduçãosão:1.Aortografiaextremamentevariávelque,emmuitoscasos,nãorepresentaapronúnciaactual.Errosforamintroduzidosduranteoprocessodetransmissão,talvezporescrivãesquenãoentendessembemalíngua.Umprocessodecorrupçãoéindicadoporpalavrasquebradasnametade,duaspalavrasjuntas,ouafaltaderimaoumétrica;11
122.Agramáticavariável,desdeoportuguêspadrãoàgramáticacrioula,masfrequentementeumamisturadasduas.Istodeve-seprovavelmenteàfaltadefamiliaridadedosfalantesdocrioulocomumagramáticaquenãodominam,ouocasodefalantestentandoimitaro"velho"estilo;3.Umatotalfaltadecontexto;4.Quadrascomvariantes;hámaispossibilidadedechegaràpronúnciaindicada;5.Oprimeiropareoúltimopardeversosdesconexosemalgumasquadras;àsvezes,oúltimoparaparececomvariantesdoprimeiropar;háreferênciasfragmentáriasecrípticasaumtema,oquenãofazmuitosentidosemsabermosooriginal.Pode-seentenderosignificadodetodasaspalavras,masnãoodoconjunto.Dáaimpressãodeumacolecçãodeversossoltos,qualquercoisaquesirvapararimar,longedequalquerprática,contextoousignificadooriginal.Essesproblemasparecemindicarumalínguaoudialectoemviasdeextinção,deumpovolutandoparapreservaroscostumesdeséculospassados.ÉverdadequeamodernizaçãoglobaltransformoudevezoisolamentogeográficodaspequenascomunidadesdeculturaelínguacrioulaportuguesasespalhadaspelaÁsia.Mas,nãoobstante,aculturaeaetniacriadaspelamestiçagem,oschamadosporto-indianosouindo-portugueses,aindacontribuemdeumamaneiraimportanteparaaexpressãoculturaldaÍndiamoderna.VolteiàÍndia,em1993-94,ondeobserveinailhadeVypeen(Cochim),naIgrejadeNossaSenhoradaEsperança,enaaldeiadeKorlai(Chaul),IgrejadeMonteCarmelo,duaspequenascomunidadesqueaindamantêmumaidentidade,etniaelínguacrioulas,descendentesdocontactoluso-indiano.Edaquelametrópolequeeraportuguesaantesdesermetrópole,Bombaim,surgiuumgranderomancequeficcionalizaopapeldoindo-portuguêsdeGoa,afamíliaDaGama,naformaçãodaidentidadedacidadeactual,OÚltimoSuspirodoMouro,deSalmanRushdie.EsperoqueCanthasenVargonyacontribuatambémparaoreconhecimentodopovoindo-portuguêseasuacontribuiçãoparaoencontrodaculturaportuguesaeindiana.UniversidadedeYaleNewHaven
ÍNDICE13Dedicatória5Agradecimentos7Sumário9IntroduçãoàEdiçãoPortuguesa11Prefácio.ADescobertadoPortuguêsSudasiático:15TextoseContextos1.CinghliNona,CinghliNona,Euquerecaza:23ALínguaPortuguesaeaCulturanoSriLanka2.OsCrioulosPortuguesesnaCostaOcidentaldaÍndia273.OManuscritoNevilldePoesiaPortuguesaCingalesa394.FormasComparativas:AUnidadedaPoesiaCrioula43Indo-PortuguesanaTradiçãoOral5.OFolcloreCriouloPortuguêsdaCostaOriental61OsBurghersdoSriLanka:BatticaloaeTrincomalee6.KaffirseKaferingha:AMúsicaeaPoesiaOriundadaÁfrica697.ValentinoeOrson/OursoneFalenteyn:79UmaNarraçãoFolclóricaEuropeiaemPortuguêsCingalês8.BelaInfantadoSriLanka:83FragmentosdeRomancesemVersoCrioulo9.CanthasenVargonya/CantasemVergonha89FontesdePoesiaCrioulaIndo-Portuguesa1O.Bibliografia10111.Apêndice:OManuscritoNevill109CantigaPortuguesaBatticaloaCantiegadePurtiegeseSusasoeDeOersaanmaasFalentine