OBRASC01VIPLETAS
PAPIAÇÁJVIDIJVIACAU'j
DIALECTOMACAENSEOBRASCC>lVIPLETAS~~OSÉDOSSANTOSFERREIRAPAPIAÇÁIVIDIIVIACAUFUNDAÇÃOMACAU1996
EditorFundaçãoMacauAutorJosédosSantosFerreiraTítulooriginalPapiaçámdiMacauDirecçãodaediçãoJoséSilveiraMachadoComposiçãoTipografiaWelfare,MacauImpressãoeacabamentoTipografiaWelfare,MacauMacau,Marçode1996Tiragem1000exemplaresISBN:972-8147-45-7
PAPJAÇÁ!'v'.IDll'v1AAUNOTADOEDITORDandocontinuidadeaoencargoquelhefoiconfiadodeeditartodosostrabalhosdeJosédosSantosFerreira(Adé),aFundaçãoMacau,cientedessaresponsabilidade,apresentaosegundovolumedacolecção"ObrasCompletas"daqueleautor,iniciadacom"Escandinávia-RegiãodeEncantosMil"Quantoaoprimeirovolumefoipublicadaumaediçãosingular,devidoaoseufôlegoeunidadetemática,eporsetratardeumlivrodecrónicas.Outrocritérioeprojectoeditorialtevedeseradaptadoparaosvolumesseguintes.AdédosSantosFerreirapublicoucercadevintetítulos,emprosaeverso,queremportuguêsquerem"patuá",nosgénerosdecrónicas,peçasdeteatro,pequenashistórias,umanovela,outrostextosdiversos,alémdevastacolaboraçãoemjornaiserevistasnuncapublicadaemlivro.Tornou-se,assim,necessáriosistematizarecompartimentartodoessematerial,porformaadaracadavolumeumaunidadepragmáticadeassuntos,porformaapermitiraoleitoreaosestudiososavaliar,nassuasmúltiplasfacetas,aimportânciadosescritosdoAdénocontextodavida,identidadeeculturamacaenses.Dentrodestalinhadeorientação,opresentevolumeéconstituído,noseutodo,portextosemprosa,quevãodesdepeçasdeteatroaumapequenanovela,dehistóriasligeiraseoutrosapontamentos,fechandocomum"EpítomedaGramáticaComparada"edeum"Vocabulário"sobretermosdodialectomacaense.Este"Epítome"eo"Vocabulário",assimcomobrevesexplicaçõesqueSantosFerreirainseriunalgunsdosseuslivros,destinam-seafacilitaracompreensãodo"patuá"eaterummelhorconhecimentodassuasorigens.Antóni<:>RodriguesJúniorPresidentedoConselhodeGestãodaFundaçãoMacau1
PAPIAÇÁIV'IC>IIV'IACAUAssimcomooportuguêsinfluíunomalaio,queconservabastantestermosportugueses,assimoelementomalaioentraemgrandepartenaformaçãododialectomacaístaquepossuibastantespalavrasdessaorigem...Mas,alémdomalaio,influíram,nalínguadeMacau,oelementoindianocanarim,oulínguadeGoa,pelascontínuasrelações,principalmenteantigas,entreMacaueaÍndiaportuguesa,dequedependia,eoelementochinês.Grandepartedasformassintáxicassãodeorigemchinesa,oquenãoédeadmirarpelocontínuocontactoentreoshabitanteschineseseportugueses.Alémdisso,éprecisofazerentraremlinhadecontaoelementoespanhol,pelaproximidadeerelaçõesdasFilipinas,e,maisrecentemente,oelementoinglês.Dessesdiversosfactores,combinadoscomalínguaportuguesa,nasceuodialectomacaísta...J.F.MarquesPereira3
PAPlAÇÁMDrMACAUDUASPALAVRAS*Paranós,ocontactoouoensejodebrincarcomo«patois»foisempremotivodeenormesatisfação.Versejaroudeclamarpoesias,escreverdiálogosemonólogos,historietas,recitais,letrasdecanções,oucantarem«patois»;comporpeçasdeteatroepô-lasemcena,actuandonascomédiascomosamigos;produzirprogramasradiofónicoseparticiparnassuastransmissões;dialogarcomosnossosconterrâneos,tudoistofizemostantasetantasvezescomgosto,entusiasmoe-porquenãodizê-lo?-quantasvezesatécomlágrimasnosolhos.GozámosemocionadostodososmomentosdanossalidaamenacomodeliciosopoemadeMacaudeoutrostempos.O«patois»deMacau,oualíngumaquista,foi,emtodaasuaexistência,umdialectodespretensioso,cheiodechisteeingenuidade,muitotípicodegentesimples,desprendidadevaidades.Asfallli1iasmacaensessempreseorgulharamdoseudialectobrincãoenuncativerampejodeofalar,queremcasacomosseus,querempúblico.Odialectotornou-sedetalmodoarraigadonoseiodacomunidade,que,mesmodepoisdeoportuguêsconectoteraquiganhadoproporçõesimportantes,continuouaserfaladocomolínguacorrente.Sórecentemente-jánoiníciodesteséculo-quandooensinodalínguaportuguesasetornoumaisacessívelàsclassespopulares,équeousodo«patois»teriacomeçadoaafrouxar.Masnemassimodialectodeixoudeterpresençadesejadanoslaresecentrossociaismacaenses,salvoapenasondepolidos"snobes"novos-ricos,seriamentepreocupadoscomodemonstrardefinacultura,nãoadmitiamnoseuconvívio,comofaziamalardedeonãoentenderem.SempredefendemosqueosmacaensesdevemsaberPortuguês,ebem,habilitando-seaexprimir-secorrectamentenoidiomapátrio.Masnãoseconcluidaíqueodialectodasuaterranãodevamerecerguaridanosseuslares.Odialectomacaensesignificamaisqueserapenasumsimplesidioma;muitíssimomaisqueserotriviallinguajarquotidianodumpovo.Poissecaracterizaaprópriaíndole,ossentimentos,amaneiradeser,assimcomoosencantosecostumesdessepovo,dêem-nos,então,leitores,licençasentimentalparadizerqueeleébemaimagemdaalmadessaboagenteantigadeMacau.Nãotemosporobjectivotentarrecuperarodialecto,paraquevolteasers
6~/----------------------usado.Deusnoslivredesemelhanteideia,tãodescabidacomoimpensável.Oquetemosprocuradosempre,econtinuamosaquerer,écontribuir,detodasasmaneiras,paraodivulgarepreservaroqueficoudesseidioma,quallegadosuficientementepreciosoparatercabidanoroldosvaloresqueconstituemonossopatrimóniocultural.Macauériquíssimaemtradições.Umadelaséoseudialectoantigo,achanceladasuaidentidade,umdosmarcosindeléveisdoencontroentrecivilizaçõesdiferentes,erguidonopassadodistante,paraglóriadeDeusehonradePortugal.Temostambémpensadomuitonosconterrâneosnossos,sobretudonaquelesqueodestinoumdiaseparoudoseutorrãonatalelevouaviveremterrasestranhas,ondepassaramaganharhonestamenteoseupão,ecomopensamentosempreviradoparaMacaueocoraçãoapossadodepungentenostalgia.Quantosdesses,homensemulheres,dilectosfilhosdeMacau,senãoterãoalegradocomaoportunidadeoferecidadelerecantar,ouviredizercoisasnodialectoantigodasuaterra,afazer-lhesrelembraresteidioma,ajudando-osareviverostemposdameninicedespreocupada,osbonstemposdaquelemundodemimos,sorrisoseafagoscomqueosentesqueridoscostumavamalegrarosseusdias.Paraesseséreservadoomaiorquinhãodoentusiasmocomquesempretrazemosàbailaonossodoce«patois».Odialectomacaense,infelizmente,estáquaseadesaparecer.Sepercorrermosacidadedelésalés,visitandolaresmacaenses,veremosquãoreduzidoéonúmerodepessoascapazesdesustentarumaconversaemmaquistachapado.Émuitoprovávelque,dentrodeumasdezenasdeanos,delenadamaisfique,alémdevagasesaudosasrecordaçõeseunsvolumesqueumououtroescrupulosocoleccionadordelivrospoderáterguardadoreligiosamentenasestantes,protegidoscontraaacçãodestruidoradatraça.Será,então,quelivrinhosnossoscomeçarãoaserencaradoscomoalgodeútildeixadoàposteridade?EstaéahistóriadanossapaixãopelomelodiosopoemadeMacauJosédosS.Ferreira(Dolivro"POÉMADIMACAU")
PAPlAÇÁ.rvtDJJvfACAUÍNDICENotadoEditor.................................................................................1DuasPalavras................................................................................5Teatro:Apresentação.........................................................................9ChicoVaiEscola...........................................................15RomeueJuléta···················••OO••OO••····••oo••oo••OOoo••················21CésarcoCleópatra.................................................................27Mui-MuisuaNeto..............................................................45CaboTamêmsãgente...........................................................53Novela:EstóriadiMariacoAlférisJuám............................................65HistóriadeMariacomAlferesJoão.....................................113PequenasEstóriaseOutrosTextos:Padrinho............................................................................173Má-LíngucoMá-Língu.......................................................185Mána-ChainaPortugal........................................................189PrimoMéno......................................................................193MerendaAi........................................................................195PaneladiQuartél.................................................................197CartadiChachapasuNetoAgapito....................................199CartadiChachapasuNetoAgapito....................................203CartadiChachapasuNetoAgapito.....................................207SiumLopescosuNhónha...................................................209UngaEstóriadiÔlo-Deco...................................................211Clu-ClunaMacau-Áno-Nôvo-China.................................213LuisVazdiCamões............................................................217Tempo,TêmCompaixámdiNôs.........................................221DialectoMacaense:ExplicaçãoBreve................................................................225EpítomedeGramáticaComparada......................................227Vocabulário.........................................................................253